Thái dương là khu vực có vai trò quan trọng đối với cấu trúc và hoạt động của vùng đầu, đồng thời có thể xuất hiện những bất thường như đau nhức, sưng hoặc lõm. Vậy khu vực này nằm ở đâu, có cấu tạo giải phẫu như thế nào và đảm nhận những chức năng gì? Những dấu hiệu bất thường nào cần được chú ý? Hãy cùng tìm hiểu chi tiết trong bài viết dưới đây để hiểu rõ hơn về đặc điểm giải phẫu, chức năng và các vấn đề sức khỏe liên quan.
Thái dương (tiếng Anh: temple hay pterion) là vùng hai bên đầu, nằm giữa khu vực đuôi lông mày – trên vành tai – đường chân tóc bên. Bên dưới da là xương thái dương và một khu vực giải phẫu phức tạp, gồm: cơ, mạch máu, thần kinh, tuyến mang tai và khớp thái dương – hàm (TMJ). Vùng thái dương mỏng, gần não và tai nên vừa nhạy cảm, vừa đảm nhiệm nhiều chức năng quan trọng.
Cấu trúc giải phẫu vùng thái dương như sau:
Xương thái dương là hai xương chính trong hộp sọ, góp phần hình thành vùng hai bên và đáy sọ. Temporal xuất phát từ tiếng Latin tempus, có nghĩa là thời gian. Tên gọi này phản ánh thực tế rằng tóc bạc – ‘dấu hiệu của thời gian’, thường bắt đầu xuất hiện quanh vùng thái dương. Xương thái dương có cấu trúc dày và cứng, bao gồm 4 vùng riêng biệt:
Cơ thái dương (temporalis) là cơ hình quạt, bám từ hố thái dương đến mỏm vẹt xương hàm dưới; chức năng chính là khép hàm và kéo hàm ra sau, kết hợp với cơ cắn và các cơ chân bướm để tạo ra lực cắn mạnh.
Phủ bên ngoài cơ là cân thái dương (temporal fascia) – một lớp mô mỏng, dai, có vai trò bảo vệ bó mạch – thần kinh nông, cũng là vật liệu quen thuộc được sử dụng trong các cuộc phẫu thuật vá màng nhĩ, treo cung mày. (2)
Vùng thái dương được cung cấp máu và chi phối bởi mạng lưới mạch máu và thần kinh phức tạp. Trong đó, nổi bật là động mạch thái dương nông – một nhánh của động mạch cảnh ngoài, chạy trước tai, phân chia thành các nhánh trán và nhánh đỉnh, có thể sờ thấy khi mạch đập. Khi động mạch này bị viêm có thể gây ra bệnh viêm động mạch thái dương.
Một số dây thần kinh sọ não quan trọng xuất hiện tại vùng thái dương phải kể đến như: dây thần kinh mặt (dây VII), dây tiền đình – ốc tai (dây VIII).
Sự hiện diện của mạng lưới mạch máu và thần kinh dày đặc khiến vùng thái dương “nhạy cảm”. Tổn thương xảy ra tại khu vực này có thể ảnh hưởng đến thị giác, thính giác, khả năng vận động cơ mặt hoặc gây tụ máu ngoài màng cứng nghiêm trọng.
Vùng thái dương còn là giao điểm của nhiều cấu trúc giải phẫu quan trọng khác, chẳng hạn như:
Vùng thái dương có nhiều chức năng quan trọng, đảm bảo vai trò sinh tồn cơ bản của cơ thể, góp phần tạo nên vẻ đẹp thẩm mỹ cho gương mặt:
Xương thái dương, đặc biệt là phần vảy và phần đá, đóng vai trò như một “lá chắn” vững chắc, bảo vệ thùy thái dương của não và các cấu trúc tai trong. Lớp cơ và cân thái dương không chỉ hỗ trợ vận động mà còn hoạt động như một lớp đệm, giúp giảm tác động cơ học từ các chấn thương bên ngoài.
Cơ thái dương là một trong những cơ nhai chính, phối hợp với cơ cắn và cơ chân bướm để điều khiển các động tác khép hàm, kéo hàm ra sau, tạo lực cắn mạnh, đảm bảo chức năng ăn/nhai hàng ngày. Nếu cơ thái dương hoạt động quá mức khi người bệnh nghiến răng do stress, nghiến răng khi ngủ, thường xuyên nhai một bên,… chúng có thể bị co cứng, dẫn đến đau thái dương, lan tỏa lên vùng đầu – mặt.
Xương thái dương bao bọc vùng tai giữa và tai trong, giúp mỗi người nghe được âm thanh và duy trì thăng bằng cho cơ thể. Vùng thái dương còn có mối quan hệ mật thiết với mắt, thông qua hệ thống thần kinh mạch máu. Một số bệnh lý mạch máu vùng thái dương có thể dẫn đến rối loạn thị giác.
Độ đầy hay lõm của vùng thái dương ảnh hưởng rõ rệt đến vẻ đẹp tổng quan của khuôn mặt. Teo mô mềm do tuổi tác, bệnh lý, giảm cân gây hõm thái dương, khiến khuôn mặt trông hốc hác, già nua, kém sức sống. Vùng thái dương đầy đặn, cân đối giúp gương mặt trông hài hòa, trẻ trung, khỏe mạnh. Vì thế, đây cũng là vị trí được quan tâm trong ngành phẫu thuật thẩm mỹ và tạo hình.
Nhiều người có xu hướng tìm đến các kỹ thuật cấy mỡ hoặc tiêm filler để khôi phục thể tích mỡ đã mất, làm căng da vùng thái dương và đuôi mắt, giúp gương mặt trông tươi tắn và trẻ trung hơn. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng vùng thái dương chứa nhiều mạch máu và thần kinh quan trọng. Người muốn thực hiện các kỹ thuật này nên tìm đến cơ sở y tế, cơ sở thẩm mỹ uy tín, có chuyên gia giàu kinh nghiệm, tay nghề cao nhằm hạn chế tối đa nguy cơ xảy ra các trường hợp không mong muốn.
Một số bệnh lý liên quan đến vùng thái dương phải kể đến như:
Viêm động mạch thái dương (hay viêm động mạch tế bào khổng lồ, Giant Cell Arteritis hoặc Temporal Arteritis) là một bệnh lý viêm mạn tính, xảy ra ở thành các động mạch có kích thước trung bình đến lớn, đơn cử như động mạch thái dương. Bệnh thường gặp ở người trên 50 tuổi, tỷ lệ nữ mắc nhiều hơn nam. Trong bệnh lý này, động mạch thái dương nông bị viêm và sưng, dẫn đến hẹp lòng mạch và giảm lưu lượng máu tới các mô và cơ quan trong cơ thể. Triệu chứng thường gặp là:
Khoảng 50% người bị viêm động mạch thái dương cũng gặp phải tình trạng viêm đau đa cơ (Polymyalgia Rheumatica), với các triệu chứng như đau, cứng các cơ ở vùng cổ, vai, hông… Nếu gặp bất cứ triệu chứng nghi ngờ nào nêu trên, người bệnh cần đến bệnh viện để được thăm khám và điều trị sớm để phòng ngừa nguy cơ bệnh tiến triển nặng, gây biến chứng nguy hiểm. (3)
Rối loạn khớp thái dương hàm (TMJ disorders hoặc TMD) là một nhóm các bệnh lý ảnh hưởng đến khớp thái dương hàm. Đây là một khớp có cấu trúc phức tạp, giống như “một bản lề trượt”, kết nối xương hàm và hộp sọ, có nhiệm vụ đưa hàm dưới ra trước, lui sau, di chuyển sang hai bên. Người bệnh TMD thường có cảm giác như hàm đang nhô lên, có tiếng kêu “lục cục” “lạo xạo” khi nhai hoặc khi há to miệng. Người bệnh cũng có thể gặp một số triệu chứng như:
Mặc dù thường lành tính và có thể cải thiện bằng các biện pháp điều trị bảo tồn, nhưng trong một số trường hợp nặng, bệnh có thể gây đau mạn tính, ảnh hưởng đáng kể đến sức khỏe và chất lượng cuộc sống. (4)
Đau đầu vùng thái dương là một triệu chứng phổ biến và có thể xảy ra do nhiều nguyên nhân khác nhau. Các nguyên nhân này được phân loại thành hai nhóm chính: nguyên phát và thứ phát.
Người bị chấn thương vùng thái dương có thể gặp tình trạng tai chảy máu hoặc rò rỉ dịch trong suốt, bầm tím quanh tai (dấu Battle). Đây là những dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm; nếu không được đưa đến bệnh viện can thiệp hoặc điều trị kịp thời, có thể gây ra các biến chứng nghiêm trọng như:
Viêm xương chũm (Mastoiditis) là một bệnh nhiễm trùng do vi khuẩn lây lan trong các tế bào xương chũm, thường xảy ra sau khi viêm tai giữa cấp không được điều trị dứt điểm. Một số triệu chứng viêm xương chũm thường gặp như:
Nếu bệnh viêm xương chũm kéo dài không được điều trị, vi khuẩn có thể âm thầm phá hủy xương, hình thành các ổ áp xe; nghiêm trọng hơn là lan vào màng não gây ra bệnh viêm màng não, lan vào tĩnh mạch gây hội chứng nhiễm trùng huyết nội sọ.
U vùng thái dương thường được chia thành 2 loại: u lành tính và u ác tính.
Để chẩn đoán bệnh ở vùng thái dương thường cần sự kết hợp giữa thăm khám lâm sàng và áp dụng các kỹ thuật cận lâm sàng hiện đại, chẳng hạn như:
Tùy thuộc vào nguyên nhân, bác sĩ có thể chỉ định các phương pháp khác nhau để điều trị bệnh lý vùng thái dương. Một số bệnh lý nhẹ như rối loạn khớp thái dương hàm (TMJ) hoặc đau đầu căng thẳng có thể được kiểm soát bằng điều trị nội khoa kết hợp với thuốc men, vật lý trị liệu hoặc các liệu pháp thư giãn.
Những trường hợp phức tạp hơn như viêm xương chũm, u thái dương hoặc tụ máu ngoài màng cứng cần áp dụng thủ thuật hoặc can thiệp ngoại khoa (phẫu thuật). Đặc biệt, viêm động mạch thái dương là một tình trạng cấp cứu nguy hiểm, thường được điều trị bằng liệu pháp corticosteroid liều cao để ngăn ngừa nguy cơ mất thị lực vĩnh viễn.
Việc thăm khám sớm khi có dấu hiệu nghi ngờ tại vùng thái dương là yếu tố quan trọng giúp người bệnh được chẩn đoán sớm, can thiệp kịp thời, giảm nguy cơ gặp biến chứng nguy hiểm về sau.
Một số biện pháp chăm sóc và bảo vệ vùng thái dương có thể được áp dụng bao gồm:
Khi xuất hiện tình trạng đau nhức kéo dài, sưng hoặc có khối bất thường ở vùng thái dương, người bệnh nên thăm khám để xác định nguyên nhân. Tại Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, bác sĩ sẽ đánh giá triệu chứng, cân nhắc chỉ định các phương pháp kiểm tra cần thiết và tư vấn hướng xử trí phù hợp với từng trường hợp. Để tìm hiểu thêm thông tin dịch vụ hoặc đặt lịch khám, người bệnh có thể liên hệ bệnh viện qua các kênh chính thức.
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Hiểu rõ vị trí, cấu tạo và chức năng của vùng thái dương giúp mỗi người nhận biết những thay đổi bất thường tại khu vực này. Các biểu hiện như đau nhức kéo dài, sưng, lõm hoặc xuất hiện khối bất thường có thể liên quan đến nhiều nguyên nhân khác nhau. Vì vậy, khi nhận thấy triệu chứng kéo dài, tiến triển nặng hoặc kèm theo những dấu hiệu đáng lo ngại, người bệnh nên thăm khám để được xác định nguyên nhân và có hướng xử trí phù hợp.
