Kiến thức y khoa (Nội hô hấp)

Bệnh hen suyễn: Nguyên nhân, triệu chứng và phương pháp điều trị

Bệnh hen suyễn (hen phế quản) là bệnh lý mãn tính phổ biến nhưng chưa được chẩn đoán và điều trị ở giai đoạn sớm. Khi bệnh tiến triển nặng, có thể khiến người bệnh bị đột tử nếu không được cấp cứu kịp thời. Đây là bệnh có tỷ lệ tử vong cao chỉ đứng sau ung thư.

Bài viết được tư vấn chuyên môn bởi GS.TS.BS NGÔ QUÝ CHÂU, Trưởng khoa Nội hô hấp, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, Hà Nội.

benh hen suyen

Theo thông tin từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), số bệnh nhân mắc bệnh hen suyễn có xu hướng ngày càng gia tăng. Tại Mỹ, năm 1964 tỷ lệ người mắc bệnh là 183/100.000 dân, tuy nhiên đến năm 1983 con số này đã tăng lên 284/100.000 dân. Bệnh cũng tăng mạnh ở các quốc gia khác như Áo, Phần Lan, Pháp… Ước tính hiện nay, thế giới có khoảng gần 400 triệu người mắc bệnh hen, trong đó Việt Nam có hơn 4 triệu bệnh nhân. (1)

Ở nước ta, có 2-6% dân số nói chung và 8-10% trẻ em mắc bệnh hen, trong đó độ tuổi 12-13 có tỷ lệ cao nhất châu Á với gần 30% và đang có chiều hướng gia tăng. Việc chẩn đoán và điều trị bệnh suyễn ở trẻ em thường chậm trễ vì triệu chứng đôi khi không rõ ràng, khó phát hiện. (6)

Hen suyễn là gì?

Hen suyễn (hen phế quản, tiếng Anh là Asthma) là bệnh viêm niêm mạc phế quản mãn tính. Khi bị viêm, phế quản trở nên sưng phù và dễ bị co thắt khi gặp các chất kích thích trực tiếp hoặc gián tiếp, từ đó gây ra triệu chứng ho, nặng ngực, khò khè và khó thở. (2)

Triệu chứng bệnh hen suyễn thường gặp

Theo GS.TS.BS Ngô Quý Châu, người mắc bệnh hen thường có những triệu chứng và biểu hiện đặc trưng như:

  • Có cơn khò khè tái đi tái lại;
  • Ho nhiều và có xu hướng tăng vào ban đêm hoặc khi gần sáng, sau tập thể dục, hoạt động quá sức;
  • Khó thở khi thời tiết thay đổi và nặng dần theo thời gian, kéo dài 5-10 phút, có khi đến hàng giờ, hàng ngày sau đó giảm dần, bệnh nhân kết thúc bằng một trận ho và khạc đờm;
  • Ho/khó thở khi gặp một chất dị ứng nào đó với cơ thể;
  • Tiếng thở rít âm sắc cao khi thở ra, đặc biệt ở trẻ em khám ngực bình thường.

trieu chung cua benh hen

Các dấu hiệu này xuất hiện hoặc tăng nặng khi về đêm khiến người bệnh ngủ không ngon giấc, bên cạnh đó một số tác động từ bên ngoài cũng khiến các triệu chứng nặng thêm như:

  • Gắng sức khi làm việc;
  • Nhiễm virus;
  • Tiếp xúc với lông động vật, bụi, khói thuốc, phấn hoa,…;
  • Thay đổi nhiệt độ và môi trường sống;
  • Thay đổi cảm xúc mạnh (cười, hét to).

Các triệu chứng của bệnh hen và phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) là khá giống nhau, rất khó để phân biệt. Để tránh nhầm lẫn, bạn có thể xem thêm bài viết về bệnh COPD của chúng tôi tại đây.

Những đối tượng dễ mắc bệnh hen suyễn

Hen là bệnh lý phổ biến thường gặp hiện nay, bệnh có thể xuất hiện ở cả trẻ em và người lớn. Đặc biệt một số đối tượng nguy cơ cao dễ mắc bệnh nếu có một trong các yếu tố dưới đây:

  • Người có cơ địa dị ứng;
  • Trẻ bị nhiễm khuẩn đường hô hấp tái đi tái lại nhiều lần;
  • Trẻ có bố mẹ mắc suyễn;
  • Người sống và làm việc trong môi trường ô nhiễm nhiều khói bụi và hóa chất;
  • Người thừa cân, béo phì;
  • Người có tiền sử mắc các bệnh về viêm da dị ứng, viêm mũi dị ứng;
  • Người hút thuốc lá hoặc phơi nhiễm khói thuốc lá;

Nguyên nhân gây bệnh hen suyễn

Không giống các bệnh nhiễm trùng hô hấp như viêm phế quản, viêm phổi, lao… có thể lây từ người bệnh sang người lành, hen phế quản không phải là bệnh lây nhiễm. Do vậy những tiếp xúc thông thường với bệnh nhân sẽ không có nguy cơ bị lây nhiễm. Nguyên nhân gây ra bệnh vẫn chưa được xác định, nhưng các cơn hen có thể là kết quả của sự phối hợp nhiều yếu tố nguy cơ, gồm yếu tố bản thân và yếu tố môi trường. Các chuyên gia cho rằng có 2 nhóm đối tượng có nguy cơ mắc bệnh gồm: (7)

  • Tiền sử mắc bệnh của các thành viên trong gia đình: nếu bố hoặc mẹ không có tiền sử bệnh thì tỉ lệ trẻ bị mắc bệnh hen suyễn sẽ rất thấp (khoảng 10%), nguy cơ đó sẽ tăng lên 25% nếu có ba hoặc mẹ bị bệnh và đến 50% nếu cả ba lẫn mẹ đều có bệnh;
  • Cơ địa dị ứng: những người bị chàm, mề đay, viêm mũi dị ứng có nguy cơ cao mắc các bệnh dị ứng khác.
  • Người béo phì.
  • Bị viêm tiểu phế quản – một bệnh nhiễm trùng phổi phổ biến ở trẻ em
  • Tiếp xúc với khói thuốc lá khi còn nhỏ
  • Mẹ hút thuốc lá khi mang thai
  • Đẻ non (trước 37 tuần) hoặc cân nặng sơ sinh thấp

Một số yếu tố nguy cơ cần lưu ý:

  • Các dị nguyên đường hô hấp: phấn hoa, bụi, lông vũ, lông động vật, móng, nấm mốc trong môi trường…;
  • Các dị nguyên đường tiêu hóa: thức ăn như trứng, tôm, cua, hoa quả, các phụ gia…;
  • Các yếu tố khởi phát không đặc hiệu: thuốc lá, ô nhiễm môi trường, cảm xúc mạnh;
  • Nhiễm vi khuẩn hay các virus gây bệnh đường hô hấp.
  • Thuốc: Một số loại thuốc người bệnh đang sử dụng có thể là nguyên nhân gây hen phế quản như thuốc chẹn beta giao cảm, aspirin, ibuprofen và naproxen…
  • Do vận động quá sức: Hen phế quản có thể khởi phát hoặc nặng lên nếu vận động quá sức

Phương pháp chẩn đoán hen

Nếu có các dấu hiệu bị hen suyễn, bạn nên đến gặp bác sĩ để được khám và chẩn đoán bệnh chính xác. Các bước tiến hành chẩn đoán bệnh gồm: (3)

  • Khai thác bệnh sử và tiền sử gia đình: thời điểm và cách khởi phát của các triệu chứng hô hấp, tiền sử mắc các bệnh dị ứng như: VMDU, chàm cơ địa của người bệnh hoặc gia đình…
  • Khám thực thể: nghe phổi phát hiện tiếng ran rít, ran ngáy khi thở ra hoặc các dấu hiệu của các bệnh lý đi kèm như viêm mũi dị ứng hoặc polyp mũi;
  • Đo chức năng hô hấp để ghi nhận giới hạn luồng khí thở ra dao động;

Một số xét nghiệm khác:

  • Kiểm tra kích thích phế quản: dùng để đánh giá sự tăng tính phản ứng của đường thở. Các tác nhân kích thích bao gồm methacholine hít, histamine, vận động, tăng thông khí tự ý với CO2 máu bình thường hoặc mannitol hít.
  • Thử nghiệm mức độ dị ứng: test lẩy da hoặc định lượng nồng độ immunoglobulin E (lgE) đặc hiệu trong huyết thanh với các dị nguyên hô hấp thông thường để phát hiện tình trạng quá mẫn với các dị nguyên này.
  • Đo nồng độ Oxit Nitric trong khí thở ra (FENO).

Mức độ nặng của hen phế quản

Bệnh được chia làm 4 cấp độ tương ứng với mức độ từ nhẹ đến nặng. Bác sĩ cần xác định mức độ hen của bệnh nhân là cơn hen nhẹ, hen hen thường, hen nặng hay hen nguy kịch để được chẩn đoán, xử trí và tiên lượng bệnh kịp thời.

  • Mức độ nhẹ: Bệnh được kiểm soát tốt với điều trị bậc 1 hoặc bậc 2, nghĩa là chỉ dùng thuốc kiểm soát khi có triệu chứng hoặc điều trị với các thuốc kiểm soát như ICS liều thấp, kháng thụ thể leukotriene (LTRA) hoặc chromone.
  • Mức độ trung bình: Có thể điều trị bậc 3, ví dụ như với ICS/LABA liều thấp.
  • Mức độ nặng: Đòi hỏi điều trị ở bậc 4 hoặc 5 để duy trì sự kiểm soát hoặc hen không kiểm soát được dù điều trị ở mức này.
  • Mức độ nguy kịch: Người bệnh có dấu hiệu rối loạn ý thức. Nghe tiếng rì rào phế nang và tiếng ran rít giảm hoặc không nghe thấy. Xuất hiện cơn ngừng thở.

4 tuần qua, người bệnh có:

Kiểm soát hoàn toàn

Kiểm soát một phần

Không kiểm soát

  • Triệu chứng ban ngày >2 lần/tuần?
  • Bất kỳ đêm nào thức giấc do hen?
  • Cần thuốc giảm triệu chứng >2 lần/tuần?
  • Giới hạn bất kỳ hoạt động nào do hen?

Không có triệu chứng nào

Có 1-2 triệu chứng

Có 3-4 triệu chứng

Các biến chứng của bệnh nếu không được điều trị kịp thời

Suyễn là loại bệnh phổ biến nhưng chưa được quan tâm đầy đủ khiến bệnh tiến triển trầm trọng hơn. Nếu không được điều trị kịp thời, bệnh hen sẽ gây ra các biến chứng nặng, nguy hiểm đến tính mạng như:

  • Khí phế thũng, tâm phế mãn tính: có thể gặp ở người bệnh hen phế quản mạn tính, nặng. 
  • Suy hô hấp mạn tính, biến dạng lồng ngực;
  • Ngừng hô hấp kèm theo các tổn thương ở não;
  • Xẹp phổi: hay gặp ở trẻ em (chiếm tỷ lệ 30%);
  • Tràn khí màng phổi: có thể gặp ở 5% bệnh nhân hen suyễn, dễ chẩn đoán nhầm, tràn khí màng phổi hai bên có nguy cơ gây tử vong cao.
  • Biến chứng của điều trị: hội chứng giả cushing do dùng quá nhiều corticoid kéo dài.

Phương pháp điều trị hen suyễn hiệu quả

GS.TS.BS Ngô Quý Châu cho biết, không thể điều trị dứt điểm bệnh. Mục tiêu điều trị hen suyễn là: ngăn ngừa đợt cấp và kiểm soát triệu chứng (4). Điều trị bao gồm:

  • Thuốc: người lớn, trẻ lớn có hen phế quản nên điều trị bằng thuốc kiểm soát hen có corticoid đường phun hít, thường kết hợp thuốc kích thích beta giao cảm kéo dài – giúp giảm các đợt cấp nặng. Bệnh nhân hen suyễn cần phải có thuốc cắt cơn hen, phòng ngừa trường hợp lên cơn hen bất ngờ, không xử trí được.
  • Tránh xa các yếu tố nguy cơ thực hiện tốt việc phòng và điều trị các bệnh đồng mắc;
  • Sử dụng thuốc theo chỉ dẫn của bác sĩ.

Người bệnh đều nên được tập huấn về kỹ năng cơ bản trong quản lý hen bao gồm:

  • Trang bị các kiến thức về hen;
  • Sử dụng và nắm kỹ các kỹ thuật dùng thuốc dạng phun, hít;
  • Thực hiện đúng theo phác đồ điều trị;
  • Theo dõi thường xuyên các triệu chứng và mức độ lên cơn hen;
  • Tái khám theo lịch của bác sĩ để kiểm soát bệnh;

Cách phòng bệnh hen hiệu quả

Để bệnh không tiến triển đến những biến chứng nguy hiểm, GS.TS.BS Ngô Quý Châu khuyến cáo bệnh nhân cần thực hiện: (5)

  • Cai thuốc lá: khuyến khích người bệnh ngừng hút thuốc và tránh phơi nhiễm thụ động với khói thuốc lá. 
  • Tập luyện thể lực: khuyến khích bệnh nhân hen tích cực vận động nhằm cải thiện sức khỏe chung. Tuân theo hướng dẫn của bác sĩ trong cách xử trí co thắt phế quản do gắng sức. 
  • Tránh các loại thuốc có thể khiến bệnh hen nặng lên: thuốc kháng viêm không steroid hoặc thuốc chẹn beta. Nếu bệnh nhân hen mắc hội chứng mạch vành cấp, cần cân nhắc sử dụng thuốc chẹn beta chọn lọc cho tim mạch nếu lợi nhiều hơn hại. 
  • Chế độ ăn phù hợp: khuyến khích bệnh nhân ăn nhiều rau và trái cây tươi, không dùng thực phẩm có nguy cơ gây dị ứng.

Có một chế độ ăn phù hợp là điều kiện tiên quyết giúp bạn kiểm soát và hỗ trợ chữa trị bệnh hen suyễn hiệu quả. Bài viết sau đây đã tổng hợp tất cả thông tin bạn cần biết về bệnh hen suyễn nên kiêng gì và ăn gì. Các thông tin trong bài được tư vấn chuyên môn bởi Giáo sư Ngô Quý Châu – Trưởng khoa Nội Hô hấp tại Bệnh viện Tâm Anh.

  • Phòng ô nhiễm không khí trong nhà: biện pháp đun nấu gây ô nhiễm không khí trong nhà cần được loại bỏ hoặc phải có ống thông khí ra ngoài nếu phải sử dụng. 
  • Tránh hít phải không khí ô nhiễm bên ngoài: tránh hoạt động thể lực cường độ cao ở nơi có tình trạng ô nhiễm nặng, thời tiết quá lạnh hoặc độ ẩm thấp; hạn chế đến nơi đông người trong những đợt bùng phát virus gây bệnh đường hô hấp. 
  • Đối phó với cảm xúc: việc cười to, khóc, giận dữ hoặc sợ hãi không kiểm soát có thể khởi phát triệu chứng bệnh nếu bệnh nhân không dùng thuốc kiểm soát hen. Trong trường hợp đó, khuyến khích bệnh nhân đối phó với cảm xúc như tập thư giãn hoặc hít thở phù hợp. 
  • Tránh yếu tố khởi phát cơn hen theo hướng dẫn của bác sĩ điều trị.
  • Tiêm vắc xin phòng cúm: mỗi năm một lần nhằm giảm các cơn hen cấp tính.

Chăm sóc bệnh nhân bị hen suyễn

GS.TS.BS Ngô Quý Châu khuyến cáo bệnh nhân nên tái khám định kỳ để được đánh giá mức độ kiểm soát bệnh, các yếu tố nguy cơ, sự xuất hiện của đợt cấp và đáp ứng với điều trị hiện tại. Khi bắt đầu điều trị kiểm soát hen, phần lớn bệnh nhân hen cải thiện triệu chứng trong vòng vài ngày, nhưng đáp ứng tối đa có thể mất từ 3-4 tháng. Mức độ của bệnh hen có thể thay đổi theo thời gian nên việc đánh giá kết quả điều trị để điều chỉnh phác đồ là bước cần thiết trong quá trình điều trị. Nếu tuân thủ điều trị tốt, chất lượng cuộc sống của người bị hen có thể gần như bình thường

Khoa Nội hô hấp, BVĐK Tâm Anh, Hà Nội đã điều trị thành công cho hàng triệu bệnh nhân mắc các bệnh hô hấp thường gặp như: viêm phế quản cấp, viêm phổi do các loại vi khuẩn, virus, nấm; hen suyễn/hen phế quản, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, ung thư phổi, tràn dịch màng phổi, giãn phế quản, bệnh phổi kẽ, xơ phổi, bụi phổi, hội chứng ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ, các biểu hiện phổi trong các bệnh hệ thống… 

bac si chau kham cho benh nhan

GS.TS.BS Ngô Quý Châu – chuyên gia đầu ngành nội hô hấp Việt Nam – đã điều trị hiệu quả cho hàng triệu bệnh nhân bị hen

Bên cạnh đó, để chăm sóc sức khỏe tốt nhất đồng thời mang lại dịch vụ tư vấn chăm sóc sức khỏe toàn diện cho người bệnh, Khoa Nội hô hấp bệnh viện Đa khoa Tâm Anh cũng được đầu tư hệ thống trang thiết bị, máy móc tiên tiến, hiện đại hàng đầu thế giới như: hệ thống nội soi màng phổi, hệ thống nội soi phế quản ống mềm hiện đại dải tần hẹp NBI, máy chụp CT 128 dãy, máy chụp X-quang công nghệ cao… để phát hiện sớm ung thư phổi, màng phổi và các bệnh lý hô hấp khác.

Để được tư vấn và đặt lịch khám tầm soát và chữa trị bệnh hen suyễn và các bệnh lý Hô hấp khác tại Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, quý khách có thể liên hệ:

Chúng tôi đã tổng hợp rất đầy đủ các kiến thức quan trọng về căn bệnh hen suyễn đầy nguy cơ cho sức khỏe. Đây là các thông tin chính thống, dựa trên các nghiên cứu khoa học, nên rất đáng tin cậy.

 Châu Bùi

Hotline: 1800 6858