Sỏi cholesterol túi mật: Yếu tố nguy cơ từ đâu?

Sỏi cholesterol túi mật là dạng sỏi mật phổ biến, hình thành khi dịch mật bão hòa cholesterol và kết tinh thành khối rắn trong túi mật. Tình trạng này có thể gây đau quặn mật, đầy bụng hoặc biến chứng nếu không được nhận diện sớm. Hãy cùng Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh tìm hiểu những thông tin quan trọng trong phần tiếp theo.

Sỏi cholesterol túi mật là gì?

Sỏi cholesterol túi mật là dạng sỏi hình thành khi dịch mật chứa quá nhiều cholesterol, khiến cholesterol kết tinh và tạo khối rắn trong túi mật. Đây là loại sỏi mật phổ biến nhất và có thể gây đau quặn mật, đầy bụng hoặc viêm túi mật nếu sỏi gây tắc nghẽn đường dẫn mật.

Sỏi cholesterol ở túi mật được chia thành 2 phân loại chính, gồm:

• Sỏi nguyên chất: Chiếm khoảng 10% số lượng sỏi mật cholesterol, được cấu tạo từ cholesterol nguyên chất (100% cholesterol monohydrate), kích thước lớn, thường có hình cầu và có màu vàng nhạt.
• Sỏi hỗn hợp: Ngoài thành phần chính là cholesterol (ít nhất 50%), sỏi hỗn hợp chứa các thành phần khác như canxi cacbonat, phosphat và bilirubin, kích thước nhỏ nhưng số lượng nhiều và có màu sẫm hơn sỏi nguyên chất.

Sỏi cholesterol trong túi mật hình thành do đâu?

Sỏi cholesterol túi mật hình thành do sự mất cân bằng giữa cholesterol, muối mật và lecithin liên quan đến các yếu tố sau:

1. Rối loạn chuyển hóa cholesterol

Dịch mật bao gồm muối mật, phospholipid, cholesterol. Trong đó, cholesterol hòa tan trong mật bằng cách tạo thành micelle với muối mật và phosphatidylcholine. Khi nồng độ cholesterol cao hơn khả năng hòa tan của mật (hay còn gọi là bão hòa dịch mật), cholesterol dư thừa sẽ tạo thành tinh thể cholesterol monohydrate, lâu dần tích tụ thành các viên sỏi lớn.

Bão hòa dịch mật quá mức có thể đến từ việc tiết quá nhiều cholesterol, tiết quá ít axit mật hoặc phospholipid, cũng có thể là sự kết hợp của các tình trạng này. Trong đó, nguyên nhân chủ yếu là tăng tiết cholesterol, thường gặp ở người bị béo phì, tăng lipid máu, tiểu đường, giảm cân quá nhanh…

2. Giảm vận động của túi mật

Một trong những yếu tố hình thành sỏi cholesterol và sỏi sắc tố là giảm nhu động túi mật với tình trạng làm rỗng không hoàn toàn, gây ứ mật. Việc dịch mật ứ đọng, tích tụ lâu hơn bình thường tạo điều kiện cho sự kết tinh cholesterol, hình thành các viên sỏi. Các yếu tố tăng nguy cơ giảm nhu động túi mật có thể bao gồm: mang thai, nhịn ăn kéo dài, giảm cân quá nhanh, ít vận động, tiểu đường, béo phì…

3. Các yếu tố nguy cơ khác

• Di truyền: Nghiên cứu cho thấy, sỏi mật cholesterol có thể liên quan đến yếu tố di truyền, cụ thể là các biến thể di truyền trong họ protein ABC (ABCG8, ABCG5, ABCB4 và ABCB11), họ apolipoprotein (ApoB100 và ApoE, đặc biệt là các biến thể E3/E3, E3/E4) và họ MUC.
• Chế độ dinh dưỡng: Sỏi mật phổ biến hơn ở những người có chế độ ăn nhiều calo, cholesterol, chất béo bão hòa, carbohydrate tinh chế, protein, muối và ít chất xơ.
• Giới tính: Phụ nữ nguy cơ bị sỏi cholesterol túi mật cao hơn nam giới, tình trạng này có thể liên quan đến các yếu tố như mang thai, liệu pháp thay thế estrogen, thuốc tránh thai đường uống…
• Độ tuổi: Tỷ lệ sỏi mật cholesterol tăng tuyến tính theo độ tuổi, thường ảnh hưởng đến nhóm đối tượng trong độ tuổi trung niên và cao tuổi. Tuy nhiên, hiện nay tỷ lệ sỏi mật ở trẻ em tăng đáng kể do tình trạng béo phì gia tăng kèm theo lối sống chưa khoa học của trẻ.

Làm sao nhận biết sỏi cholesterol hình thành trong túi mật?

Người bị sỏi mật thường không xuất hiện triệu chứng rõ rệt trong giai đoạn sớm, cho đến khi sỏi bị kẹt và gây tắc nghẽn ống mật, dẫn đến tình trạng ứ mật, biểu hiện qua các triệu chứng như:

• Đau đột ngột, tăng nhanh ở bụng trên bên phải
• Đau đột ngột, tăng nhanh ở thượng vị, ngay dưới xương ức
• Đau lưng vùng giữa hai bả vai
• Đau vai phải
• Buồn nôn hoặc nôn

Trường hợp tắc nghẽn nghiêm trọng hoặc kéo dài có thể gây ra các triệu chứng khác như:

• Sốt
• Đổ mồ hôi
• Tim đập nhanh
• Đau, chướng bụng
• Vàng mắt, da
• Nước tiểu sẫm màu
• Phân có màu lạ

Theo bác sĩ chuyên khoa Gan – Mật – Tụy, trong hầu hết trường hợp, sỏi mật không có triệu chứng và chỉ được phát hiện tình cờ khi siêu âm ổ bụng. Do vậy, người dân nên hình thành thói quen khám sức khỏe định kỳ 1-2 lần/mỗi năm hoặc theo hướng dẫn khác từ bác sĩ để phát hiện và can thiệp sớm nếu mắc bệnh sỏi mật.

Phương pháp chẩn đoán sỏi cholesterol túi mật

Để đánh giá chính xác tình trạng bệnh lý sỏi cholesterol trong túi mật, người bệnh thường được chỉ định thực hiện một số phương pháp chẩn đoán như:

• Siêu âm bụng: Đây là phương pháp phổ biến nhất trong tìm kiếm, phát hiện sự tồn tại của sỏi mật cholesterol. Bác sĩ sẽ sử dụng đầu dò di quanh vùng bụng, đầu dò sẽ gửi tín hiệu đến máy tính, tạo thành hình ảnh chi tiết cấu trúc bên trong cơ thể, cho phép quan sát, phát hiện vị trí, số lượng, kích thước sỏi.
• Nội soi mật tuỵ ngược dòng: Sử dụng ống nội soi tá tràng có gắn camera chuyên dụng đưa qua miệng – thực quản – dạ dày – tá tràng đến ống mật, ống tuyến tụy. Sau đó, luồn một ống thông nhỏ vào ống mật hoặc ống tụy để bơm thuốc cản quang vào ống mật, giúp quan sát chi tiết hình ảnh bên trong nhằm chẩn đoán bệnh lý đường mật, bao gồm sỏi mật. Trong quá trình nội soi mật tuỵ ngược dòng, nếu phát hiện sỏi mật không quá phức tạp, bác sĩ có thể tiến hành loại bỏ trực tiếp.
• Các phương pháp chẩn đoán hình ảnh khác: Chụp X – quang, chụp CT, chụp MRI có thể được chỉ định nhằm ghi nhận hình ảnh tuyến tụy, ống dẫn mật, túi mật… từ đó phát hiện sự hiện diện của sỏi cholesterol túi mật.
• Xét nghiệm máu: Bên cạnh chẩn đoán hình ảnh, xét nghiệm máu cũng được thực hiện nhằm phát hiện yếu tố viêm, nhiễm trùng…

Điều trị sỏi cholesterol túi mật

Sỏi mật cholesterol không thể tự tan, nếu không can thiệp sớm và đúng cách, bệnh lý này sẽ tiến triển theo chiều hướng xấu, tăng nguy cơ xuất hiện biến chứng nguy hiểm. Để kiểm soát, điều trị bệnh sỏi mật do cholesterol, khi có kết quả chẩn đoán chính xác, bác sĩ sẽ chỉ định phương pháp điều trị phù hợp, có thể bao gồm:

1. Điều trị nội khoa

• Dùng thuốc: Một số loại thuốc như ursodeoxycholic acid có thể được kê đơn nhằm hỗ trợ hòa tan sỏi mật. Tuy nhiên, các thuốc có thể không hiệu quả trên mọi đối tượng.
• Điều chỉnh lối sống: Để hỗ trợ kiểm soát tốt sức khỏe đường mật, người bệnh cần điều chỉnh thói quen ăn uống, sinh hoạt khoa học theo hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa.
• Khám định kỳ: Sỏi mật có thể tái phát sau điều trị, do đó người bệnh cần theo dõi định kỳ ngay cả khi không có triệu chứng rõ rệt.

2. Phẫu thuật cắt túi mật

Trường hợp sỏi mật có triệu chứng (đau bụng, chướng bụng, vàng da, nôn ói, sốt…) mà người bệnh không đáp ứng tốt với phương pháp điều trị nội khoa hoặc xuất hiện biến chứng (viêm túi mật, tắc ruột, nhiễm trùng huyết, đường mật…), bác sĩ có thể cân nhắc phẫu thuật nội soi cắt túi mật. Đây là phương pháp phổ biến, an toàn, độ hiệu quả cao.

Sau khi cắt túi mật, dịch mật sẽ di chuyển trực tiếp từ gan đến ruột non mà không cần thông qua túi mật. Sau khi cơ thể đã quen với sự thay đổi này, người bệnh có thể ăn uống, sinh hoạt bình thường theo hướng dẫn của bác sĩ.

Phòng ngừa sỏi cholesterol trong túi mật

Để góp phần phòng ngừa sự hình thành sỏi cholesterol trong túi mật, người dân cần lưu ý một số yếu tố sau:

1. Chế độ ăn uống hợp lý

Như đã đề cập, chế độ ăn uống đóng vai trò quan trọng trong bảo vệ, tăng cường sức khỏe tiêu hóa. Do đó, để phòng ngừa sự hình thành sỏi cholesterol túi mật, mỗi người cần lưu ý:

• Ăn đủ tối thiểu 3 bữa mỗi ngày, không bỏ bữa, nhịn ăn.
• Ăn nhiều rau xanh, trái cây để bổ sung chất xơ và các dưỡng chất thiết yếu khác.
• Cung cấp đầy đủ, đa dạng nguồn protein từ động vật, thực vật.
• Ưu tiên chất béo không bão hòa, chỉ tiêu thụ lượng vừa đủ.
• Hạn chế thực phẩm giàu cholesterol, axit béo chuyển hóa cao.
• Uống đủ 1,5 – 2 lít nước mỗi ngày.

2. Thói quen sinh hoạt

Bên cạnh chế độ ăn uống, người dân cũng cần xây dựng thói quen sinh hoạt khoa học, cụ thể:

• Tập thể dục đều đặn, người trưởng thành nên dành khoảng 75 phút/tuần cho việc tập thể dục thể thao cường độ mạnh hoặc 150 phút/tuần với cường độ vừa phải.
• Duy trì cân nặng khoẻ mạnh, cố gắng kiểm soát cân nặng ở mức phù hợp theo chỉ số BMI. Nên giảm cân từ từ theo kế hoạch, bởi giảm cân quá nhanh có thể tăng nguy cơ sỏi mật.

Nếu không được phát hiện, điều trị sớm, sỏi cholesterol túi mật có thể dẫn đến nhiều biến chứng nguy hiểm như viêm túi mật, tắc nghẽn ống mật chủ, ung thư túi mật… Vì thế, mỗi người nên xây dựng lối sống khoa học đồng thời hình thành thói quen khám sức khỏe định kỳ nhằm phát hiện các bất thường, bao gồm sỏi túi mật, từ đó đưa ra hướng điều trị phù hợp, tránh ảnh hưởng sức khỏe hệ tiêu hóa nói riêng và sức khỏe tổng thể nói chung.