Bệnh xoắn khuẩn vàng da (Leptospira): Dấu hiệu nhận biết sớm

Sau những đợt mưa lớn hoặc ngập lụt, nguy cơ bùng phát bệnh xoắn khuẩn vàng da (Leptospira) trong cộng đồng có thể tăng cao. Do triệu chứng khởi phát rất giống với cúm hay sốt xuất huyết, người bệnh dễ chủ quan tự điều trị tại nhà, dẫn đến nguy cơ suy gan, suy thận cấp, thậm chí tử vong.

Bệnh xoắn khuẩn vàng da là gì?

Xoắn khuẩn vàng da (Leptospirosis) là một bệnh nhiễm trùng cấp tính lây truyền từ động vật sang người, gây ra bởi vi khuẩn Leptospira – một chi thuộc ngành xoắn khuẩn (Spirochaetota). Dưới kính hiển vi, chúng hiện lên với hình dáng sợi mảnh, xoắn ốc độc đáo, dài khoảng 6 – 20 μm và có một hoặc hai đầu cong lại như hình chiếc móc. Chính cấu tạo hình móc này kết hợp với các sợi roi siêu nhỏ giúp chúng có khả năng di động cực kỳ linh hoạt, dễ dàng “khoan” xuyên qua các rào cản tế bào.

Xoắn khuẩn Leptospira có khả năng sinh sống tự do và bền bỉ trong môi trường đất ẩm và nước ngọt nhiều tuần, thậm chí nhiều tháng nếu gặp điều kiện thuận lợi. Mặc dù bệnh có thể xuất hiện ở bất cứ quốc gia nào, nhưng các vùng khí hậu nhiệt đới và cận nhiệt đới – nơi có mùa mưa kéo dài, độ ẩm cao và hệ thống thoát nước còn hạn chế – chính là vùng dịch tễ lý tưởng nhất của loại vi khuẩn này.

Cơ chế “tấn công” đa cơ quan và gây vàng da của xoắn khuẩn Leptospira

Hiểu được cách thức vi khuẩn phá hủy cơ thể sẽ giúp chúng ta ý thức được tầm quan trọng của việc phát hiện sớm. Quá trình xâm nhập và gây bệnh của Leptospira diễn ra qua ba bước chuyển tiếp:

1. Vượt qua hàng rào phòng ngự ngoại biên

Khi người dân lội qua các vùng nước ngập, bùn lầy có chứa nước tiểu của động vật nhiễm bệnh, xoắn khuẩn sẽ tìm mọi cách để vào cơ thể. Vi khuẩn thường xâm nhập chủ yếu qua vết trầy xước, vết đứt tay chưa kịp lành, hoặc lớp niêm mạc mỏng manh ở mắt, mũi, miệng khi vô tình để nước bẩn bắn lên. Ăn uống thực phẩm và sử dụng nguồn nước ô nhiễm cũng là con đường ngắn dẫn vi khuẩn vào hệ tiêu hóa.

2. Dùng dòng máu làm “đường cao tốc” lan truyền toàn thân

Ngay sau khi qua da, xoắn khuẩn nhanh chóng tiếp cận các mao mạch, bám chặt vào tế bào nội mô mạch máu. Chúng sử dụng chuyển động xoắn mạnh mẽ để len lỏi giữa các lớp tế bào, chính thức bước vào giai đoạn nhiễm khuẩn huyết.

Lúc này, hệ miễn dịch của cơ thể sẽ nhận diện ra kẻ xâm lược và kích hoạt phản ứng viêm tổng lực để chống trả. Tuy nhiên, điều này vô tình tạo ra một cơn bão viêm quá mức, gây tổn thương ngược lại hệ thống mạch máu, làm tăng tính thấm thành mạch và rối loạn quá trình đông máu. Vi khuẩn cũng tiến hóa các cơ chế né tránh sự thực bào để tiếp tục sống sót và nhân lên với số lượng chóng mặt.

3. Tàn phá gan, thận và hệ thống vi mạch

Theo dòng máu, xoắn khuẩn vàng da di chuyển đến nhiều cơ quan, phổ biến nhất là gan và thận. Tại gan, vi khuẩn làm tổn thương trực tiếp các tế bào gan và phá hủy các liên kết giữa chúng.

Cơ chế gây vàng da: Khi cấu trúc nhu mô gan bị tàn phá, các tiểu quản mật bị chèn ép hoặc rách vỡ, dẫn đến hiện tượng mật (chứa sắc tố bilirubin có màu vàng) bị rò rỉ, trào ngược vào trong lòng mạch máu. Khi nồng độ bilirubin trong máu tăng cao, chúng sẽ khuếch tán ra các mô tổ chức dưới da và niêm mạc, biểu hiện rõ rệt ra bên ngoài thành triệu chứng vàng da, vàng mắt đặc trưng.

Không dừng lại ở đó, vi khuẩn còn bám vào ống thận gây viêm thận kẽ và hoại tử ống thận cấp. Hậu quả dẫn đến suy giảm nghiêm trọng chức năng lọc cầu thận và bài tiết, khiến người bệnh rơi vào tình trạng tiểu ít hoặc vô niệu (không tiểu được).

Nguyên nhân và đường lây nhiễm xoắn khuẩn vàng da

1. Nguồn lây từ động vật

Ổ chứa mầm bệnh trong tự nhiên vô cùng đa dạng. Vật chủ chính và nguy hiểm nhất là các loài gặm nhấm, đặc biệt là chuột cống, chuột chũi và chuột nhắt. Bên cạnh đó, các loài gia súc, vật nuôi thân cận với con người như chó, lợn, bò, dê, cừu, thỏ, thậm chí động vật hoang dã cũng có thể mang vi khuẩn.

Đáng nói, động vật bị nhiễm khuẩn thường không có biểu hiện triệu chứng rõ ràng. Xoắn khuẩn sẽ theo dòng máu di chuyển đến cư trú tại các tiểu quản thận của động vật, sinh sôi tại đây và liên tục đào thải ra môi trường bên ngoài thông qua đường nước tiểu.

Con người là vật chủ ngẫu nhiên của Leptospira và có thể nhiễm bệnh trực tiếp hoặc gián tiếp khi tiếp xúc với nước tiểu của động vật nhiễm bệnh hoặc nguồn nước và đất ô nhiễm. Vi khuẩn xâm nhập vào cơ thể thông qua vết thương hở trên da, niêm mạc mắt, mũi, miệng, ăn thức ăn nhiễm bẩn hoặc hít phải các giọt bắn li ti trong không khí.

2. Yếu tố môi trường và nghề nghiệp

Bất kỳ ai tiếp xúc với nguồn ô nhiễm đều có thể mắc bệnh. Tuy nhiên, nguy cơ sẽ tăng lên gấp nhiều lần dưới tác động của các yếu tố:

Yếu tố môi trường và thiên tai:

• Sau mưa lũ, ngập lụt: Đây là thời điểm thiên tai làm đảo lộn môi trường sống. Nước lụt dâng cao cuốn theo rác thải, chất thải từ cống rãnh và nước tiểu chuột hòa tan vào dòng nước ngập tràn vào các khu dân cư.
• Điều kiện vệ sinh kém: Sống ở các khu vực ô nhiễm, nhiều cống rãnh lộ thiên, bãi rác tự phát là môi trường lý tưởng cho chuột sinh sôi, từ đó mật độ xoắn khuẩn trong đất và nước tại đây luôn ở mức cao.

Nguy cơ từ nghề nghiệp và hoạt động hằng ngày:

• Nhóm nghề nghiệp đặc thù: Nông dân làm việc trên ruộng đồng, người chăn nuôi gia súc, bác sĩ thú y, công nhân vệ sinh môi trường, người khơi thông cống rãnh, người làm việc tại các lò mổ gia súc… là những đối tượng thường xuyên phải tiếp xúc trực tiếp với đất, nước bẩn và động vật.
• Hoạt động giải trí tự phát: Việc bơi lội, tắm sông, chèo thuyền hoặc chơi đùa ở các vùng ao hồ, sông suối nước tù đọng có mầm bệnh cũng là nguyên nhân khiến nhiều người trẻ tuổi mắc bệnh.

3. Yếu tố rủi ro từ cơ địa

Người đang có các vết thương hở, viêm da loét chân tay nhưng không được bảo hộ khi tiếp xúc với nước bẩn.

Người cao tuổi, người có hệ miễn dịch suy yếu hoặc người có sẵn các bệnh lý nền mạn tính về gan (như xơ gan, viêm gan B, C) và thận sẽ có xu hướng diễn tiến nặng rất nhanh nếu không may nhiễm khuẩn.

Dấu hiệu nhận biết xoắn khuẩn vàng da theo từng giai đoạn

Triệu chứng của bệnh xoắn khuẩn vàng da thường ủ bệnh âm thầm từ 1 đến 2 tuần (thời gian ngắn nhất là 2 ngày, dài nhất có thể lên đến 30 ngày). Bệnh tiến triển qua các giai đoạn rõ rệt, việc phát hiện ở “giai đoạn sớm” quyết định đến 90% hiệu quả điều trị thành công. (1)

1. Giai đoạn sớm (nhiễm khuẩn cấp)

Giai đoạn này thường kéo dài từ 4 đến 9 ngày. Bệnh khởi phát một cách đột ngột và dồn dập khiến người bệnh hoang mang. Các dấu hiệu điển hình bao gồm:

• Sốt cao đột ngột: Nhiệt độ cơ thể tăng nhanh lên mức 39°C – 40°C, đi kèm với các cơn rét run, ớn lạnh và vã mồ hôi.
• Đau nhức cơ bắp dữ dội: Đây là một trong những triệu chứng đặc trưng. Người bệnh đau thắt ở các vùng cơ lớn như cơ bắp chân, cơ đùi, cơ bụng và vùng lưng dưới. Cơn đau có thể xuất hiện kể cả khi ấn nhẹ hoặc di chuyển.
• Đau đầu vùng trán và thái dương: Đau đầu liên tục, uống thuốc giảm đau thông thường ít thuyên giảm, kèm theo cảm giác đau nhức hốc mắt và sợ ánh sáng.
• Xung huyết kết mạc: Tròng trắng của cả hai mắt đỏ rực do các mạch máu nhỏ bị giãn nở. Tuy nhiên, điểm đặc biệt là mắt không có gỉ (ghèn) và không bị chảy nước mắt như bệnh đau mắt đỏ thông thường.
• Rối loạn tiêu hóa: Buồn nôn, nôn mửa, chán ăn, đau bụng âm ỉ và tiêu chảy.

Ở giai đoạn này, một số bệnh nhân có thể có biểu hiện phát ban dạng sởi trên da, ho khan nhẹ hoặc đau họng. Nếu được dùng kháng sinh phù hợp ngay lúc này, vi khuẩn sẽ bị tiêu diệt tận gốc, người bệnh có thể khỏi hẳn sau vài ngày.

2. Giai đoạn miễn dịch ( giai đoạn muộn)

Nếu bỏ qua giai đoạn đầu, từ ngày thứ 6 – 12, vi khuẩn biến mất khỏi máu nhưng bắt đầu khu trú mạnh trong các cơ quan và xuất hiện kháng thể trong huyết thanh. Các triệu chứng của giai đoạn một có thể tạm lui vài ngày (khiến người bệnh lầm tưởng đã khỏi bệnh) rồi bùng phát trở lại với các biểu hiện nguy hiểm hơn:

• Biểu hiện vàng da, vàng mắt: Sắc tố vàng xuất hiện ngày càng đậm rõ trên da và kết mạc mắt.
• Hội chứng màng não: Xoắn khuẩn xâm nhập vào dịch não tủy gây viêm màng não vô trùng. Biểu hiện bằng tình trạng đau đầu nhức nhối tăng lên, nôn vọt và xuất hiện dấu hiệu cứng cổ (người bệnh không thể cúi gập cằm chạm vào ngực).
• Tổn thương thận rõ rệt: Lượng nước tiểu giảm dần (thiểu niệu), màu nước tiểu sẫm lại như nước chè đặc hoặc có màu đỏ của máu.

3. Giai đoạn nặng (hội chứng Weil)

Đây là thể bệnh nặng nhất của nhiễm xoắn khuẩn Leptospira, xảy ra khi các cơ quan đích bị tàn phá hoàn toàn. Hội chứng Weil đặc trưng bởi bộ ba: Vàng da đậm – Suy thận cấp – Xuất huyết.

• Xuất huyết đa phủ tạng: Do thành mạch bị tổn thương và tiểu cầu giảm sâu, người bệnh bị chảy máu cam, chảy máu chân răng, xuất huyết dưới da thành các nốt, mảng bầm tím (petechiae). Nguy hiểm hơn là tình trạng xuất huyết tiêu hóa (nôn ra máu, đi ngoài phân đen) và xuất huyết phổi (ho ra máu ồ ạt).
• Suy giảm ý thức: Người bệnh rơi vào trạng thái lơ mơ, mê sảng, u ám do độc tố vi khuẩn và tình trạng tăng urê máu do suy thận gây ra.

4. Phân biệt Leptospira với các bệnh sốt nhiệt đới khác

Do biểu hiện ban đầu của bệnh rất giống với các bệnh lý sốt phổ biến tại Việt Nam, việc chẩn đoán phân biệt là cực kỳ quan trọng để tránh đi sai hướng điều trị:

• Sốt xuất huyết Dengue: Đau nhức mỏi toàn thân, đau nhiều ở các khớp và hốc mắt. Mắt có thể đỏ nhẹ, thường kèm theo phát ban muộn ngày thứ 4-5.
• Cúm mùa: Đau mỏi cơ nhẹ toàn thân, kèm theo mệt mỏi, uể oải. Ít có biểu hiện tại mắt, chủ yếu là chảy nước mắt nhẹ khi hắt hơi. Triệu chứng hô hấp rầm rộ: Hắt hơi, sổ mũi, ngạt mũi, đau họng.

Chẩn đoán bằng phương pháp nào?

Để xác định tình trạng nhiễm xoắn khuẩn vàng da, cần phối hợp các xét nghiệm cận lâm sàng từ cơ bản đến chuyên sâu:

1. Xét nghiệm cơ bản đánh giá tổn thương

Những dấu hiệu có thể gợi ý gồm:

• Xét nghiệm công thức máu: bạch cầu tăng cao (khác với sốt xuất huyết thường bạch cầu giảm), tiểu cầu giảm.
• Xét nghiệm sinh hóa: men gan tăng vừa phải nhưng Bilirubin trực tiếp tăng rất cao; Creatinine và Urê máu tăng vọt phản ánh tình trạng suy thận.
• Xét nghiệm nước tiểu: có sự xuất hiện của protein và hồng cầu.

2. Xét nghiệm đặc hiệu tìm vi khuẩn

Những phương pháp có thể được chỉ định gồm:

• Phương pháp PCR (Phản ứng chuỗi polymerase): giúp phát hiện vật chất di truyền (DNA) của xoắn khuẩn trong máu hoặc dịch não tủy ngay trong những ngày đầu của bệnh.
• Xét nghiệm ELISA: hỗ trợ tìm kháng thể IgM chống lại vi khuẩn, thường có giá trị từ ngày thứ 3 đến ngày thứ 5 trở đi.
• Xét nghiệm ngưng kết vi thể (MAT): được xem như “tiêu chuẩn vàng” để chẩn đoán xác định bệnh. Tuy nhiên kỹ thuật này phức tạp và thường được thực hiện ở các phòng xét nghiệm chuyên sâu.

3. Chẩn đoán phân biệt

• Viêm gan
• Nhiễm trùng huyết
• Viêm màng não do virus
• Sốt xuất huyết kèm theo hội chứng thận do hantavirus
• Các bệnh nhiễm xoắn khuẩn khác
• Sốt rét
• Cúm

Biến chứng nguy hiểm của xoắn khuẩn vàng da

Những biến chứng có thể xảy ra do vi khuẩn Leptospira gồm:

• Tổn thương gan và thận, gây suy gan và suy thận cấp
• Xuất huyết phổi, dẫn đến ho ra máu ồ ạt và suy hô hấp cấp, tăng nguy cơ tử vong
• Các vấn đề thần kinh như liệt nửa người, viêm tủy ngang, hội chứng Guillain-Barré
• Tổn thương mắt như viêm màng bồ đào
• Tổn thương tim, gây viêm cơ tim, viêm màng ngoài tim, rối loạn nhịp tim (hiếm gặp)
• Tỷ lệ tử vong khoảng 5 – 15% nếu xuất hiện vàng da và vượt quá 50% đối với trường hợp nặng. Tỷ lệ sẽ cao hơn đối với người bệnh trên 60 tuổi, mắc kèm bệnh nền hoặc điều trị chậm trễ.

Cách điều trị xoắn khuẩn vàng da

Nguyên tắc cốt lõi trong điều trị bệnh xoắn khuẩn vàng da là sử dụng kháng sinh đặc hiệu càng sớm càng tốt. Nếu được dùng kháng sinh ngay trong những ngày đầu khởi phát, bệnh có thể được kiểm soát, hạn chế nguy cơ tiến triển sang các giai đoạn biến chứng nặng.

1. Liệu pháp kháng sinh

• Thể nhẹ điều trị ngoại trú: Bác sĩ có thể chỉ định các kháng sinh đường uống như Doxycycline, Amoxicillin hoặc Ampicillin kéo dài từ 5 đến 7 ngày.
• Thể nặng cần nhập viện cấp cứu: Người bệnh bắt buộc phải dùng kháng sinh đường tiêm truyền tĩnh mạch như Penicillin G, Ceftriaxone hoặc Ampicillin với liều cao.

2. Điều trị hỗ trợ và hồi sức tích cực

Đối với các trường hợp nhập viện muộn đã có biến chứng, việc điều trị sẽ phức tạp hơn rất nhiều và đòi hỏi sự phối hợp của nhiều kỹ thuật hồi sức:

• Truyền dịch, cân bằng nước và điện giải chặt chẽ để bảo vệ chức năng thận.
• Lọc máu cấp cứu (chạy thận nhân tạo): Chỉ định bắt buộc khi bệnh nhân bị suy thận cấp nặng, vô niệu, nồng độ kali máu tăng cao đe dọa ngừng tim.
• Hỗ trợ hô hấp (thở oxy, đặt nội khí quản thông khí nhân tạo) nếu có xuất huyết phổi hoặc suy hô hấp.
• Truyền máu hoặc các chế phẩm của máu (khối hồng cầu, tiểu cầu, huyết tương tươi đông lạnh) để bù lại lượng máu đã mất và điều chỉnh rối loạn đông máu.

Biện pháp phòng ngừa nhiễm xoắn khuẩn vàng da

Để ngăn chặn sự xâm nhập của xoắn khuẩn vàng da, đặc biệt khi địa phương xuất hiện ca bệnh, người dân cần nghiêm túc thực hiện các biện pháp phòng bệnh sau:

1. Cắt đứt đường lây truyền từ môi trường nước bẩn

• Hạn chế tối đa việc lội qua các vùng nước ngập, vũng nước tù đọng sau mưa. Trong trường hợp bắt buộc phải lội nước vì công việc hoặc di chuyển, bắt buộc phải đi ủng cao su, đeo găng tay dày và mặc quần áo bảo hộ chống thấm nước.
• Sau khi tiếp xúc với nước nghi ô nhiễm, phải tắm rửa ngay bằng nước sạch và xà phòng sát khuẩn, chú ý vệ sinh kỹ các vùng da có vết xước.
• Tuyệt đối không bơi lội, tắm mát hoặc giặt giũ quần áo tại các ao hồ, sông suối có nguồn nước tù đọng, ô nhiễm, gần khu dân cư hoặc chuồng trại chăn nuôi.
• Thực hiện nghiêm túc nguyên tắc “ăn chín, uống sôi”. Bảo quản thức ăn trong chạn, tủ kính hoặc đậy lồng bàn kín đáo để tránh chuột bò vào phóng uế, làm nhiễm bẩn thức ăn.
• Sử dụng nguồn nước sạch (nước máy, nước giếng khoan đã qua hệ thống lọc chuẩn) để sinh hoạt, ăn uống. Không dùng nước sông, nước ao trực tiếp chưa qua xử lý.

2. Kiểm soát chuột và vệ sinh môi trường

• Tích cực tham gia các phong trào diệt chuột tại gia đình và cộng đồng bằng các biện pháp an toàn (bẫy dính, bẫy cơ học, không dùng hóa chất độc hại gây ô nhiễm nguồn nước).
• Bịt kín các hang hở, kẽ tường, lắp các thanh chắn dưới khe cửa để ngăn không cho chuột xâm nhập vào nhà.
• Dọn dẹp nhà cửa, sân vườn thông thoáng, dọn sạch các đống rác rưởi, gạch vỡ xung quanh nhà – nơi chuột thường chọn làm tổ. Không để thức ăn thừa hoặc rác thải qua đêm ngoài môi trường mà không đậy kín.
• Đối với hộ chăn nuôi: Giữ gìn vệ sinh chuồng trại sạch sẽ, thu gom và xử lý chất thải gia súc đúng quy trình (sử dụng hầm biogas, ủ phân sinh học), không xả thẳng nước thải chuồng trại ra kênh rạch chung.
• Tiêm vắc xin phòng bệnh Leptospira cho vật nuôi (chó, lợn, bò) định kỳ. Đây là biện pháp tạo hàng rào miễn dịch gián tiếp bảo vệ con người cực kỳ hiệu quả.

3. Biện pháp dự phòng y tế

Tại những vùng có dịch lưu hành nặng hoặc những đối tượng nguy cơ cao phải làm việc trong điều kiện phơi nhiễm bắt buộc, việc uống thuốc dự phòng (Doxycycline 200mg uống 1 lần/tuần) có thể được cân nhắc dưới sự hướng dẫn và chỉ định trực tiếp của bác sĩ chuyên khoa.

Để đặt lịch thăm khám và tư vấn về các bệnh lý nhiễm trùng, tiêu hóa, gan mật tại Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, quý độc giả có thể liên hệ trực tiếp qua hệ thống hotline hoặc đến các địa chỉ sau:

Bệnh xoắn khuẩn vàng da có thể chữa khỏi và ít để lại di chứng nếu được phát hiện ở giai đoạn sớm. Nếu xuất hiện các triệu chứng sốt cao đột ngột, đau nhức cơ bắp chân dữ dội, đỏ mắt, đặc biệt sau khi đến vùng ngập lụt hoặc làm các công việc có nguy cơ cao, tuyệt đối không tự ý mua thuốc điều trị tại nhà. Hãy đến ngay các cơ sở y tế uy tín có chuyên khoa Nhiễm hoặc Tiêu hóa – Gan mật để được khám, làm xét nghiệm chẩn đoán và điều trị kịp thời, phòng tránh những biến chứng nguy hiểm.