Xơ gan mật tiên phát: Căn bệnh hiếm gặp cần chú ý

Xơ gan mật tiên phát là bệnh tự miễn hiếm gặp, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe gan mật nếu không được kiểm soát đúng cách. Vậy xơ gan mật tiên phát hình thành do đâu, đâu là dấu hiệu nhận biết cần chú ý?

Xơ gan mật tiên phát là gì?

Xơ gan mật tiên phát hay xơ gan mật nguyên phát Primary Biliary Cholangitis (viêm đường mật nguyên phát/viêm đường mật mật tự miễn) là bệnh mạn tính, gây viêm và tổn thương các ống mật nhỏ trong gan, khiến mật không thể lưu thông qua các ống nhỏ này và tích tụ trong gan theo thời gian, làm tổn thương các tế bào gan, dẫn đến viêm, sẹo gan.

Nếu không phát hiện, can thiệp điều sớm sẽ dẫn đến xơ gan. Bệnh xơ gan mật tiên phát thường xuất hiện ở nữ giới (90 – 95%), độ tuổi trung niên (40 – 60 tuổi).

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của xơ gan mật tiên phát

Hiện vẫn chưa xác định được nguyên nhân chính xác gây xơ gan mật tiên phát. Hầu hết nghiên cứu cho thấy đây là bệnh miễn dịch, hình thành do hệ miễn dịch tấn công nhầm các tế bào khỏe mạnh, cụ thể là các ống mật nhỏ trong gan, gây tổn thương gan mật theo thời gian. (1)

Trong đó, một số yếu tố sau có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh xơ gan mật tiên phát:

• Di truyền
• Bất thường về gen
• Tiếp xúc với hóa chất độc hại
• Hút thuốc
• Nhiễm trùng

Triệu chứng xơ gan mật tiên phát thường gặp

Không phải trường hợp nào cũng xuất hiện triệu chứng khi mắc xơ gan mật tiên phát, một số người chỉ tình cờ phát hiện. Mệt mỏi kéo dài, ngứa ngáy dữ dội là những triệu chứng thường gặp của bệnh lý này. Bên cạnh đó, người bệnh cũng có thể xuất hiện các dấu hiệu bất thường khác như:

• Khô mắt, khô miệng
• Đau nhức, khó chịu phần bụng trên bên phải
• Khó tiêu hoặc tiêu chảy
• Chán ăn
• Buồn nôn
• Viêm khớp
• Đau nhức xương khớp
• Nước tiểu sẫm màu, phân có màu lạ
• Vàng da hoặc mắt

Phương pháp chẩn đoán

Để chẩn đoán xơ gan mật tiên phát, bác sĩ thường chỉ định thực hiện các phương pháp sau:

• Khám lâm sàng: Bác sĩ cần khai thác thông tin bệnh sử của người bệnh và gia đình, cùng các triệu chứng, thói quen ăn uống, sinh hoạt hằng ngày. Ngoài ra, người bệnh cần được tiến hành khám thực thể để tìm các dấu hiệu của bệnh, ví dụ, nếu vùng bụng người bệnh có cảm giác cứng, phình to bất thường, có thể là dấu hiệu cổ trướng. Từ đánh giá tổng quan ban đầu này, bác sĩ có thể chỉ định các cận lâm sàng phù hợp.
• Khám cận lâm sàng:
  • Xét nghiệm kháng thể: Một phương pháp thường được chỉ định trong chẩn đoán xơ gan mật nguyên phát là xét nghiệm máu tìm kháng thể AMA – kháng thể được tìm thấy trong hầu hết các trường hợp mắc bệnh lý này.
  • Xét nghiệm máu: Xét nghiệm máu có thể cho thấy chỉ số men gan cùng các chỉ số chức năng gan khác. Trong đó, phosphatase kiềm (ALP) tăng là dấu hiệu sinh hóa đặc trưng nhất (kèm GGT). Chẩn đoán xác định khi có ≥ 2/3 tiêu chuẩn sau: ALP tăng, AMA dương tính, mô bệnh học phù hợp.
  • Siêu âm: Giúp bác sĩ quan sát, phát hiện các bất thường về gan.
  • Chụp cộng hưởng từ đường mật tụy: Cung cấp hình ảnh chi tiết cơ quan nội tạng và mô mềm của cơ thể, giúp phát hiện bất thường tại ống mật cùng các cơ quan lân cận.
  • Nội soi mật tụy ngược dòng (ERCP): Đây không phải phương pháp chẩn đoán thường quy của xơ gan mật tiên phát, mà thường được dùng khi cần loại trừ tắc nghẽn cơ học do sỏi mật, hẹp đường mật do viêm nhiễm hoặc ung thư, hoặc khi nghi ngờ chồng lấp với viêm xơ chai đường mật nguyên phát.
  • Sinh thiết gan: Lấy mẫu mô gan nhỏ tìm kiếm dấu hiệu tổn thương hoặc bệnh lý. Phương pháp này giúp xác nhận chẩn đoán xơ gan mật tiên phát, tuy nhiên không phải trường hợp nào cũng cần làm.

Biến chứng của xơ gan mật tiên phát nếu không điều trị

Nếu không phát hiện, can thiệp điều trị sớm, xơ gan mật tiên phát có thể gây ra nhiều biến chứng, có thể bao gồm:

• Ung thư gan
• Loãng xương
• Hội chứng kém hấp thu
• Rối loạn nhu động thực quản
• Tăng lipid máu
• Viêm ống kẽ thận và nhiễm toan ống thận
• Bệnh giảm tiểu cầu tự miễn dịch
• Viêm tủy ngang
• Lo âu, trầm cảm

Điều trị xơ gan mật tiên phát hiện nay

Tùy vào nguyên nhân, triệu chứng, mức độ nghiêm trọng và khả năng đáp ứng điều trị mà bác sĩ sẽ chỉ định phương pháp điều trị phù hợp như:

• Thuốc: Ursodeoxycholic acid được chỉ định nhằm kiểm soát nồng độ bilirubin và men gan trong máu. Với những trường hợp đáp ứng không đầy đủ sau 6 – 12 tháng điều trị, bác sĩ có thể cân nhắc phối hợp thêm obeticholic acid hoặc nhóm fibrate (bezafibrate, fenofibrate) nhằm cải thiện hiệu quả kiểm soát bệnh. (2)
• Kiểm soát triệu chứng và biến chứng:
  • Ngứa: Cholestyramine là lựa chọn đầu tay, thuốc hoạt động với cơ chế gắn với các chất gây ngứa trong ruột và đào thải qua phân. Cần uống cách ursodiol ít nhất 4 giờ để không ảnh hưởng hấp thu. Nếu không cải thiện, bác sĩ có thể cân nhắc chỉ định rifampicin hoặc naltrexone.
  • Khô mắt, miệng: Người bệnh có thể cần dùng nước mắt nhân tạo và chất thay thế nước bọt tương ứng theo đơn kê của bác sĩ để cải thiện các triệu chứng.
  • Tăng áp lực tĩnh mạch cửa: Thuốc chẹn beta hoặc nitrat thường được dùng trong điều trị tăng áp lực tĩnh mạch cửa.
  • Giãn tĩnh mạch thực quản: Thuốc chẹn beta có khả năng hỗ trợ giảm áp lực các tĩnh mạch bị giãn và giảm nguy cơ chảy máu. Trường hợp chảy máu dạ dày, thực quản, người bệnh cần được nội soi đường tiêu hóa trên nhằm xử lý các tĩnh mạch bị giãn.
  • Phù nề, cổ trướng: Thuốc lợi tiểu có thể được sử dụng để hỗ trợ. Bên cạnh đó, bác sĩ có thể chọc hút dịch cổ trướng và kiểm tra người bệnh có bị viêm phúc mạc không. Thuốc kháng sinh được kê trong trường hợp này để ngăn ngừa nhiễm trùng.
  • Bệnh não gan: Bệnh não gan thường được điều trị bằng cách làm sạch ruột bằng lactulose – một loại đường không hấp thu có tác dụng nhuận tràng, dùng đường uống hoặc thụt tháo. Kháng sinh có thể được thêm vào phác đồ điều trị bệnh não gan.
  • Loãng xương: Đơn thuốc bisphosphonate có thể được kê nhằm cải thiện hiệu quả mật độ xương.
  • Sỏi mật, sỏi ống mật: Đối với tình trạng này, người bệnh thường được chỉ định nội soi mật tụy ngược dòng để loại bỏ sỏi.
  • Ung thư gan: Khi mắc xơ gan mật tiên phát, ở giai đoạn xơ gan thường được yêu cầu sàng lọc ung thư gan định kỳ mỗi 6 tháng.
  • Ghép gan: Được cân nhắc khi bệnh tiến triển đến giai đoạn suy gan mất bù hoặc ngứa dai dẳng không đáp ứng điều trị nội khoa. Đây là phương pháp điều trị triệt để, tiên lượng sau ghép ở người bệnh xơ gan mật tiên phát thuộc nhóm tốt nhất trong các bệnh gan mạn tính.

Chế độ ăn uống và lối sống cho người bị xơ gan mật tiên phát

Chế độ ăn uống và lối sống là những yếu tố cần được quan tâm khi kiểm soát bệnh xơ gan mật nguyên phát. Một số thực phẩm và vitamin nên ưu tiên gồm: (3)

• Trái cây và rau củ
• Chất béo không bão hòa như Omega 3 hỗ trợ chống viêm, tác động tích cực đến bệnh gan mật. Một số thực phẩm có thể cân nhắc gồm: dầu oliu, quả bơ, hạnh nhân, hạt điều, đậu phộng, cá hồi, cá trích, cá ngừ, cá thu…
• Ngũ cốc nguyên hạt và carbs phức: Chế độ ăn giàu chất xơ từ bánh quy giòn, bánh mì nguyên cám… thường mang lại nhiều lợi ích.
• Cà phê: Uống một lượng cà phê vừa đủ vào mỗi sáng có thể giúp gan hoạt động tốt hơn. Một số nghiên cứu quan sát cho thấy Caffein trong cà phê có thể kích thích một thụ thể nhỏ trong gan, từ đó giúp làm chậm sự tiến triển của viêm gan mật tiên phát.
• Do khả năng hấp thu chất béo suy giảm, người bệnh dễ thiếu các vitamin tan trong dầu (A, D, E, K), cần được kiểm tra định kỳ và bổ sung theo chỉ định của bác sĩ.

1. Thực phẩm cần hạn chế

• Đồ sống: Người xơ gan mật tiên phát không nên ăn đồ sống/tái như sashimi, gỏi cá trích, thịt bò tái…
• Chất béo bão hòa: kem, bơ, xúc xích, thịt mỡ, thịt nguội…
• Thực phẩm hàm lượng đường cao: Khi gan phải hấp thụ quá nhiều đường từ nước ngọt, nước ép trái cây, nước tăng lực… có thể dẫn đến tích tụ chất béo, tăng nguy cơ gan nhiễm mỡ.
• Thực phẩm giàu natri: Người xơ gan mật tiên phát cần kiểm soát lượng natri nạp vào cơ thể bằng cách hạn chế gia vị, thức ăn đóng gói sẵn, đồ muối chua…

2. Các thói quen hỗ trợ sức khỏe gan

• Tái khám đúng lịch hẹn với bác sĩ;
• Chủ động theo dõi tình trạng sức khỏe, thông báo ngay với bác sĩ nếu xuất hiện triệu chứng bất thường;
• Ngưng sử dụng rượu bia, thức uống chứa cồn khác và các chất kích thích;
• Ngủ đủ tối thiểu khoảng 7 – 9 tiếng mỗi đêm và không nên ngủ sau 23 giờ;
• Vận động nhẹ nhàng.

Xơ gan mật tiên phát là bệnh lý mạn tính có thể gây tổn thương gan mật theo thời gian, dẫn đến suy giảm chức năng gan, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe nếu không được điều trị sớm và đúng cách. Ở nhiều trường hợp, bệnh lý này không gây triệu chứng rõ rệt, vì thế việc khám sức khỏe định kỳ tại các bệnh viện uy tín đóng vai trò quan trọng trong phát hiện và điều trị sớm, tránh biến chứng nghiêm trọng. Với người bệnh được chẩn đoán sớm và đáp ứng tốt với điều trị, tuổi thọ có thể gần như bình thường.