Động mạch cảnh chung là mạch máu lớn có nhiệm vụ đưa máu giàu oxy đến não, mặt và cổ. Khi động mạch bị hẹp hoặc tắc do xơ vữa hay cục máu đông, lưu lượng máu lên não sẽ suy giảm, làm tăng nguy cơ thiếu máu não và đột quỵ và nhiều biến chứng thần kinh nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời.
Động mạch cảnh chung là một trong những động mạch lớn có nhiệm vụ đưa máu giàu oxy từ tim đến vùng đầu và cổ. Mỗi người có hai động mạch cảnh chung nằm ở hai bên cơ thể, gọi là động mạch cảnh chung trái và động mạch cảnh chung phải.
Từ vùng ngực trên, các động mạch này chạy dọc lên cổ rồi tách thành hai nhánh là động mạch cảnh trong và động mạch cảnh ngoài trước khi đi vào hộp sọ.
Ngoài chức năng cấp máu cho vùng đầu và cổ, hệ động mạch cảnh còn liên quan mật thiết với hai cấu trúc quan trọng là xoang cảnh (carotid sinus) và thể cảnh (carotid body). Xoang cảnh chứa các thụ thể áp lực, tham gia điều hòa huyết áp và nhịp tim; thể cảnh chứa các thụ thể hóa học ngoại biên, có vai trò điều hòa đáp ứng hô hấp theo nồng độ O₂, CO₂ và pH máu.
Động mạch cảnh trong là một trong những nguồn cấp máu chính cho não; vì vậy, khi động mạch cảnh bị hẹp hoặc tắc, tưới máu não có thể suy giảm, làm tăng nguy cơ cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA) và đột quỵ thiếu máu não.
Động mạch cảnh chung đi từ vùng ngực trên lên cổ, nằm trong bao cảnh cùng tĩnh mạch cảnh trong và dây thần kinh phế vị, rồi chia thành động mạch cảnh trong và động mạch cảnh ngoài. Nắm được nguồn gốc, đường đi, các biến thể và cách phân nhánh của động mạch này giúp hiểu vì sao tổn thương ở vùng cổ có thể ảnh hưởng trực tiếp đến lượng máu nuôi não.
Động mạch cảnh chung trái và phải có điểm xuất phát khác nhau:
Từ gốc cổ trở lên, hai động mạch có đường đi tương tự nhau. Chúng chạy dọc hai bên cổ, trong bao cảnh, cùng với tĩnh mạch cảnh trong và dây thần kinh phế vị. Ở đoạn dưới cổ, động mạch nằm cạnh khí quản; khi đi lên cao hơn, chúng nằm bên ngoài tuyến giáp, thanh quản và hầu.
Đến khoảng đốt sống cổ C4 (tương ứng bờ trên sụn giáp), mỗi động mạch cảnh chung sẽ chia thành hai nhánh là động mạch cảnh trong và động mạch cảnh ngoài. Vị trí phân chia này nằm trong tam giác cảnh – nơi có thể bắt mạch cảnh bằng cách ấn nhẹ động mạch vào các đốt sống cổ.
Động mạch cảnh chung có thể có một số biến thể về giải phẫu so với cấu trúc điển hình:
Ở ngang bờ trên sụn giáp của thanh quản (khoảng đốt sống cổ C3-C4), động mạch cảnh chung chia thành hai nhánh tận là động mạch cảnh ngoài và động mạch cảnh trong.
Động mạch cảnh ngoài
Động mạch cảnh ngoài là một trong hai nhánh của động mạch cảnh chung, bắt đầu tại vị trí động mạch cảnh chung phân chia ở ngang bờ trên sụn giáp (khoảng đốt sống cổ C4).
Từ đây, động mạch đi lên phía sau và hướng đến vùng giữa góc hàm với tai ngoài. Trên đường đi, động mạch cho 8 nhánh chính, gồm:
Khác với động mạch cảnh trong chủ yếu nuôi não, động mạch cảnh ngoài đảm nhận vai trò nuôi dưỡng các mô mềm, cơ, tuyến và xương ở vùng đầu, mặt và cổ.
Động mạch cảnh trong
Động mạch cảnh trong là một trong hai nhánh của động mạch cảnh chung và là mạch máu chính cung cấp máu cho não, đồng thời nuôi dưỡng mắt và một số cấu trúc nằm sâu trong vùng đầu. Mỗi người có hai động mạch cảnh trong, nằm ở hai bên cổ.
Động mạch cảnh trong bắt đầu từ vị trí phân chia của động mạch cảnh chung, đi lên trong bao cảnh, sau đó đi vào hộp sọ qua ống động mạch cảnh ở nền sọ. Khác với động mạch cảnh ngoài, động mạch cảnh trong không cho nhánh ở vùng cổ mà chỉ phân nhánh sau khi đi vào hộp sọ.
Bên trong sọ, động mạch cảnh trong chia thành nhiều nhánh quan trọng và cuối cùng tận cùng bằng hai nhánh tận là động mạch não trước và động mạch não giữa. Các nhánh này cùng với các động mạch khác tạo nên vòng động mạch não (vòng Willis), giúp duy trì nguồn máu nuôi não ngay cả khi một số mạch máu bị hẹp hoặc tắc.
Do là nguồn cung cấp máu chủ yếu cho não, tổn thương hoặc hẹp động mạch cảnh trong có thể làm giảm lưu lượng máu lên não, làm tăng nguy cơ thiếu máu não thoáng qua (TIA) và đột quỵ. Ngoài ra, vùng phân chia của động mạch cảnh chứa xoang cảnh, nơi có các thụ thể điều hòa huyết áp. Việc chèn ép mạnh vào vùng này có thể gây giảm nhịp tim và huyết áp đột ngột, thậm chí dẫn đến ngất ở một số người nhạy cảm.
Ở vị trí động mạch cảnh chung chia thành hai nhánh có hai cấu trúc chuyên biệt là xoang cảnh và thể cảnh, giữ vai trò quan trọng trong việc điều hòa hoạt động của tim mạch và hô hấp.
Bệnh động mạch cảnh xảy ra khi các mảng xơ vữa tích tụ trên thành động mạch cảnh, gây hẹp động mạch cảnh hoặc tắc lòng mạch, cản trở dòng máu lên não.. Đây là một trong những nguyên nhân quan trọng làm tăng nguy cơ đột quỵ. (2)
Bệnh động mạch cảnh thường tiến triển âm thầm trong nhiều năm và có thể không gây triệu chứng ở giai đoạn đầu. Với nhiều người, dấu hiệu đầu tiên của bệnh là cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA) hoặc đột quỵ. Trong đó, TIA xảy ra khi lưu lượng máu lên não giảm tạm thời, gây các triệu chứng thần kinh nhưng thường hồi phục hoàn toàn trong vòng 24 giờ và không để lại tổn thương não vĩnh viễn. Tuy nhiên, TIA là dấu hiệu cảnh báo nguy cơ đột quỵ thực sự trong tương lai.
Các dấu hiệu cảnh báo TIA hoặc đột quỵ do bệnh động mạch cảnh bao gồm:
Người bệnh cần đến cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu ngay khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào của đột quỵ, dù các triệu chứng chỉ kéo dài trong thời gian ngắn rồi tự hết. Đây có thể là cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA) – dấu hiệu cảnh báo nguy cơ đột quỵ thực sự trong thời gian tới.
Ngay cả khi chưa có triệu chứng, những người có các yếu tố nguy cơ như tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu, hút thuốc lá, béo phì, tuổi cao hoặc tiền sử bệnh tim mạch cũng nên khám sức khỏe định kỳ và tầm soát các bệnh động mạch cảnh theo chỉ định của bác sĩ. Việc phát hiện và điều trị sớm có thể giúp kiểm soát bệnh hiệu quả, giảm nguy cơ đột quỵ và các biến chứng nguy hiểm.
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Động mạch cảnh chung là mạch máu quan trọng cần được theo dõi và bảo vệ, đặc biệt ở những người có nguy cơ cao mắc bệnh tim mạch. Tầm soát, chẩn đoán và điều trị sớm các bệnh lý động mạch cảnh chung không chỉ giúp phòng ngừa đột quỵ mà còn góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống và kéo dài tuổi thọ.
