Vàng da là hiện tượng thường gặp ở trẻ sơ sinh trong những ngày đầu sau sinh và phần lớn là lành tính. Tuy nhiên, nếu nồng độ bilirubin trong máu tăng quá cao mà không được phát hiện, trẻ có thể gặp biến chứng vàng da nhân não – tình trạng tổn thương não nghiêm trọng, có nguy cơ để lại di chứng thần kinh suốt đời.
Các chuyên gia khuyến cáo, việc theo dõi trẻ sát sao trong tuần đầu sau sinh và đưa trẻ đi khám kịp thời khi xuất hiện dấu hiệu bất thường là yếu tố quyết định giúp ngăn ngừa biến chứng nguy hiểm này.
Vàng da là hiện tượng thường gặp ở trẻ sơ sinh trong những tuần đầu sau sinh do sự tích tụ bilirubin trong máu. Tuy nhiên, khi bilirubin gián tiếp trong máu tăng quá cao, chất này có thể vượt qua hàng rào máu não, lắng đọng tại các nhân xám trung ương và gây tổn thương thần kinh. Tình trạng này được gọi là vàng da nhân não (kernicterus) hay bệnh não do bilirubin.
Bilirubin là một loại sắc tố có màu vàng được tạo ra trong quá trình phá hủy hồng cầu già. Thông thường, gan sẽ chuyển hóa và đào thải bilirubin ra ngoài thông qua phân. Ở trẻ sơ sinh, chức năng gan còn chưa hoàn thiện nên khả năng xử lý bilirubin còn hạn chế. Nếu bilirubin gián tiếp tích tụ quá mức, đặc biệt ở trẻ có bilirubin tăng rất cao hoặc có thêm yếu tố nguy cơ như sinh non, nhiễm trùng, thiếu oxy hay hạ albumin máu… nguy cơ tổn thương não sẽ tăng cao.
Vàng da nhân não là biến chứng hiếm gặp nhưng đặc biệt nguy hiểm của vàng da sơ sinh. Bệnh có thể xuất hiện trong khoảng từ vài ngày đến vài tuần sau sinh. Nếu không điều trị kịp thời, trẻ có thể bị mất thính lực, bại não, rối loạn vận động hoặc tử vong.
Tăng nồng độ bilirubin máu có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau. Trong đó, các cơ chế phổ biến gồm:
Đây là nguyên nhân thường gặp khiến nồng độ bilirubin tăng nhanh trong máu trẻ sơ sinh. Khi số lượng hồng cầu bị phá hủy nhiều hơn bình thường, cơ thể sẽ tạo ra lượng bilirubin tương ứng lớn hơn.
Một số tình trạng có thể gây tăng phá hủy hồng cầu gồm:
Ngoài ra, chấn thương trong quá trình sinh cũng làm tăng nguy cơ. Trẻ bị bầm tím nhiều hoặc tụ máu dưới da đầu sau sinh cũng có nguy cơ tăng bilirubin do lượng hồng cầu bị phá hủy lớn hơn.
Gan của trẻ sơ sinh, đặc biệt là trẻ sinh non, chưa đủ trưởng thành để chuyển hóa và đào thải bilirubin hiệu quả. Khi enzyme liên hợp trong gan hoạt động kém, bilirubin sẽ tồn tại lâu hơn trong máu.
Một số bệnh lý di truyền như hội chứng Crigler-Najjar hoặc hội chứng Gilbert có thể ảnh hưởng đến quá trình liên hợp bilirubin. Ngoài ra, tình trạng hạ albumin máu cũng khiến bilirubin tự do tăng cao và dễ vượt qua hàng rào máu não hơn.
Ở một số trẻ, vàng da liên quan đến sữa mẹ có thể xuất hiện do enzyme beta-glucuronidase trong sữa mẹ làm tăng bilirubin gián tiếp trong ruột. Tuy nhiên, đa số trường hợp vàng da do sữa mẹ là lành tính và không cần ngừng bú mẹ nếu trẻ vẫn bú tốt, tăng cân và được theo dõi phù hợp.
Sau khi được bài tiết xuống ruột, một phần bilirubin có thể được hấp thu trở lại vào máu. Nếu trẻ bú kém, chậm đi phân su hoặc đi tiêu ít, bilirubin trong ruột có thể được hấp thu trở lại vào máu, làm tăng nguy cơ vàng da nặng. Đó cũng là lý do trẻ cần được bú sớm và bú đủ ngay sau sinh.
Triệu chứng của vàng da nhân có thể tiến triển từ nhẹ đến nặng. Việc nhận biết sớm từng giai đoạn giúp tăng khả năng điều trị thành công và hạn chế biến chứng thần kinh.
Đây là giai đoạn quan trọng nhất để can thiệp, là “thời điểm vàng” để điều trị. Các dấu hiệu ban đầu thường khá kín đáo nên dễ bị bỏ sót.
Trẻ có thể xuất hiện:
Một số trẻ trở nên lừ đừ, ít vận động hoặc quấy khóc nhẹ. Nếu được phát hiện và điều trị ở giai đoạn này, tiên lượng thường rất khả quan.
Khi bilirubin tiếp tục tăng cao và ảnh hưởng đến hệ thần kinh trung ương, triệu chứng sẽ trở nên rõ rệt hơn.
Trẻ có thể:
Ở giai đoạn này, nguy cơ tổn thương não bắt đầu gia tăng và việc trì hoãn điều trị có thể dẫn đến di chứng lâu dài. Một số biểu hiện thần kinh tiến triển nhanh trong thời gian ngắn, do đó trẻ cần được đưa đến cơ sở y tế ngay khi xuất hiện dấu hiệu bất thường.
Đây là giai đoạn nặng và có thể đe dọa tính mạng. Bilirubin lúc này đã gây tổn thương đáng kể lên mô não.
Các biểu hiện thường gặp gồm:
Ngay cả khi được cứu sống, nhiều trẻ vẫn phải chịu di chứng thần kinh vĩnh viễn. Vì vậy, phát hiện sớm luôn là yếu tố quyết định trong điều trị vàng da nhân não.
Khác với vàng da sinh lý thông thường, vàng da nhân não có thể để lại nhiều hậu quả thần kinh nghiêm trọng và kéo dài suốt đời nếu phát hiện và can thiệp muộn.
Tổn thương thần kinh không hồi phục
Bilirubin gián tiếp có khả năng đi qua hàng rào máu não và gây tổn thương các vùng não đang phát triển của trẻ.
Các di chứng thần kinh thường gặp gồm:
Những tổn thương này thường không thể phục hồi hoàn toàn. Nhiều trẻ cần được phục hồi chức năng và theo dõi y tế lâu dài.
Mục tiêu điều trị là giảm nhanh nồng độ bilirubin trong máu để ngăn chất này tiếp tục gây tổn thương não. Tùy mức độ bệnh và nguyên nhân nền, bác sĩ sẽ lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp.
Chiếu đèn là phương pháp điều trị phổ biến nhất đối với tăng bilirubin máu ở trẻ sơ sinh. Ánh sáng chuyên dụng giúp chuyển bilirubin thành dạng dễ hòa tan để cơ thể đào thải qua nước tiểu và phân.
Trong quá trình điều trị:
Chiếu đèn thường hiệu quả nếu được áp dụng sớm, trước khi bilirubin tăng quá cao. Việc điều trị cần thực hiện đúng chỉ định y khoa để đảm bảo an toàn.
Khi nồng độ bilirubin quá cao hoặc trẻ có dấu hiệu bệnh não cấp, thay máu có thể là biện pháp cấp cứu cần thiết.
Phương pháp này giúp:
Máu của trẻ sẽ được thay thế từng phần bằng máu hiến tương thích về nhóm máu và yếu tố Rh. Dù hiệu quả nhanh, thay máu vẫn tiềm ẩn nguy cơ như rối loạn điện giải, hạ đường huyết hoặc nhiễm trùng… nên cần thực hiện tại cơ sở chuyên khoa.
Bên cạnh việc giảm bilirubin máu, bác sĩ có thể xử lý nguyên nhân gây bệnh để hạn chế tái phát.
Một số biện pháp gồm:
Trong nhiều trường hợp, kết hợp điều trị nguyên nhân và hỗ trợ dinh dưỡng có thể giúp trẻ phục hồi tốt hơn.
Việc chăm sóc đúng cách trong những ngày đầu sau sinh có vai trò rất quan trọng trong phòng ngừa tăng bilirubin máu nặng. Phần lớn trường hợp vàng da nhân có thể được phát hiện sớm nếu gia đình theo dõi sát những thay đổi bất thường của trẻ. (1)
Cha mẹ cần quan sát màu da của trẻ dưới ánh sáng tự nhiên mỗi ngày, đặc biệt trong tuần đầu sau sinh.
Các dấu hiệu cần lưu ý gồm:
Nếu trẻ có biểu hiện co giật, ưỡn cổ hoặc bỏ bú hoàn toàn, cần đưa đến cơ sở y tế ngay lập tức. Những trẻ sinh non, có sang chấn sau sinh hoặc tiền sử gia đình tăng bilirubin máu cần được theo dõi chặt chẽ hơn.
Cho trẻ bú đầy đủ giúp tăng số lần đi tiêu và hỗ trợ đào thải bilirubin qua phân.
Trong những ngày đầu đời, nên:
Nếu trẻ bú kém hoặc tăng cân chậm, cần được đánh giá sớm để tránh nguy cơ mất nước và tăng tái hấp thu bilirubin.
Khám sau sinh đúng lịch là biện pháp quan trọng giúp phát hiện sớm tăng bilirubin máu trước khi xuất hiện biến chứng.
Trẻ nên được kiểm tra lại trong vòng 48-72 giờ sau xuất viện, đặc biệt nếu:
Tại cơ sở y tế, bác sĩ có thể đo bilirubin qua da hoặc xét nghiệm máu để đánh giá mức độ bệnh. Việc tầm soát chủ động góp phần giảm đáng kể nguy cơ tiến triển thành vàng da nhân não.
Để đặt lịch thăm khám, điều trị bệnh tại Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, Quý khách vui lòng liên hệ:
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Vàng da nhân não là biến chứng nguy hiểm nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát nếu phát hiện và điều trị đúng thời điểm. Việc theo dõi sát biểu hiện vàng da, đảm bảo dinh dưỡng đầy đủ và tái khám định kỳ sẽ giúp giảm nguy cơ vàng da nhân não cũng như hạn chế tổn thương thần kinh lâu dài cho trẻ sơ sinh.
