Các nhóm virus gây bệnh đường hô hấp ở trẻ em và người lớn

Virus là nguyên nhân hàng đầu gây các bệnh lý nhiễm trùng đường hô hấp, từ cảm lạnh thông thường đến các đợt bùng phát dịch bệnh nghiêm trọng. Đặc biệt trong những tháng mùa đông, tỷ lệ mắc bệnh hô hấp do virus tăng cao, gây ảnh hưởng lớn đến sức khỏe cộng đồng, nhất là ở trẻ nhỏ, người cao tuổi và người có hệ miễn dịch yếu. Bài viết dưới đây sẽ cung cấp cái nhìn tổng quan và toàn diện về các nhóm virus gây bệnh đường hô hấp, cách lây lan cũng như các phương pháp phòng ngừa và điều trị hiệu quả.

Virus gây bệnh đường hô hấp là gì?

Virus gây bệnh đường hô hấp là nhóm các vi sinh vật xâm nhập vào hệ hô hấp (mũi, họng, phổi), phổ biến nhất gồm Rhinovirus (cảm lạnh), RSV (hợp bào hô hấp), cúm A/B, Adenovirus và SARS-CoV-2. Virus là nguyên nhân hàng đầu gây các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp nghiêm trọng, đặc biệt là ở trẻ nhỏ. Hiện, có hàng trăm loại virus khác nhau có khả năng xâm nhập qua đường hô hấp, trong đó có những loại chỉ nhân lên và gây bệnh khu trú tại biểu mô đường hô hấp, nhưng cũng có những loại lây lan vào máu (viremia) và gây bệnh toàn thân. (1)

Virus gây bệnh đường hô hấp hoạt động như thế nào?

Cấu trúc giải phẫu và các loại tế bào của đường hô hấp quyết định rất lớn đến dạng bệnh lý do virus gây ra. Khi xâm nhập, virus gây bệnh đường hô hấp tấn công vào các loại tế bào lót trên bề mặt đường thở. Sau đó đến các tế bào dễ bị tổn thương nhất, bao gồm tế bào biểu mô có lông chuyển (ciliated epithelial cells), tế bào biểu mô không có lông chuyển, tế bào tiết nhầy (goblet cells), tế bào Clara ở các tiểu phế quản, cũng như các tế bào phế nang loại I và loại II (pneumocytes) ở sâu trong phổi.

Tùy thuộc vào vị trí tế bào bị nhiễm virus, cơ thể người bệnh sẽ xuất hiện các triệu chứng và hội chứng đặc trưng:

• Tăng tiết nhầy và bong tróc biểu mô, dẫn đến khò khè: Tại các tiểu phế quản, tình trạng khò khè xảy ra do sự tích tụ dịch nhầy và sự bong tróc của các tế bào biểu mô gây tắc nghẽn đường thở.
• Co thắt phế quản gây khó thở: Sự co thắt của các tế bào cơ trơn dọc theo đường thở xuống đến tận các tiểu phế quản là nguyên nhân chính gây hẹp đường thở và khó thở.
• Nhiễm phế nang gây viêm phổi: Viêm phổi thực chất là tình trạng nhiễm trùng tại không gian phế nang của phổi. Bệnh xảy ra khi virus tiến sâu vào mô phổi và lây nhiễm vào các tế bào phế nang (pneumocytes).

Các nhóm Virus gây bệnh đường hô hấp phổ biến

Một số nhóm virus gây bệnh đường hô hấp như:

1. Nhóm Picornaviridae

Nhóm virus này bao gồm rất nhiều loại gây bệnh hô hấp đa dạng, thường bùng phát vào các tháng mùa hè ở vùng ôn đới (trừ Rhinovirus xuất hiện quanh năm).

• Rhinovirus: Đây là nguyên nhân chính gây cảm lạnh thông thường (chiếm hơn 50% các ca mắc). Mặc dù chủ yếu gây bệnh ở đường hô hấp trên như viêm mũi xoang, nhưng virus cũng có khả năng lây nhiễm xuống đường hô hấp dưới, gây khởi phát các đợt khò khè và làm trầm trọng thêm bệnh hen suyễn.
• Enterovirus: Nhóm virus này có mặt trên toàn cầu. Một số chủng đặc biệt được xác định gây biến chứng nặng như enterovirus 68 liên quan đến khò khè và enterovirus 71 gây viêm phổi.
• Coxsackievirus: Các virus này thường gây ra các tổn thương ở miệng, dẫn đến hội chứng bệnh tay chân miệng ở trẻ em. Coxsackievirus cũng là nguyên nhân gây viêm họng đặc trưng (herpangina) với các vết loét hoặc mụn nước trên vòm miệng.

2. Nhóm Paramyxoviridae

Đây là nhóm virus rất phổ biến ở trẻ nhỏ, bao gồm:

• RSV (virus hợp bào hô hấp): Đây là 1 trong những mầm bệnh lây nhiễm mạnh nhất và là nguyên nhân hàng đầu gây viêm tiểu phế quản và viêm phổi nặng ở trẻ sơ sinh, trẻ em và cả người lớn tuổi.
• Parainfluenza (PIV): Đây là nguyên nhân phổ biến thứ hai gây nhiễm trùng đường hô hấp dưới ở trẻ nhỏ. Đặc trưng nhất là PIV gây ra bệnh viêm thanh khí phế quản (croup) với triệu chứng ho ông ổng, khó thở khi hít vào.
• HMPV (human metapneumovirus): Virus này gây bệnh tương tự RSV nhưng mức độ lâm sàng thường nằm ở khoảng giữa RSV và PIV, dẫn đến các hội chứng viêm tiểu phế quản hoặc viêm thanh quản ở trẻ em và người suy giảm miễn dịch.
• Virus sởi (measles virus): Khác với các virus trên, virus sởi gây bệnh toàn thân (sốt cao, phát ban, viêm kết mạc) và lây truyền rất mạnh. Loại virus này có thể dẫn đến các biến chứng viêm phổi nặng, đặc biệt ở người lớn chưa tiêm chủng hoặc người suy giảm miễn dịch.

3. Nhóm Orthomyxoviridae

Nhóm virus gây bệnh đường hô hấp này chính là các virus cúm. Cúm A và C có thể lây nhiễm trên nhiều loài, trong khi cúm B gần như chỉ lây nhiễm ở người. Cúm A là mầm bệnh nguy hiểm nhất, gây ra các đại dịch (như H1N1, H3N2). Cúm có thể gây ra viêm phổi và thường có tỷ lệ cao bị bội nhiễm thêm vi khuẩn.

4. Nhóm Adenoviridae

Adenovirus có khả năng thiết lập các nhiễm trùng dai dẳng, không triệu chứng ở mô amidan và VA. Loại virus này gây ra các bệnh lý từ cảm lạnh, viêm thanh quản, viêm tiểu phế quản đến viêm phổi. Ở môi trường đông đúc (như quân đội), các type 4 và 7 thường gây ra hội chứng bệnh hô hấp cấp tính (ARD).

5. Nhóm Coronaviridae

Coronavirus không chỉ gây ra các bệnh hô hấp thông thường (như các chủng HCoV-229E, OC43, NL63, HKU1) mà còn có khả năng lây chéo từ động vật sang người gây ra các bệnh hô hấp và viêm phổi vô cùng nghiêm trọng như bệnh SARS, MERS-CoV và COVID-19.

6. Nhóm Herpesviridae

Nhóm này bao gồm HSV-1, HSV-2, EBV, CMV… thường gây ra các bệnh lý nhiễm trùng hô hấp trên, đặc biệt là viêm họng, loét miệng và viêm amidan có mủ. Nhóm Herpesviridae có thể gây bệnh viêm phổi rất nghiêm trọng đối với bệnh nhân bị suy giảm miễn dịch.

Các nhóm virus khác

• Parvoviridae (Human bocavirus): Được phát hiện trong các mẫu bệnh phẩm hô hấp ở trẻ em mắc bệnh đường hô hấp dưới.
• Bunyaviridae (Hantavirus): Gây ra hội chứng phổi do Hantavirus (HPS), khởi phát giống cúm và tiến triển suy hô hấp nặng cần thở máy.
• Reoviridae (Rotavirus, Reovirus): Rotavirus chủ yếu gây viêm dạ dày ruột, nhưng trẻ cũng có thể biểu hiện các triệu chứng viêm hô hấp trên trong giai đoạn ủ bệnh.
• Retroviridae (HIV): Có thể gây viêm họng kèm theo xói mòn niêm mạc và sưng hạch bạch huyết trong giai đoạn nhiễm HIV tiên phát.
• Polyomavirus (JC và BK virus): Có thể gây nhiễm trùng đường hô hấp nhẹ hoặc viêm phổi ở người bệnh cấy ghép tạng bị ức chế miễn dịch.

Các hội chứng bệnh hô hấp do virus

Các nhóm virus gây bệnh đường hô hấp sẽ gây ra các hội chứng bệnh lý khác nhau dọc theo hệ hô hấp:

• Viêm mũi, cảm lạnh: Thường gặp nhất do Rhinovirus.
• Viêm xoang, viêm tai giữa: Thường là biến chứng ở trẻ nhỏ (viêm tai giữa) và người lớn (viêm xoang) sau các đợt cảm lạnh do virus.
• Viêm họng, thanh quản: Điển hình như viêm thanh khí phế quản (croup) do Parainfluenza gây khó thở thì hít vào, viêm họng miệng do Coxsackievirus hay Herpes.
• Viêm phế quản, tiểu phế quản: Điển hình do RSV hoặc hMPV gây ra ở đường thở nhỏ, dẫn đến tắc nghẽn và khò khè.
• Viêm phổi: Tình trạng nhiễm trùng sâu trong không gian phế nang, thường do biến chứng của cúm, RSV, Enterovirus 71 hoặc Coronavirus.
• Hội chứng toàn thân: Gồm hội chứng cúm (đau mỏi cơ, sốt cao), bệnh sởi (ho, sổ mũi, viêm kết mạc, phát ban), hoặc hội chứng hô hấp cấp tính nặng như SARS, HPS.

Virus lây qua đường hô hấp như thế nào?

Các loại virus hô hấp thường lây truyền qua 3 con đường chính:

• Lây qua giọt bắn: Đây là phương thức lây truyền phổ biến nhất. Người nhiễm virus gây bệnh đường hô hấp giải phóng các hạt giọt bắn lớn mang theo virus vào không khí thông qua việc ho, hắt hơi hoặc nói chuyện trực tiếp với người khác.
• Lây qua tiếp xúc bề mặt: Người bệnh có thể để lại virus lây nhiễm trên các bề mặt vật dụng. Khi người khỏe mạnh chạm tay vào các bề mặt này, sau đó đưa tay lên mũi, mắt hoặc miệng, họ sẽ bị nhiễm bệnh.
• Lây qua khí dung: Hầu hết các loại virus gây bệnh đường hô hấp không lây lan theo dạng các hạt khí dung nhỏ bay lơ lửng khắp phòng hoặc hành lang, ngoại trừ một số loại có mức độ lây truyền rất mạnh trong không khí như virus sởi.

Phương pháp điều trị Virus gây bệnh đường hô hấp

Hiện, việc điều trị các bệnh do virus hô hấp phụ thuộc nhiều vào mức độ bệnh, độ tuổi và sức khỏe tổng thể. Người bệnh thường được điều trị giảm triệu chứng bằng thuốc không kê đơn (hạ sốt, giảm sung huyết), nghỉ ngơi và uống nhiều nước. Với các ca nghiêm trọng, bác sĩ có thể áp dụng các phương pháp sau:

1. Thuốc kháng virus

Nhiều loại thuốc kháng virus đã được sử dụng giúp ức chế enzym neuraminidase, đặc trị dùng cho virus cúm A và B. Có thể dùng dưới dạng khí dung hoặc tiêm tĩnh mạch để điều trị các ca nhiễm RSV nặng, hantavirus, adenovirus hoặc virus sởi. Một số loại thuốc đặc biệt có thể được dùng cho nhóm virus Herpes hoặc Adenovirus ở người bệnh suy giảm miễn dịch.

2. Kháng thể đơn dòng

Bác sĩ có thể sử dụng kháng thể đơn dòng có khả năng nhắm vào protein F của RSV. Phương pháp này được cấp phép để phòng ngừa nguy cơ nhập viện ở những trẻ sơ sinh có nguy cơ cao khi nhiễm RSV.

3. Tiêm vaccine

Vaccine là tuyến phòng thủ hàng đầu chống lại sự lây nhiễm của virus gây bệnh đường hô hấp:

• Vắc xin cúm: Được cập nhật công thức hàng năm để phù hợp với chủng virus đang lưu hành.
• Vắc xin COVID-19: Luôn được khuyến nghị tiêm các liều cập nhật để tối ưu hóa khả năng miễn dịch.
• Vắc xin RSV: Đã được chính thức ứng dụng cho người từ năm 2023, với nhiều ứng dụng đang được triển khai hướng đến nhóm trẻ sơ sinh và thai phụ.
• Vắc xin Adenovirus: Loại này từng được sử dụng bằng đường uống cho các tân binh trong quân đội Mỹ để ngăn ngừa dịch hô hấp cấp tính. Các vắc xin sống giảm độc lực khác cho RSV, PIV, Cúm đại dịch (H5N1) cũng đang trong quá trình phát triển lâm sàng.

Khi bạn hoặc người thân, đặc biệt là trẻ em và người lớn tuổi trong gia đình có các triệu chứng bất thường đường hô hấp, như cảm lạnh, ho, khó thở, thở khò khè, đau họng, đau tai… hãy đến các cơ sở y tế có chuyên khoa Hô hấp, như đơn vị Hô hấp, Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM để được thăm khám, chẩn đoán và điều trị kịp thời, tránh các diễn tiến nghiêm trọng.

Sự xuất hiện và hoạt động của các nhóm virus gây bệnh đường hô hấp vô cùng phức tạp và ảnh hưởng đến mọi lứa tuổi, từ cảm lạnh nhẹ đến viêm phổi đe dọa tính mạng. Hiểu đúng về bản chất, cơ chế hoạt động cũng như các con đường lây truyền giúp bảo vệ bản thân và gia đình. Mỗi người nên chủ động phòng bệnh bằng cách giữ gìn vệ sinh cá nhân, tiêm vắc xin đầy đủ theo khuyến cáo và thăm khám bác sĩ kịp thời nếu xuất hiện các triệu chứng bất thường.