Phù phổi do độ cao (HAPE): Những dấu hiệu không nên bỏ qua

Phù phổi do độ cao là biến chứng nguy hiểm nhưng thường bị xem nhẹ ở những người leo núi, trekking hoặc di chuyển nhanh lên vùng cao. Tình trạng này có thể diễn tiến âm thầm, nếu không được nhận biết, xử trí kịp thời, người bệnh có nguy cơ suy hô hấp và đe dọa tính mạng. Dưới đây là các thông tin về tình trạng này, các triệu chứng và phương pháp điều trị.

Phù phổi do độ cao là gì?

Phù phổi do độ cao (High Altitude Pulmonary Edema – HAPE) là tình trạng cấp tính, nghiêm trọng xảy ra khi người di chuyển nhanh lên vùng cao không kịp thích nghi với áp suất khí quyển và nồng độ oxy giảm. Do áp lực oxy thấp, mạch máu phổi co lại để duy trì trao đổi khí, dẫn đến tăng áp lực trong tuần hoàn phổi, khiến dịch rò rỉ từ mạch máu vào phế nang. Khi dịch tích tụ quá nhiều trong phổi sẽ cản trở sự trao đổi khí, gây khó thở, ho khan hoặc ho có bọt hồng, mệt lả, thậm chí suy hô hấp nặng.

HAPE thường xảy ra ở độ cao từ 2.500m trở lên (1), tỷ lệ mắc có thể thay đổi tùy vào tốc độ leo, độ cao đạt được và yếu tố cá nhân như tình trạng thể lực, tiền sử bệnh phổi. Theo các nghiên cứu, tình trạng này xảy ra ở khoảng 6% người leo lên độ cao khoảng 4.500m trong vòng 1 – 2 ngày. Với người từng có tiền sử mắc HAPE, nguy cơ tái phát lên đến 60% với cùng tốc độ leo như trên.

Đây là 1 trong 3 hội chứng chính của say độ cao nhưng không giống với AMS (Acute Mountain Sickness – say độ cao cấp) hay HACE (High Altitude Cerebral Edema – phù não do độ cao).

• AMS thường khởi phát nhẹ với đau đầu, buồn nôn, mất ngủ và mệt mỏi; chủ yếu là triệu chứng hệ thần kinh trung ương do thiếu oxy.
• HACE là biến chứng nặng hơn của AMS, với phù nề não, gây rối loạn ý thức, mất phối hợp vận động, có thể dẫn đến hôn mê.
• HAPE chủ yếu ảnh hưởng đến phổi và hô hấp, biểu hiện bằng khó thở tăng dần, ho, giảm oxy máu, nhưng có thể không kèm đau đầu hoặc rối loạn tinh thần rõ rệt như HACE.

Các dạng phù phổi do độ cao

Không phải ai mắc phù phổi do độ cao (HAPE) cũng có biểu hiện giống nhau. Tùy vào quá trình tiếp xúc với môi trường có độ cao lớn và khả năng thích nghi của từng người, bệnh thường được chia thành hai dạng chính:

1. Bệnh phù phổi do độ cao điển hình (HAPE)

Phù phổi do độ cao điển hình (HAPE) là dạng thường gặp nhất, xảy ra khi di chuyển nhanh từ vùng thấp lên vùng cao (thường trên 2.500m – 3.000m) mà không có thời gian thích nghi đầy đủ. Do thiếu oxy đột ngột, các mạch máu phổi co thắt không đồng đều, làm tăng áp lực trong tuần hoàn phổi và khiến dịch rò rỉ vào phế nang. HAPE điển hình thường xuất hiện sau 24 – 72 giờ ở độ cao mới, với các triệu chứng tăng dần như khó thở khi gắng sức và cả khi nghỉ ngơi, ho khan hoặc ho bọt hồng, mệt nhiều, tim đập nhanh, tím môi, đầu chi. Nếu không xử trí kịp thời bằng cách hạ độ cao và hỗ trợ oxy, bệnh có thể tiến triển thành suy hô hấp nguy hiểm.

2. Phù phổi do tái thích nghi (Re-entry HAPE)

Phù phổi do tái thích nghi (Re-entry HAPE) là dạng ít được biết đến hơn nhưng vẫn có thể xảy ra. Re-entry HAPE xuất hiện ở những người đã từng sống hoặc làm việc ở vùng cao, sau đó trở về vùng thấp rồi quay lại vùng cao quá nhanh mà không tái thích nghi dần. Dù cơ thể từng quen với độ cao trước đây, khi xuống thấp rồi lên cao đột ngột vẫn có thể kích hoạt cơ chế tăng áp lực động mạch phổi tương tự HAPE điển hình. Triệu chứng của bệnh thường khởi phát sớm hơn, có thể trong vòng 24 – 48 giờ sau khi quay lại độ cao. Vì vậy, ngay cả những người đã quen leo núi cũng cần lên cao từ từ và theo dõi sát các dấu hiệu cảnh báo phù phổi.

Ai có nguy cơ dễ bị phù phổi do độ cao?

Những người có nguy cơ dễ bị phù phổi do độ cao gồm:

• Người lên cao quá nhanh mà không có thời gian thích nghi dần.
• Người từng có tiền sử HAPE trước đây.
• Người có áp lực động mạch phổi cao bẩm sinh hoặc tiềm ẩn.
• Người mắc bệnh tim bẩm sinh hoặc bệnh nền tim, phổi.
• Người có thể lực kém nhưng gắng sức mạnh ở độ cao (leo núi, trekking cường độ cao).
• Người bị nhiễm lạnh, mất nước hoặc nhiễm trùng hô hấp khi lên cao.
• Người sử dụng rượu, thuốc ngủ, thuốc an thần ở độ cao.
• Người trẻ tuổi, nam giới (tỷ lệ mắc thường cao hơn).
• Người sống ở vùng thấp nhưng thường xuyên đi công tác, du lịch hoặc leo núi ở vùng cao.
• Vận động viên hoặc quân nhân di chuyển nhanh lên cao trong thời gian ngắn.

Nguyên nhân nào dẫn đến phù phổi do độ cao?

Phù phổi do độ cao là hậu quả của chuỗi phản ứng sinh lý bất lợi khi cơ thể chưa kịp thích nghi với môi trường thiếu oxy ở độ cao, gồm:

• Giảm oxy do lên cao quá nhanh: Khi di chuyển lên cao trong thời gian ngắn, áp suất oxy trong không khí giảm mạnh khiến lượng oxy trong máu (SpO₂) sụt giảm. Tình trạng thiếu oxy cấp tính làm tim phải bơm mạnh hơn để bù trừ, đồng thời gây rối loạn điều hòa tuần hoàn phổi. Nếu cơ thể chưa kịp thích nghi, sự mất cân bằng này tạo tiền đề cho tăng áp lực trong hệ mạch phổi và dẫn đến phù phổi.
• Co mạch phổi do thiếu oxy: Thiếu oxy kích hoạt phản xạ co mạch ở các động mạch phổi nhằm chuyển máu sang vùng phổi còn đủ oxy. Tuy nhiên, ở độ cao lớn, phản xạ này xảy ra lan tỏa, làm tăng áp lực động mạch phổi bất thường. Áp lực cao dồn lên mạng lưới mao mạch phổi khiến thành mạch bị căng giãn quá mức, làm tăng nguy cơ thoát dịch ra mô phổi.
• Rò rỉ mao mạch phổi: Khi áp lực trong mao mạch phổi tăng kéo dài, lớp nội mô mạch máu bị tổn thương vi thể, khiến dịch và protein rò rỉ vào phế nang. Dịch tích tụ làm giảm khả năng trao đổi khí, khiến tình trạng thiếu oxy nặng thêm và tạo vòng xoắn bệnh lý nguy hiểm của HAPE.

Yếu tố nguy cơ dẫn đến phổi phù do độ cao

Một số nguy cơ làm tăng khả năng khởi phát phù phổi do độ cao hoặc làm bệnh diễn tiến nặng hơn như:

• Nam giới.
• Gắng sức quá mức: Vận động cường độ cao khi chưa thích nghi với độ cao làm tăng nhu cầu oxy và áp lực tuần hoàn phổi. Tim phải làm việc nhiều hơn, khiến áp lực trong mao mạch phổi tăng cao, dễ gây rò rỉ dịch vào phế nang. Vì vậy, những người leo núi quá sức, mang vác nặng hoặc di chuyển nhanh ở độ cao lớn có nguy cơ bị HAPE cao hơn so với người đi chậm, nghỉ ngơi hợp lý.
• Thời tiết lạnh: Nhiệt độ thấp gây co mạch toàn thân, trong đó có mạch máu phổi, làm tăng thêm áp lực trong động mạch phổi. Không khí lạnh cũng khiến nhịp thở nhanh hơn, làm tăng gánh nặng cho hệ hô hấp. Sự kết hợp giữa thiếu oxy và lạnh làm tăng nguy cơ khởi phát phù phổi do độ cao.
• Tiền sử đã từng bị HAPE: Người từng mắc HAPE có nguy cơ tái phát cao hơn khi lên cao trở lại, ngay cả ở độ cao thấp hơn lần trước.
• Tăng huyết áp phổi từ trước: Những người đã có bệnh lý làm tăng áp lực động mạch phổi (như bệnh tim bẩm sinh, bệnh phổi mạn tính hoặc rối loạn mạch phổi) dễ bị quá tải khi lên cao. Khi thiếu oxy kích thích co mạch phổi, áp lực vốn đã cao càng tăng thêm, làm nguy cơ phù phổi xuất hiện nhanh và nặng hơn.
• Bất thường ở cấu trúc tim hoặc mạch máu.

Biểu hiện lâm sàng của phù lá phổi do độ cao

Các biểu hiện của phù lá phổi do độ cao thường xuất hiện trong vòng 2 – 5 ngày sau khi lên cao, các triệu chứng của bệnh thường nặng hơn vào ban đêm, tiến triển nhanh và có thể trở nặng nếu không xử trí kịp thời:

• Ho khan hoặc ho có đàm bọt hồng: Ban đầu người bệnh thường ho khan liên tục, về sau có thể xuất hiện đàm loãng hoặc bọt hồng do dịch rỉ vào phế nang – dấu hiệu điển hình của phù phổi.
• Khó thở tăng dần: Lúc đầu chỉ hụt hơi khi gắng sức, sau đó khó thở cả khi nghỉ ngơi, cảm giác nặng ngực, phải thở nhanh hoặc thở gấp; khó thở tăng khi nằm.
• Tim đập nhanh: Do cơ thể cố gắng bù trừ tình trạng thiếu oxy bằng cách tăng nhịp tim, khiến người bệnh cảm giác hồi hộp, đánh trống ngực.
• Thở nhanh và khó thở khi gắng sức: Nhịp thở tăng, có thể thấy co kéo cơ hô hấp phụ, môi hoặc đầu chi tím nhẹ do thiếu oxy.
• Mệt mỏi dữ dội và kiệt sức: Người bệnh kiệt sức nhanh, chóng mặt, choáng váng, đi lại khó khăn dù chỉ vài bước.
• Khò khè hoặc nghe ran ẩm ở phổi: Khi nghe phổi có thể phát hiện tiếng ran ẩm do dịch tích tụ trong phế nang.
• Sốt nhẹ hoặc cảm giác ớn lạnh: Một số trường hợp có sốt nhẹ, dễ nhầm với nhiễm trùng đường hô hấp nếu không chú ý yếu tố độ cao.
• Da, môi hoặc móng tay tím tái.

Nhận biết phù phổi do độ cao bằng cách nào?

Để nhận biết phù phổi do độ cao, bác sĩ thường dựa trên sự kết hợp giữa triệu chứng lâm sàng và kết quả cận lâm sàng, như:

1. Nghe phổi có tiếng ran ẩm

Khi thăm khám bằng ống nghe, bác sĩ có thể phát hiện tiếng ran ẩm ở đáy hoặc 2 bên phổi, là dấu hiệu cho thấy có dịch tích tụ trong phế nang. Tiếng ran thường rõ hơn khi người bệnh hít sâu hoặc ho, giúp phân biệt với các nguyên nhân khó thở khác do co thắt phế quản.

2. Đo nồng độ oxy trong máu (SpO2)

Máy đo SpO2 kẹp ngón tay giúp đánh giá nhanh mức độ thiếu oxy. Ở người bình thường trên cao, SpO2 có thể giảm nhẹ, nhưng với người bị HAPE, chỉ số thường xuống thấp rõ rệt (thường dưới 85% – 90%) và không cải thiện khi nghỉ ngơi. Đây là dấu hiệu cảnh báo sớm tình trạng suy hô hấp.

3. Chụp X-quang ngực

X-quang ngực giúp quan sát hình ảnh phù phổi, thường thấy các vùng mờ lan tỏa hoặc đám mờ không đối xứng ở 2 phế trường, đặc biệt vùng trung tâm và đáy phổi. Hình ảnh này hỗ trợ phân biệt HAPE với viêm phổi hoặc các bệnh hô hấp khác.

Điều trị phù phổi cấp do độ cao

Nguyên tắc điều trị phù phổi cấp do độ cao là đưa người bệnh xuống vùng thấp hơn càng sớm càng tốt, kết hợp các biện pháp hỗ trợ khác phù hợp tùy mức độ nặng của bệnh, như:

1. Sử dụng thuốc

Người bệnh có thể được chỉ định dùng một số thuốc để giảm co mạch phổi và cải thiện tuần hoàn phổi như nifedipine (nhóm chẹn kênh canxi) hoặc thuốc ức chế phosphodiesterase (PDE) (như sildenafil hoặc tadalafil). Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể cân nhắc thêm thuốc lợi tiểu hoặc thuốc giãn mạch khác, nhưng việc dùng thuốc cần có chỉ định y tế và theo dõi sát để tránh tụt huyết áp hoặc tác dụng phụ. Tuy nhiên, phương pháp này thường không được áp dụng nếu có sẵn oxy và có thể di chuyển người bệnh xuống vùng thấp hơn khoảng 500m – 1.000m.

2. Liệu pháp thở oxy bổ sung

Bổ sung oxy là biện pháp quan trọng và hiệu quả nhất trong điều trị HAPE. Thở oxy giúp tăng SpO2, cải thiện tình trạng thiếu oxy mô, làm giảm co mạch phổi và giảm phù phổi. Người bệnh ở vùng cao có thể dùng bình oxy di động hoặc thở oxy tại trạm y tế để ổn định nhanh triệu chứng trong khi chờ di chuyển xuống thấp.

3. Liệu pháp oxy cao áp (túi tăng áp di động)

Trong trường hợp không thể đưa người bệnh xuống vùng thấp ngay hoặc chưa có sẵn nguồn oxy bổ sung, có thể sử dụng buồng oxy cao áp di động. Thiết bị này tạo môi trường “độ cao giả thấp hơn”, giúp cơ thể nhận được nhiều oxy hơn, giảm khó thở và cải thiện phù phổi tạm thời.

Phù phổi do độ cao có nguy cơ tử vong ở mức nào?

HAPE là nguyên nhân gây tử vong phổ biến nhất liên quan đến độ cao. Tình trạng này có thể gây tử vong nhanh chóng trong vòng vài giờ nếu người bệnh không được điều trị bằng cách hạ độ cao hoặc thở oxy. Một nghiên cứu ước tính tỷ lệ tử vong liên quan đến phù phổi do độ cao là 7,7/100.000 người leo núi. Nếu người bệnh không được điều trị hoặc xử trí muộn trong khi vẫn ở trên cao, tiếp tục gắng sức hay không được thở oxy, tỷ lệ tử vong có thể lên tới khoảng 50% do suy hô hấp tiến triển nhanh. (3)

Có thể phòng ngừa phù phổi do độ cao không?

Để phòng ngừa phù phổi do độ cao, quan trọng nhất là cần thích nghi dần với môi trường thiếu oxy, tránh các yếu tố kích hoạt và theo dõi sát tình trạng sức khỏe trong quá trình lên cao. Các biện pháp chính gồm:

• Lên cao từ từ.
• Dành thời gian nghỉ thích nghi sau mỗi chặng leo cao.
• Tránh gắng sức quá mức trong 24 – 48 giờ đầu ở độ cao mới.
• Ngủ ở độ cao thấp hơn đỉnh leo khi có thể.
• Uống đủ nước, tránh mất nước.
• Hạn chế rượu, thuốc lá và thuốc an thần.
• Giữ ấm cơ thể, tránh tiếp xúc với nhiệt độ lạnh kéo dài.
• Theo dõi chỉ số SpO2 và các triệu chứng sớm của HAPE.
• Hạ độ cao ngay khi có dấu hiệu nghi ngờ.
• Dùng thuốc dự phòng theo chỉ định bác sĩ ở người nguy cơ cao hoặc từng bị HAPE trước đó.

Khách hàng có nhu cầu khám, tầm soát, điều trị các bệnh nội khoa như bệnh đường hô hấp, tiêu hóa, da liễu, nhiễm khuẩn, lão khoa, bệnh mạn tính…, có thể đến các cơ sở y tế uy tín như tại khoa Nội Tổng hợp, Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM. Khoa quy tụ đội ngũ chuyên gia, bác sĩ đa chuyên khoa, giàu kinh nghiệm, cùng các máy móc hiện đại, nhập khẩu chính hãng như hệ thống X-quang kỹ thuật số treo trần, máy MRI, CT ứng dụng AI, máy siêu âm tổng quát và chuyên sâu cho tim mạch, sản phụ khoa, trực tràng, gan…, nhằm mang đến trải nghiệm khám chữa bệnh chuyên nghiệp, tiết kiệm thời gian, chính xác, hiệu quả và an tâm cho khách hàng.

Phù phổi do độ cao là tình trạng nguy hiểm nhưng hoàn toàn có thể phòng ngừa và điều trị hiệu quả nếu được phát hiện và xử trí sớm. Do đó, người leo núi, du lịch hoặc làm việc ở vùng cao khi nhận thấy các dấu hiệu đầu tiên của tình trạng này, cần thông báo ngay với người đi cùng và hạ độ cao, sau đó đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được đánh giá, điều trị kịp thời.