Giải phẫu khớp ức đòn: Cấu tạo và chức năng

Khớp ức đòn là một trong những khớp cấu tạo nên vùng ngực vai và đóng vai trò quan trọng trong việc điều khiển các chuyển động của cơ thể. Vậy, khớp có cấu tạo và chức năng như thế nào?

Khớp ức đòn là gì?

Khớp ức đòn (SCJ) là một khớp hoạt dịch hình yên ngựa, đóng vai trò là 1 trong 4 khớp cấu tạo nên phức hợp khớp vai. Khớp hình thành từ sự hợp nhất giữa xương đòn với xương ức và là khớp duy nhất nối cánh tay với thân mình. Khớp có chức năng hỗ trợ chi trên thực hiện các chuyển động theo nhiều hướng như nâng lên – hạ xuống, duỗi ra – co lại và xoay quanh trục. (1)

Hình ảnh của khớp ức đòn

Giải phẫu cấu tạo khớp ức đòn

Khớp ức đòn gồm những thành phần: (1)

1. Các bề mặt khớp nối

Là sự kết hợp của 3 mặt khớp:

• Đầu xương đòn phía xương ức (đầu ức)
• Cán xương ức
• Mặt trên của sụn sườn thứ nhất

Các bề mặt khớp lần lượt lồi và lõm. Trên mặt phẳng ngang, bề mặt khớp của xương đòn hơi lõm, trong khi bề mặt khớp của xương ức lồi tạo nên hình yên ngựa. Phần dưới của xương đòn và xương ức đều tựa trên sụn sườn thứ nhất.

2. Bao khớp

Bao xơ bao quanh khớp dày lên ở phía trước và sau nhưng lỏng lẻo ở phía trên và dưới. Bao khớp chắc chắn nhưng sự nâng đỡ phần lớn phụ thuộc vào các dây chằng.

3. Đĩa sụn khớp

Khớp ức đòn có sự không tương xứng giữa các mặt khớp. Vì vậy, sự hiện diện của đĩa sụn khớp góp phần đảm bảo độ ổn định khớp, ngăn sự dịch chuyển vào trong của xương đòn và tăng cường phạm vi chuyển động khớp. Cấu trúc này nằm giữa bề mặt xương đòn và xương ức, chia khớp thành 2 khoang:

• Khoang thứ nhất nằm giữa cán ức và đĩa sụn khớp
• Khoang thứ hai nằm giữa đĩa sụn khớp và xương đòn

4. Dây chằng

Sự ổn định của khớp còn được đảm bảo nhờ hệ thống dây chằng. Các dây chằng được chia thành 2 nhóm:

• Dây chằng nội tại
  • Dây chằng ức đòn trước: là một dải sợi rộng, bao phủ bề mặt trước của khớp, chạy xiên từ đầu gần xương đòn đến xương ức theo hướng xuống dưới và vào trong. Dây chằng này giúp tăng cường sự chắc chắn cho mặt trước khớp và hạn chế xương đòn dịch chuyển về phía trước.
  • Dây chằng ức đòn sau: bao phủ bề mặt sau của khớp và yếu hơn so với dây chằng ức đòn trước. Chức năng là tăng cường bao khớp ở phía sau và kiểm soát chuyển động ra sau của đầu xương đòn.
• Dây chằng ngoại vi
  • Dây chằng gian đòn: xuất phát từ màng cân cổ sâu, nối liền 2 đầu xương ức của mỗi xương đòn với các dây chằng bao khớp và phần trên xương ức. Vai trò là củng cố phần trên của bao khớp và ngăn tình trạng hạ thấp hoặc trượt xuống của xương đòn.
  • Dây chằng sườn đòn: nối mặt trên của xương sườn thứ nhất và sụn sườn với mặt dưới trong của xương đòn. Dải dây chằng này gồm 2 lớp khác nhau. Lớp trước kéo dài từ xương sườn thứ nhất sang xương đòn theo hướng bên. Lớp xương sau chạy từ xương sườn thứ nhất đến xương đòn ở phía trong.

5. Cơ bắp

Khớp không có cơ tác động trực tiếp. Thay vào đó, chuyển động của khớp chủ yếu dựa vào chuyển động của xương bả vai và đai vai. Ngoài ra, các cơ có điểm bám vào xương đòn và có thể tạo ra chuyển động của xương này gồm cơ dưới đòn, cơ delta, cơ ngực lớn, cơ thang và cơ ức đòn. Trong đó, cơ dưới đòn đóng vai trò quan trọng trong việc hạ thấp đầu ngoài xương đòn và ổn định xương trong các cử động của đai vai.

6. Chi phối thần kinh và mạch máu

Chịu sự chi phối bởi hai nguồn thần kinh:

• Ở bề mặt: dây thần kinh trên xương đòn trong gồm nhánh C3 – C4 và đám rối thần kinh cổ
• Ở sâu: dây thần kinh dưới xương đòn gồm C5 – C6 và đám rối thần kinh cánh tay

Nguồn cung cấp máu cho khớp đến từ các nhánh của động mạch trên vai và động mạch ngực trong.

Tham khảo thêm về cấu tạo khớp để hiểu rõ hơn về đặc điểm và chức năng của các khớp.

Chức năng của khớp ức đòn

Khớp thực hiện những năng chính gồm:

• Khớp có độ linh hoạt cao, phù hợp với các chuyển động của chi trên như nâng vai, hạ vai, đưa vai ra phía trước, xoay
• Sự chắc khỏe của khớp giúp tạo độ ổn định để kết nối chi trên với bộ xương trục

Vai trò của khớp ức đòn trong vận động cơ thể

• Nâng lên – hạ xuống: diễn ra xung quanh một điểm tựa nằm ở dây chằng sườn đòn
  • Trong quá trình nâng lên, đầu ngoài xương đòn sẽ xoay lên trên xương ức, tạo ra chuyển động trượt xuống để duy trì sự tiếp xúc khớp. Chuyển động này bị giới hạn bởi sức căng của dây chằng sườn đòn.
  • Quá trình hạ xuống diễn ra ngược lại và bị giới hạn bởi đĩa sụn khớp cùng sức căng của dây chằng đòn.
• Đưa tay ra trước – sau: diễn ra xung quanh một trục chạy qua trung tâm của dây chằng sườn đòn.
  • Khi đưa tay ra trước, đầu ngoài xương đòn di chuyển về phía trước. Trong khi đó, đầu trong xương đòn và đĩa sụn khớp di chuyển về sau. Động tác này bị giới hạn bởi dây chằng sườn đòn và dây chằng ức đòn trước.
  • Động tác đưa tay ra sau diễn ra theo quy trình ngược lại, bị giới hạn bởi dây chằng ức đòn sau và dây chằng sườn đòn.
• Xoay quanh trục: mô tả sự chuyển động của xương đòn về trước hoặc sau quanh trục dọc. Chuyển động thụ động này diễn ra gián tiếp, trong đó chuyển động xoay của xương bả vai được truyền đến nhờ dây chằng mỏm quạ – xương đòn.

Các vấn đề thường gặp tại khớp ức đòn

Những tổn thương thường gặp ở khớp ức đòn gồm:

1. Viêm khớp ức đòn

Đây là tình trạng xuất hiện ổ mô viêm trong bao hoạt dịch, gây tổn thương khớp ức đòn. Bệnh dẫn đến đau nhức, cứng khớp và giảm vận động vùng vai – tay. Nếu không được điều trị kịp thời, bệnh có thể tiềm ẩn nguy cơ viêm khớp mạn, tổn thương sụn khớp và nhiễm trùng.

2. Trật khớp ức đòn

Trật khớp ức đòn hiếm gặp và xảy ra khi có lực tác động mạnh trực tiếp vào xương đòn hoặc gián tiếp lên vai. Bệnh gồm 2 dạng trật khớp ra trước và trật khớp ra sau. Trong đó, trật khớp ra sau có thể ảnh hưởng đến các cấu trúc quan trọng trong trung thất và đe dọa tính mạng của người bệnh. Mặt khác, ở nhóm thanh thiếu niên do sụn tăng trưởng đầu xương đòn phía xương ức chưa đóng hoàn toàn nên tình trạng này có thể kèm theo gãy xương xuyên qua sụn tăng trưởng.

3. Thoái hóa khớp ức đòn

Khớp ức đòn có thể bị tổn thương do mô bảo vệ bao phủ đầu xương bị hao mòn theo thời gian. Tình trạng này xảy ra chủ yếu ở người trên 60 tuổi, một số ít trường hợp ảnh hưởng đến thanh thiếu niên. Hậu quả dẫn đến đau nhức, cứng khớp và giảm khả năng vận động của vai, cánh tay.

Cách chăm sóc và bảo vệ khớp ức đòn luôn khỏe mạnh

• Duy trì tư thế đúng khi sinh hoạt và làm việc, ngồi thẳng lưng, không khom lưng và cúi gập cổ quá mức
• Tránh mang vác vật nặng ở một bên vai
• Tập thể dục thường xuyên, tăng cường các bài tập ở vùng vai và cánh tay
• Thực hiện chế độ ăn uống đầy đủ chất dinh dưỡng, tăng cường thực phẩm giàu canxi, vitamin D và omega 3
• Thăm khám chuyên khoa xương khớp ngay khi nhận thấy những dấu hiệu bất thường như đau nhức vai và cánh tay, khó cử động tay, cứng khớp, mệt mỏi…

Khớp ức đòn có bao khớp chắc chắn và hệ thống dây chằng chắc khỏe, góp phần đảm bảo độ ổn định và hạn chế tổn thương. Tuy nhiên, khớp vẫn có khả năng bị trật do lực tác động mạnh trực tiếp hoặc gián tiếp, gây đau nhức và giảm phạm vi chuyển động. Nếu nhận thấy những triệu chứng bất thường, người bệnh nên thăm khám chuyên khoa Xương khớp càng sớm càng tốt để được kiểm tra và can thiệp kịp thời.