Thời tiết nắng mưa thất thường, thêm không khí lạnh khiến các bệnh viêm đường hô hấp trên gia tăng, kèm theo tình trạng tự ý dùng kháng sinh dài ngày, gây kháng kháng sinh khiến bệnh kéo dài, điều trị kém hiệu quả, diễn tiến nặng.

ThS.BS.CKII Trần Thị Thúy Hằng, Trưởng khoa Tai Mũi Họng, Trung tâm Tai Mũi Họng, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP HCM cho biết thông tin trên, thêm rằng, hai tháng qua, số ca bệnh viêm đường hô hấp trên tại toàn Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM tăng gấp đôi so với hai tháng trước đó, gần 400 ca mỗi ngày.

Hệ thống giám sát bệnh truyền nhiễm của Trung tâm Kiểm soát bệnh tật TP.HCM (HCDC) cũng thông tin, xu hướng tăng mạnh số ca viêm đường hô hấp trong ba tháng cuối năm đang lặp lại ở năm 2025; nhiều bệnh viện trên địa bàn tiếp nhận số lượng lớn bệnh nhân.

Cùng với sự gia tăng của các bệnh lý viêm đường hô hấp trên, bác sĩ Hằng cũng ghi nhận khoảng 20% số ca bệnh tự ý dùng kháng sinh kéo dài, khi đến khám đã diễn tiến nặng, biến chứng và kháng kháng sinh khiến quá trình điều trị khó khăn và lâu khỏi hơn. Kháng kháng sinh là tình trạng vi khuẩn, virus, nấm hoặc ký sinh trùng vẫn phát triển dù đã dùng thuốc vốn có tác dụng tiêu diệt hoặc ức chế chúng. Lúc này, thuốc mất hiệu quả, dù được điều trị kháng sinh đúng liều, tuân thủ thời gian, bệnh vẫn không giảm mà còn nặng hơn, diễn tiến nhanh hơn. Quá trình điều trị vì thế phức tạp hơn và tốn kém hơn.

Như trường hợp bé An, 6 tuổi, nhập Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP HCM trong tình trạng sốt, ho khan, nghẹt mũi kéo dài, sưng đau amidan ngày càng nhiều. Bé đã điều trị 3 tuần kháng sinh ở cơ sở y tế khác nhưng không cải thiện. Trước đó, bé cũng đã uống thuốc kháng sinh gần 1 tháng do mẹ tự đi mua tại tiệm thuốc. “Bé cơ địa hay bệnh, thiếu cân, vừa dứt viêm mũi họng là tái phát viêm amidan, uống kháng sinh nhiều đợt kéo dài quanh năm” mẹ bé chia sẻ.

Khám lâm sàng, nội soi tai mũi họng, bác sĩ Hằng cho biết bé An bị áp xe quanh amidan – biến chứng viêm amidan. Bệnh nhi được rạch dẫn lưu ổ áp xe, đồng thời thực hiện kháng sinh đồ. Kết quả ghi nhận, vi khuẩn gây bệnh đã kháng với các nhóm kháng sinh thông thường. Quá trình điều trị ban đầu dù dùng kháng sinh đúng liều lượng vẫn không hiệu quả. Bác sĩ Hằng điều trị theo phác đồ kháng sinh đặc hiệu kết hợp giảm viêm, tăng miễn dịch, theo dõi sát sau 5 ngày, bệnh mới cải thiện, bệnh nhi xuất viện.

“Khi trẻ kháng kháng sinh kéo dài, điều trị khó khăn hơn, bác sĩ buộc phải dùng kháng sinh liều cao hoặc phối hợp nhiều loại thuốc, tiềm ẩn nguy cơ tác dụng phụ, đề kháng thuốc”, bác sĩ Hằng nói.

Theo bác sĩ Hằng, nhiều phụ huynh có thói quen cho con uống kháng sinh mỗi khi trẻ sốt, ho, sổ mũi hay đau họng, thậm chí mua lại toa cũ mà không tái khám. Việc mua thuốc dễ dàng tại nhà thuốc càng khiến tình trạng lạm dụng kháng sinh phổ biến hơn. Không ít cha mẹ còn tự ý ngưng thuốc khi thấy con đỡ sau vài ngày hoặc tự ý đổi thuốc, khiến trẻ dễ rơi vào vòng luẩn quẩn bệnh – thuốc, suy giảm sức đề kháng, tăng nguy cơ đề kháng sinh.

Cùng với nhóm trẻ nhỏ, người có bệnh nền như đái tháo đường, viêm phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), suy gan thận cũng dễ bị vi khuẩn tấn công hơn khi thời tiết giao mùa. Nếu vi khuẩn đã kháng thuốc, bệnh diễn tiến nhanh, nặng hơn, tổn thương phổi lan rộng, nhiễm trùng huyết và suy đa tạng có thể xảy ra trong vài ngày. Việc điều trị đòi hỏi kháng sinh đặc hiệu, chi phí cao và thời gian nằm viện kéo dài, thậm chí nguy cơ tử vong.

Như ông Thắng (62 tuổi), tiền sử đái tháo đường type 2 và bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), nhập viện trong tình trạng sốt cao, khó thở, ho đờm mủ kéo dài dù đã điều trị nhiều đợt kháng sinh theo chỉ định bác sĩ. Kết quả chụp X-quang và cấy đờm tại Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP HCM ghi nhận ông Thắng bị viêm phổi nặng do vi khuẩn Klebsiella pneumoniae kháng hầu hết các nhóm kháng sinh thông thường. Tình trạng kháng thuốc khiến quá trình điều trị ban đầu không hiệu quả, nhiễm trùng lan rộng gây suy hô hấp, có dấu hiệu nhiễm trùng huyết. Ông Thắng phải thở máy, sử dụng kháng sinh phổ rộng kết hợp điều trị nâng đỡ toàn thân.

Sau hơn bốn tuần điều trị hồi sức tích cực, chăm sóc hô hấp chuyên sâu, ông Thắng mới qua giai đoạn nguy kịch. Tuy nhiên, chức năng phổi suy giảm, thể trạng yếu, vẫn cần theo dõi sát nguy cơ tái phát.

Bác sĩ Hằng giải thích, thời tiết nắng mưa thất thường, độ ẩm cao, không khí lạnh là điều kiện cho vi khuẩn, virus phát triển. Không khí lạnh gây co mạch tại niêm mạc đường hô hấp, giảm lưu lượng máu, giảm vận chuyển chất nhầy và loại bỏ vi sinh vật, chậm phản ứng miễn dịch tại chỗ khiến vi khuẩn, virus “bám trụ” hơn, đặc biệt trẻ em có sức đề kháng yếu và hệ miễn dịch chưa hoàn thiện, người lớn tuổi có nhiều bệnh nền. Đồng thời, khi dị nguyên (như phấn hoa, nấm mốc, bụi) tăng, những người viêm mũi xoang mạn tính, viêm mũi dị ứng dễ bị kích ứng hơn. “Giai đoạn này là cao điểm của bệnh viêm đường hô hấp, số ca mắc dự báo sẽ tiếp tục tăng trong những tháng cuối năm khi thời tiết lạnh và độ ẩm cao”, bác sĩ Hằng nói.

Đối với việc sử dụng kháng sinh, nguyên tắc là chỉ dùng khi người bệnh có dấu hiệu nhiễm khuẩn. Dùng kháng sinh khi có chỉ định, tuyệt đối không tự ý mua hay dùng lại toa cũ. Người bệnh cần uống đủ liều, đủ thời gian, không ngưng thuốc giữa chừng dù đã đỡ. Việc lạm dụng hoặc dùng sai kháng sinh sẽ khiến vi khuẩn kháng thuốc, điều trị về sau khó khăn hơn, lâu khỏi hơn, nguy cơ tăng tác dụng phụ của thuốc, gây gánh nặng y tế. Chủ động khám với bác sĩ khi có dấu hiệu viêm nhiễm, tăng sức đề kháng, rửa mũi súc họng hàng ngày bằng nước muối sinh lý.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Việt Nam là một trong những quốc gia có tỷ lệ kháng kháng sinh cao nhất thế giới, do lạm dụng kháng sinh, sử dụng kháng sinh không theo chỉ định bác sĩ và kháng sinh được bán không cần kê đơn. WHO dự báo đến năm 2050 chi phí do kháng kháng sinh trên toàn cầu lên tới 100 nghìn tỷ USD và gây ra khoảng 10 triệu ca tử vong trong mỗi năm. Hậu quả kinh tế của kháng kháng sinh được cho là nặng nề tương đương với khủng hoảng tài chính.

Người dân Việt Nam cần chung tay ngăn chặn tình trạng kháng kháng sinh cũng là thông điệp tại hội nghị bàn tròn cấp cao về kháng kháng sinh giữa Bộ Y tế, Tổ chức Y tế Thế giới, Tổ chức Liên Hợp Quốc và Đại sứ quán Anh tại Việt Nam diễn ra tháng 8-2024.