Phong thấp (hay còn gọi là phong tê thấp) không chỉ là những cơn đau khớp thông thường mà còn ẩn chứa nhiều nguy cơ ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe. Vậy phong thấp là gì hay phong thấp là bệnh gì, nguyên nhân do đâu?
Trong y học hiện đại, bệnh phong thấp là gì được hiểu là cách gọi dân gian của viêm khớp dạng thấp – một bệnh lý viêm khớp mạn tính có cơ chế tự miễn. Khi mắc bệnh, hệ miễn dịch của cơ thể rối loạn và tấn công nhầm vào màng hoạt dịch bao quanh khớp, từ đó gây viêm, đau và phá hủy cấu trúc khớp theo thời gian.
Đây là một trong những bệnh lý xương khớp phổ biến hiện nay, thường gặp ở người trưởng thành, đặc biệt trong độ tuổi từ 30 đến 50. Phong thấp, phong tê thấp hay viêm khớp dạng thấp có thể diễn tiến phức tạp và có xu hướng nặng dần nếu không được phát hiện, điều trị sớm.
Về mặt lâm sàng, bệnh có thể gây ra các biểu hiện điển hình như sưng, nóng, đỏ, đau, cứng khớp, đặc biệt rõ vào buổi sáng. Không chỉ dừng lại ở hệ xương khớp, bệnh còn có thể ảnh hưởng đến nhiều cơ quan khác trong cơ thể như tim, phổi, mạch máu, da, mắt và hệ thần kinh.
Đáng chú ý, nữ giới có nguy cơ mắc phong thấp hay phong tê thấp cao gấp đôi nam giới. Do đó, việc nhận biết sớm bị phong thấp là gì (hay viêm khớp dạng thấp) và chủ động đi khám có ý nghĩa rất quan trọng trong kiểm soát bệnh và ngăn ngừa biến chứng.
Cho đến nay, nguyên nhân chính xác gây phong thấp vẫn chưa được xác định rõ. Tuy nhiên, các nghiên cứu cho thấy bệnh có thể liên quan đến:
Sự mất cân bằng nội tiết, đặc biệt là giữa estrogen và progesterone, được cho là một trong những yếu tố có thể làm khởi phát bệnh. Điều này lý giải vì sao bệnh thường gặp ở phụ nữ nhiều hơn nam giới, nhất là trong các giai đoạn thay đổi nội tiết mạnh như sau sinh hoặc tiền mãn kinh.
Yếu tố di truyền chiếm khoảng 50-60% nguy cơ mắc bệnh. Một số gen như HLA-DRB1, PTPN22 hay PADI4 đã được xác định có liên quan mật thiết đến cơ chế hình thành bệnh phong thấp. Vì vậy, những người có người thân trong gia đình mắc bệnh sẽ có nguy cơ cao hơn so với dân số chung.
Sự tấn công của các virus cúm, virus Epstein-Barr có khả năng kích hoạt phản ứng miễn dịch bất thường, từ đó làm khởi phát phong tê thấp (viêm khớp dạng thấp) ở những người có cơ địa nhạy cảm.
Ngoài ra, chấn thương khớp, tiếp xúc với hóa chất độc hại, hút thuốc lá hoặc mắc các bệnh xương khớp khác… cũng có thể là nguyên nhân gây bệnh.
Không phải ai cũng có nguy cơ mắc bệnh như nhau, một số yếu tố sau có thể làm tăng khả năng phát triển bệnh:
Triệu chứng của phong tê thấp (viêm khớp dạng thấp) rất đa dạng, bao gồm cả biểu hiện tại khớp, ngoài khớp và các biến chứng toàn thân.
Cứng khớp là dấu hiệu điển hình, thường xuất hiện vào buổi sáng sau khi ngủ dậy, kéo dài khoảng 30 phút hoặc hơn. Người bệnh có thể cảm thấy khó cử động, khớp trở nên kém linh hoạt.
Bên cạnh đó, đau khớp cũng là triệu chứng phổ biến và dễ nhận biết. Cơn đau thường kéo dài, cải thiện khi vận động và tăng khi bất động khớp kéo dài. Viêm làm khớp sưng to do tích tụ dịch, vùng da quanh khớp có thể ấm hơn bình thường nhưng không đỏ rõ rệt.
Các khớp hay bị ảnh hưởng nhất là khớp cổ tay, khớp giữa bàn và ngón tay, khớp liên đốt gần của ngón tay, khớp bàn chân và khớp liên đốt của ngón chân. Tổn thương khớp có thể xảy ra đối xứng hai bên. Nếu tình trạng kéo dài, khớp có thể bị biến dạng, hạn chế vận động vĩnh viễn.
Người bệnh có thể gặp các biểu hiện toàn thân như sốt nhẹ, mệt mỏi kéo dài, chán ăn, sụt cân và đau mỏi cơ toàn thân. Một số hiếm trường hợp có thể xuất hiện các nốt thấp dưới da, thường ở khuỷu tay, gót chân hoặc đầu gối. Đây là những khối chắc, không đau, dính vào nền xương bên dưới.
Ngoài ra, bệnh phong thấp (viêm khớp dạng thấp) còn có thể gây khô mắt, khô miệng do giảm tiết dịch, ảnh hưởng đến tim (viêm màng ngoài tim, rối loạn nhịp…), phổi (tràn dịch màng phổi, xơ phổi…), mạch máu và hệ thần kinh.
Nếu không được điều trị đúng cách, về lâu dài bệnh có thể gây biến dạng khớp nghiêm trọng, suy giảm hoặc mất khả năng vận động, kèm theo nhiều biến chứng như hội chứng ống cổ tay, viêm mạch máu, thiếu máu, tổn thương tim phổi, thậm chí dẫn đến tàn tật vĩnh viễn… ảnh hưởng nặng nề đến chất lượng cuộc sống.
Người bệnh cần thăm khám kịp thời khi có biểu hiện cứng khớp buổi sáng kéo dài, đau và sưng nhiều khớp đối xứng, mệt mỏi không rõ nguyên nhân hoặc các triệu chứng đau nhức tiến triển nặng dần. Chẩn đoán sớm đóng vai trò quan trọng trong việc làm chậm tiến triển của bệnh phong thấp (viêm khớp dạng thấp) và hạn chế biến chứng.
Chẩn đoán phong thấp, phong tê thấp hay viêm khớp dạng thấp cần kết hợp giữa thăm khám lâm sàng và các xét nghiệm cận lâm sàng.
Bên cạnh đó, các phương pháp chẩn đoán hình ảnh như X-quang, siêu âm khớp hoặc MRI cũng có thể được sử dụng nhằm phát hiện sớm tổn thương khớp và theo dõi diễn tiến bệnh.
Hiện nay, chưa có phương pháp điều trị giúp khỏi bệnh hoàn toàn. Mục tiêu điều trị là kiểm soát triệu chứng, làm chậm phá hủy khớp và nâng cao chất lượng sống cho người bệnh.
Người bệnh cần nghỉ ngơi hợp lý, tránh làm việc quá sức trong giai đoạn viêm cấp. Bên cạnh đó, cai thuốc lá, duy trì cân nặng hợp lý và giảm căng thẳng tinh thần cũng đóng vai trò quan trọng trong kiểm soát bệnh.
Các bài tập vận động phù hợp có thể giúp bảo tồn tầm vận động của khớp, phòng ngừa tình trạng co rút và teo cơ. Những biện pháp vật lý trị liệu như chườm nóng, chườm lạnh, sóng ngắn, hồng ngoại hay massage… nếu áp dụng đúng cách có thể góp phần giảm đau hiệu quả.
Ngoài ra, việc sử dụng nẹp hoặc các dụng cụ chỉnh hình khi cần thiết sẽ giúp bảo vệ khớp và hạn chế nguy cơ biến dạng.
Phẫu thuật sẽ được xem xét trong trường hợp khớp bị tổn thương nghiêm trọng, biến dạng nặng và không còn đáp ứng với các phương pháp điều trị nội khoa. Tùy tình trạng cụ thể, bác sĩ có thể chỉ định các can thiệp như thay khớp, cắt bao khớp hoặc chỉnh trục khớp…
Điều trị bằng thuốc thường cần phối hợp nhiều nhóm khác nhau. Chẳng hạn như thuốc chống viêm không steroid giúp giảm đau, corticoid kiểm soát viêm trong thời gian ngắn, trong khi các thuốc chống thấp thay đổi diễn tiến bệnh (DMARD, Disease-modifying antirheumatic drug) cổ điển và thuốc sinh học có vai trò làm chậm tiến triển bệnh và bảo vệ khớp lâu dài. (2)
Mặc dù không thể phòng ngừa hoàn toàn, nhưng việc duy trì lối sống lành mạnh có thể giúp giảm nguy cơ mắc bệnh hoặc làm chậm tiến triển bệnh.
Người bệnh cần duy trì chế độ ăn uống hợp lý, cân đối dinh dưỡng, tăng cường rau xanh, trái cây cùng các loại thực phẩm giàu canxi và omega-3. Đồng thời, nên hạn chế sử dụng rượu bia, thực phẩm chế biến sẵn và các món ăn nhiều dầu mỡ.
Duy trì tập luyện thể dục nhẹ nhàng và đều đặn như đi bộ, yoga hoặc bơi lội có thể giúp tăng cường sức mạnh của các cơ quanh khớp. Kết hợp với chườm nóng, chườm lạnh đúng cách, nghỉ ngơi hợp lý và tránh căng thẳng sẽ góp phần giảm đau và cải thiện triệu chứng.
Khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu ban đầu nào, người bệnh nên sớm đi thăm khám để được bác sĩ tư vấn và xây dựng phác đồ điều trị phù hợp. Mặc dù phong thấp (viêm khớp dạng thấp) không trực tiếp đe dọa tính mạng, nhưng bệnh có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng cuộc sống. Do đó, việc nhận biết triệu chứng và chẩn đoán sớm là thực sự cần thiết. (3)
Để đặt lịch thăm khám, điều trị bệnh tại Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, Quý khách vui lòng liên hệ:
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Tóm lại, phong thấp hay viêm khớp dạng thấp là một bệnh tự miễn mạn tính, liên quan đến rối loạn miễn dịch và nhiều yếu tố nguy cơ khác nhau. Việc hiểu rõ nguyên nhân, dấu hiệu và cách kiểm soát phong tê thấp (viêm khớp dạng thấp) giúp người bệnh chủ động thăm khám, điều trị kịp thời và phòng ngừa biến chứng nguy hiểm về sau.
