Chứng đãng trí là gì? Nguyên nhân, triệu chứng và cách khắc phục

Đãng trí xảy ra khi người bệnh gặp khó khăn trong việc ghi nhớ, tập trung, xử lý thông tin. Vậy, nguyên nhân gây đãng trí là gì, làm cách nào để cải thiện triệu chứng bệnh?

Đãng trí là gì?

Chứng bệnh đãng trí là tình trạng hay quên, suy giảm trí nhớ một cách tạm thời hoặc thường xuyên, khiến người bệnh không thể nhớ lại những thông tin đã biết, hoặc những việc cần làm. Bệnh có thể biểu hiện dưới nhiều dạng, từ việc quên tên người quen, lịch trình hàng ngày, cho đến khó khăn trong việc tập trung và thực hiện các công việc đơn giản…

Tại sao hay bị đãng trí?

Bệnh có thể xảy ra do nhiều tác nhân, yếu tố nguy cơ như:

1. Suy giảm tế bào não

Quá trình lão hóa tự nhiên khiến số lượng và chất lượng tế bào não suy giảm, ảnh hưởng đến khả năng ghi nhớ, tập trung. Đây là một phần của quy luật tự nhiên; tuy nhiên, tốc độ suy giảm tế bào não có thể được cải thiện nếu người bệnh biết cách xây dựng và áp dụng lối sống khoa học.

2. Bệnh Alzheimer

Alzheimer là bệnh thoái hóa thần kinh tiến triển, đặc trưng bởi sự tích tụ của các mảng bám amyloid và đám rối trong não, gây chết tế bào thần kinh diện rộng. Alzheimer có thể gây suy giảm trí nhớ nghiêm trọng, ảnh hưởng đến khả năng ngôn ngữ, tư duy, sinh hoạt hàng ngày của người bệnh.

3. Tai biến mạch máu não

Tai biến xảy ra khi nguồn cung cấp máu cho não bị chặn (nhồi máu) hoặc khi một mạch máu trong não bị vỡ (xuất huyết). Tế bào não thiếu oxy và dưỡng chất sẽ chết đi, gây ra các vấn đề về trí nhớ như đãng trí.

4. Chấn thương não

Một cú va đập mạnh vào đầu có thể làm tổn thương mô não, dẫn đến mất trí nhớ. Mất trí nhớ ngắn hạn (không nhớ sự kiện ngay trước hoặc sau tai nạn) xảy ra khá phổ biến. Trong trường hợp nặng, tổn thương có thể ảnh hưởng đến trí nhớ dài hạn và các chức năng khác của não bộ.

5. Thiếu ngủ

Giấc ngủ là quá trình não bộ “dọn dẹp” các độc tố tích tụ trong ngày, đồng thời củng cố ký ức đã diễn ra. Ngủ không đủ giấc (dưới 7 tiếng/đêm), chất lượng giấc ngủ kém có thể khiến một người thức dậy trong trạng thái mệt mỏi, não bộ hoạt động kém hiệu quả, mau quên.

6. Căng thẳng, stress kéo dài

Khi căng thẳng, cơ thể giải phóng hormone cortisol gây viêm và làm co vùng đồi thị – trung tâm bộ nhớ của não. Đó là lý do vì sao những người trầm cảm, rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD), lo âu kéo dài… thường rơi vào trạng thái “sương mù não” (brain fog), biển hiện bằng việc khó tập trung, suy nghĩ chậm chạp, nhanh quên.

7. Thiếu vitamin B12

Vitamin B12 đóng vai trò như lớp “vỏ cách điện” (myelin) bảo vệ các sợi thần kinh. Khi thiếu hụt vitamin này, lớp vỏ bảo vệ bị tổn thương, quá trình truyền tín hiệu trong não bị chậm, thiếu chính xác, qua đó dẫn đến suy giảm trí nhớ hay đãng trí. Vitamin B12 có nhiều trong các thực phẩm như thịt, cá, trứng, sữa…

8. Thiếu omega-3

Axit béo Omega-3 là thành phần chính của màng tế bào não, giúp các nơ-ron thần kinh dễ dàng giao tiếp với nhau. Thiếu hụt Omega-3 khiến việc truyền tin giữa các nơ-ron thần kinh diễn ra kém hiệu quả hơn, làm suy giảm khả năng tập trung và ghi nhớ. Omega-3 có nhiều trong các loại cá béo như cá hồi, cá trích, các loại hạt như quả óc chó, hạt chia…

9. Sử dụng rượu, bia, chất kích thích

Nghiên cứu chỉ ra rằng, việc lạm dụng rượu bia là một trong những yếu tố nguy cơ hàng đầu gây ra chứng sa sút trí tuệ khởi phát sớm (Dementia). Ethanol trong rượu tác động tiêu cực đến vỏ não trước trán và vùng hải mã – hai khu vực chịu trách nhiệm về trí nhớ và học tập. (1)

Sử dụng thuốc lá và các chất kích thích cũng gây hại cho não bộ. Nicotine trong thuốc lá làm co mạch, giảm lưu lượng máu và oxy lên não, gây tổn thương tế bào thần kinh. Theo thống kê, người hút thuốc lá nhiều có trí nhớ kém hơn 30% so với người không hút thuốc.

Triệu chứng đãng trí

Các triệu chứng thường tiến triển chậm, khó nhận biết ở giai đoạn đầu nhưng có nguy cơ trở nặng theo thời gian, ảnh hưởng đến sức khỏe, sinh hoạt hằng ngày và các mối quan hệ xã hội. Một số dấu hiệu bệnh cần lưu ý như:

• Khó nhớ các cuộc trò chuyện, vị trí đồ vật, công việc vừa thực hiện.
• Lặp lại câu hỏi hoặc câu chuyện mà không nhận ra mình đã nói trước đó.
• Giảm khả năng tập trung, dễ phân tâm, khó lập kế hoạch hoặc đưa ra quyết định.
• Mất phương hướng, dễ lạc ngay cả ở nơi quen thuộc.
• Khó nhớ tên người thân, bạn bè hoặc tên các đồ vật quen thuộc.
• Gặp khó khăn khi thực hiện những công việc đòi hỏi quy trình nhiều bước, chẳng hạn như ấu ăn theo công thức, sử dụng thiết bị công nghệ, quản lý chi tiêu…
• Thay đổi cảm xúc và hành vi, dễ cáu gắt, lo âu, trầm cảm hoặc thu mình để tránh giao tiếp xã hội.

Cách khắc phục tình trạng bệnh

Người bị đãng trí cần đến bệnh viện gặp bác sĩ thăm khám, chẩn đoán, điều trị sớm. Tùy vào nguyên nhân, mức độ bệnh, tình trạng sức khỏe tổng thể của người bệnh…, bác sĩ có thể đề ra phác đồ điều trị phù hợp, giúp cải thiện tối ưu các triệu chứng của bệnh.

Người bệnh cũng có thể cải thiện tình trạng bằng cách duy trì thực hiện những thói quen có lợi theo hướng dẫn của bác sĩ, ví dụ như:

• Kiểm tra sức khỏe tổng quát nói chung và sức khỏe tim mạch, thần kinh nói riêng định kỳ 1-2 năm/lần để phát hiện sớm nguyên nhân gây suy giảm trí nhớ. Nếu triệu chứng kéo dài, người bệnh nên đến gặp bác sĩ để được chẩn đoán, điều trị.
• Học một kỹ năng mới như ngoại ngữ, nhạc cụ, chơi các trò rèn trí nhớ (brain games). Dùng kỹ thuật ghi nhớ (mnemonics) – liên kết thông tin cần ghi nhớ với các khái niệm quen thuộc, để tăng trí nhớ ngắn hạn lẫn dài hạn.
• Ngủ 7-8 tiếng mỗi đêm giúp cải thiện trí nhớ.
• Tập thể dục tối thiểu 30 phút mỗi ngày để gia tăng máu lên não, bảo vệ chức năng não bộ. Người bệnh có thể tập yoga và thiền chánh niệm (mindfulness) để giảm căng thẳng, cải thiện khả năng tập trung, hạn chế nguy cơ sa sút trí tuệ.
• Bổ sung omega-3 từ cá hồi, quả óc chó, hạt chia. Ăn nhiều trái cây, rau xanh giàu chất chống oxy hóa và thực phẩm chứa vitamin B12 để bảo vệ tế bào thần kinh. Chế độ ăn uống cân bằng, đầy đủ dưỡng chất giúp ngăn ngừa thiếu hụt vitamin – nguyên nhân phổ biến gây bệnh. Mỗi người có thể chủ động bổ sung bộ đôi hoạt chất thiên nhiên từ Blueberry (việt quất) và Ginkgo Biloba (bạch quả) để tăng cường dưỡng chất lên não, góp phần điều hòa máu não, cải thiện trí nhớ.
• Ghi chú công việc, đặt lời nhắc trên các công cụ hỗ trợ như điện thoại, lịch để bàn.

Khoa Thần kinh, Trung tâm Khoa học Thần kinh, Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM là cơ sở y tế uy tín thăm khám, chẩn đoán, điều trị hiệu quả các bệnh lý thần kinh, bao gồm cả chứng đãng trí cho nhiều người bệnh. Khoa quy tụ đội ngũ bác sĩ dày dạn kinh nghiệm, được trang bị nhiều trang thiết bị, máy móc tân tiến, phục vụ tối ưu cho quá trình khám chữa bệnh. Quy trình khám chữa bệnh chuyên nghiệp, khoa học, áp dụng đầy đủ các chính sách bảo hiểm.

Đãng trí đôi khi chỉ là phản ứng tự nhiên của cơ thể trước căng thẳng hay mệt mỏi nhưng cũng có thể là dấu hiệu cảnh báo một số bệnh lý tiềm ẩn. Nếu chứng bệnh kéo dài, làm ảnh hưởng đến sức khỏe, chất lượng cuộc sống, người bệnh nên đến bệnh viện để được bác sĩ chuyên khoa Thần kinh thăm khám, chẩn đoán, điều trị kịp thời.