Giải phẫu khớp thái dương hàm và vai trò trong vận động hàm

Khớp thái dương hàm đóng vai trò quan trọng trong các hoạt động thường ngày như nhai, nói, há và ngậm miệng. Tuy nhiên, không phải ai cũng hiểu rõ cấu tạo, chức năng cũng như những vấn đề có thể xảy ra tại khớp này. Vậy bộ phận này có đặc điểm giải phẫu như thế nào, những dấu hiệu nào cảnh báo bất thường và làm sao để bảo vệ sức khỏe khớp? Bài viết dưới đây sẽ cung cấp thông tin chi tiết về các vấn đề trên.

Khớp thái dương hàm là gì?

Khớp thái dương hàm (Temporomandibular Joint, viết tắt TMJ) là khớp nối giữa xương hàm dưới và xương thái dương của hộp sọ, nằm ở hai bên đầu, ngay phía trước tai. Đây là một khớp hoạt dịch có cấu tạo phức tạp, cho phép xương hàm dưới thực hiện cả chuyển động xoay và trượt, giúp con người há miệng, ngậm miệng, nhai, nói, nuốt và thực hiện nhiều hoạt động khác.

Cơ thể có hai khớp thái dương hàm, nằm đối xứng ở bên trái và bên phải. Hai khớp phối hợp với hệ thống cơ nhai, dây chằng và các cấu trúc liên quan để điều khiển chuyển động của hàm dưới. Khi một bên khớp bị tổn thương hoặc rối loạn chức năng, hoạt động của bên còn lại cũng có thể bị ảnh hưởng.

Cấu trúc giải phẫu khớp thái dương hàm

Giải phẫu khớp thái dương hàm gồm các cấu trúc chính như sau:

1. Ổ khớp và chỏm xương hàm dưới

Khớp thái dương hàm được tạo thành từ 2 xương chính:

• Phần trên của khớp: được tạo thành từ phần vảy của xương thái dương (squamosa), cụ thể là hố hàm dưới và củ khớp (tạo thành hố ổ chảo – glenoid fossa).
• Phần dưới của khớp: được tạo thành chủ yếu từ mỏm lồi cầu (condyle) của xương hàm dưới.

Các bề mặt của khớp không tiếp xúc với nhau mà được ngăn cách bởi một đĩa khớp. Điều này chia khớp thành 2 khoang hoạt dịch, mỗi khoang được lót bằng một màng hoạt dịch. Mặt khớp được bao phủ bởi sụn sợi (fibrocartilage) thay vì sụn hyalin như nhiều khớp khác.

2. Đĩa khớp (Articular disc)

Đĩa khớp của TMJ được cấu tạo từ sụn sợi, bao phủ lồi cầu và nằm dưới hố ổ chảo. Cấu trúc này có vai trò ổn định lồi cầu của xương hàm dưới, giảm lực ma sát giữa các bề mặt khớp và hỗ trợ bôi trơn khớp. Đĩa khớp chia khớp thái dương hàm thành 2 khoang riêng biệt về mặt giải phẫu và chức năng:

• Khoang trên: Được giới hạn ở phía trên hố xương thái dương và đĩa khớp ở dưới. Khoang được lót bởi màng hoạt dịch trên, chứa khoảng 1,2 ml dịch hoạt dịch và chịu trách nhiệm cho chuyển động tịnh tiến của khớp.
• Khoang dưới: Được giới hạn ở phía trên bởi đĩa khớp và phía dưới bởi lồi cầu của xương hàm dưới. Khoang được lót bởi màng hoạt dịch dưới, thể tích dịch hoạt dịch trung bình khoảng 0,9 ml và cho phép điều khiển các chuyển động xoay.

3. Bao khớp và dịch khớp

Bao khớp là một lớp vỏ mỏng và lỏng lẻo, bắt đầu từ bờ hố xương hàm dưới, bao quanh củ khớp của xương thái dương và bám vào cổ lồi cầu xương hàm dưới. Cấu tạo này giúp xương hàm dưới có thể trượt ra khỏi ổ khớp về phía trước mà không gây tổn thương bao khớp.

4. Hệ thống dây chằng quanh khớp

Có 3 dây chằng chính liên quan đến khớp thái dương hàm và 2 dây chằng phụ gọi là dây chằng tai hàm (oto-mandibular ligaments) nối xương búa của tai giữa với khớp thái dương. Những dây chằng này làm nhiệm vụ ổn định khớp, điều khiển phạm vi chuyển động tối đa của xương hàm dưới và bảo vệ đĩa khớp. Dây chằng của TMJ còn cung cấp thông tin về cảm giác bản thể và cảm giác đau, giúp cảnh báo sớm những vấn đề bất thường của khớp.

• Dây chằng chính:
  • Dây chằng thái dương hàm (hay dây chằng bên): Đây là phần dày lên của bao khớp, chạy từ củ khớp dưới của cung gò má đến cổ xương hàm dưới. Dây chằng này giúp ngăn chặn tình trạng xương hàm di chuyển quá mức về phía sau, giảm nguy cơ trật khớp khi há miệng.
  • Dây chằng trâm hàm (stylomandibular ligament): Là sự dày lên của cân cổ sâu (đặc biệt là cân tuyến mang tai), bắt đầu từ mỏm trâm của xương thái dương đến góc xương hàm dưới. Dây chằng này ngăn cách vùng thái dương (phía trước) với vùng mang tai (phía sau), đồng thời hạn chế hàm dưới nhô ra quá mức.
  • Dây chằng bướm hàm (sphenomandibular ligament): Bắt đầu từ gai xương bướm đến lưỡi xương hàm dưới. Dây chằng này đóng vai trò bảo vệ khớp thái dương hàm khỏi sự dịch chuyển quá mức của lồi cầu sau khi há miệng.
• Dây chằng phụ:
  • Dây chằng đĩa – xương búa (disco-malleolar): Bắt đầu từ xương búa (một trong những xương nhỏ của tai giữa) và chạy đến mô sau đĩa của TMJ.
  • Dây chằng búa trước (anterior malleolar): Xuất phát từ xương búa và kết nối với lưỡi xương hàm dưới qua dây chằng bướm hàm.

Đặc điểm vận động và sinh lý học của khớp thái dương hàm

Hai bên trái và phải của TMJ hoạt động cùng nhau và phụ thuộc lẫn nhau. Cấu tạo khớp thái dương hàm là khớp trượt – bản lề, cho phép thực hiện chuyển động xoay và chuyển động tịnh tiến. Đĩa khớp ngăn cách bề mặt khớp và chia thành 2 khoang có chức năng khác nhau về mặt chuyển động như sau:

• Khoang trên điều khiển các chuyển động tịnh tiến (trượt) như đưa xương hàm dưới ra trước – sau, sang trái – phải… Chuyển động này diễn ra ở giữa bề mặt trên của đĩa khớp và bề mặt dưới của hố khớp. Ví dụ, khi xương hàm dưới di chuyển về trước, răng, lồi cầu và nhánh xương đều di chuyển cùng hướng và mức độ.
• Khoang dưới điều khiển chuyển động xoay như há và khép miệng. Chuyển động này diễn ra ở giữa mặt trên của lồi cầu và mặt dưới đĩa khớp và có thể xuất hiện ở 3 mặt phẳng ngang, dọc và đứng.

Trong hầu hết trường hợp, cả hai chuyển động xảy ra đồng thời, trong đó chuyển động xoay trước chuyển động tịnh tiến. Qua đó tạo ra những hoạt động phức tạp như nhai, nuốt, biểu cảm, phát âm, thở, há miệng, duy trì áp suất của tai giữa…

Chi phối vận động và cảm giác của khớp thái dương hàm: Cơ – Thần kinh – Mạch máu

Chi phối vận động và cảm giác của khớp thái dương hàm về cơ bản như sau:

1. Cơ vận động khớp

Có 4 cơ chính điều khiển hoạt động của khớp hàm thái dương gồm cơ thái dương, cơ nhai, cơ chân bướm ngoài và cơ chân bướm trong. Việc nhai do các cơ dưới móng và trên móng hỗ trợ. Mỗi chuyển động của TMJ do một nhóm cơ nhất định kích hoạt như:

• Nâng xương hàm dưới (đóng hàm): cơ thái dương, cơ nhai và cơ cánh bướm giữa.
• Hạ xương hàm dưới (mở hàm): cơ chân bướm ngoài, cơ hai bụng, cơ cằm móng và cơ hàm móng.
• Đưa hàm ra trước: cơ chân bướm ngoài và trong.
• Kéo hàm ra sau: các sợi sau của cơ thái dương, phần sâu của cơ nhai, cơ cằm móng và cơ hai bụng.
• Đưa hàm sang bên: các sợi sau của cơ thái dương, cơ hai bụng, cơ hàm móng và cơ cằm móng (chuyển động cùng bên); cơ cánh bướm bên và giữa (chuyển động khác bên).

2. Thần kinh chi phối

Khớp thái dương hàm được chi phối chủ yếu bởi dây thần kinh số 5 (CN V), cụ thể là nhánh hàm dưới (mandibular nerve – V3).

• Dây thần kinh tai – thái dương chi phối phần lớn cảm giác của bao khớp vùng bên.
• Dây thần kinh cơ cắn và dây thần kinh thái dương sâu chi phối vận động của các cơ. Dây thần kinh cơ cắn còn chi phối 1 phần cảm giác bao khớp ở vùng trước bên.

3. Mạch máu nuôi

Nguồn cung động mạch cho khớp thái dương hàm chủ yếu do động mạch thái dương nông, động mạch hàm trên và động mạch cơ cắn đảm nhận. Còn có những nhánh động mạch khác như động mạch vành tai sau, động mạch hầu lên và động mạch khẩu cái lên.

Hệ thống dẫn lưu tĩnh mạch của TMJ diễn ra thông qua đám rối cánh bướm ở vùng sau đĩa đệm, thông với tĩnh mạch hàm trong, tĩnh mạch bướm khẩu cái, tĩnh mạch màng não trong, tĩnh mạch thái dương sâu, tĩnh mạch cơ cắn và tĩnh mạch hàm dưới. (1)

Các rối loạn và bệnh lý khớp thái dương hàm thường gặp

Rối loạn chức năng khớp thái dương hàm (TMD) là một trong những vấn đề thường gặp liên quan đến TMJ. Thuật ngữ này dùng để chỉ một nhóm hơn 30 bệnh lý gây đau nhức và tổn thương liên quan đến khớp, các cơ, gân, dây chằng và mạch máu của TMJ. Nguyên nhân có thể do:

• Chấn thương: trật khớp hàm dưới, gãy xương.
• Viêm và thoái hóa: viêm khớp thái dương hàm, viêm màng hoạt dịch, viêm cơ…
• Bất thường cấu trúc bẩm sinh: bất sản, thiểu sản hoặc tăng sản xương hàm dưới hoặc xương sọ.

TMD gây ra những triệu chứng phổ biến như đau hàm, đau đầu hoặc đau nửa đầu, khó mở hoặc khép miệng, đau răng, đau tai, có tiếng kêu lục cục khi há miệng, cơn đau có thể lan đến vai và cổ… Tỷ lệ mắc bệnh ở phụ nữ cao gấp 2 lần so với nam giới và thường gặp ở những người trong độ tuổi 35 – 44 tuổi. Tùy theo nguyên nhân gây bệnh, bác sĩ sẽ chỉ định phương pháp điều trị tối ưu. (2)

Nếu xuất hiện tình trạng đau khớp thái dương hàm, khó há miệng, đau khi nhai hoặc phát ra tiếng kêu bất thường kéo dài, người bệnh nên chủ động thăm khám để xác định nguyên nhân. Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh cung cấp dịch vụ thăm khám, chẩn đoán và tư vấn hướng điều trị phù hợp với tình trạng của từng người bệnh. Quý khách có thể liên hệ bệnh viện qua hotline hoặc website chính thức để được hỗ trợ thông tin dịch vụ và đặt lịch khám.

Khớp thái dương hàm đóng vai trò quan trọng trong hoạt động ăn nhai, phát âm và vận động hàm dưới. Những bất thường tại khớp có thể gây đau, phát ra tiếng kêu hoặc hạn chế khả năng há miệng, ảnh hưởng đến sinh hoạt hàng ngày. Hiểu rõ cấu tạo, chức năng và các bệnh lý thường gặp giúp mỗi người chủ động nhận biết dấu hiệu bất thường, duy trì thói quen chăm sóc phù hợp và thăm khám kịp thời khi cần thiết.