Bệnh tiểu đường không chỉ gây rối loạn đường huyết mà còn âm thầm tàn phá các cơ quan nội tạng, đặc biệt là thận. Bệnh thận do đái tháo đường là một trong những biến chứng nguy hiểm và phổ biến nhất, nguyên nhân hàng đầu dẫn đến suy thận mạn. Việc phát hiện sớm các biểu hiện và hiểu rõ cơ chế tổn thương sẽ giúp người bệnh bảo vệ chức năng thận kịp thời.
Bệnh thận do đái tháo đường là gì?
Bệnh thận do đái tháo đường là tình trạng suy giảm chức năng thận do lượng đường trong máu tăng cao kéo dài. Tổn thương này phá hủy hệ thống màng lọc tại cầu thận, khiến các protein thiết yếu rò rỉ vào nước tiểu và làm giảm khả năng lọc chất thải của cơ thể.
Đây là một biến chứng cực kỳ nguy hiểm và là nguyên nhân hàng đầu gây ra bệnh thận giai đoạn cuối trên toàn cầu. Ước tính có khoảng 30% – 40% số người bệnh đái tháo đường sẽ tiến triển thành bệnh thận do đái tháo đường. Nếu không được phát hiện và quản lý kịp thời, thận sẽ mất hoàn toàn khả năng hoạt động. Khi đó, người bệnh bắt buộc phải phụ thuộc vào các phương pháp điều trị thay thế như chạy thận nhân tạo, lọc màng bụng hoặc ghép thận để duy trì sự sống, đồng thời đối mặt với nguy cơ tử vong rất cao do các biến cố tim mạch đi kèm. (1)
Tổn thương màng lọc cầu thận do đường huyết cao kéo dài là nguyên nhân chính gây rò rỉ protein vào nước tiểu, dẫn đến suy giảm chức năng thận
Đái tháo đường gây tổn thương thận như thế nào?
Cơ chế đái tháo đường gây bệnh thận là một quá trình phức tạp, bao gồm sự phá hủy cấu trúc màng lọc và tổn thương hệ thống mạch máu toàn thân.
1. Đường huyết cao làm hỏng bộ lọc cầu thận
Thận của chúng ta có hàng triệu đơn vị lọc nhỏ (cầu thận) chứa các cuộn mao mạch máu chằng chịt. Khi lượng đường trong máu liên tục ở mức cao, các protein trong máu bị đường hóa, làm thành mạch máu tại cầu thận trở nên dày cộm, xơ cứng nhưng lại rất yếu. Tình trạng bệnh cầu thận do đái tháo đường xuất hiện khi áp lực lọc bên trong các mao mạch này tăng lên bất thường, buộc cầu thận phải làm việc quá sức (giai đoạn tăng lọc). Lâu dần, các lỗ lọc giãn rộng, màng lọc cầu thận bị tổn thương và rách, khiến albumin, một loại protein quan trọng vốn phải được giữ lại trong máu lại bị rò rỉ ra ngoài theo nước tiểu.
2. Tăng huyết áp làm bệnh thận tiến triển nhanh hơn
Đường huyết cao thường đi kèm với tổn thương mạch máu toàn thân, gây co mạch và làm tăng huyết áp. Lực đẩy của dòng máu quá mạnh lại tiếp tục giáng những đòn nặng nề lên hệ thống màng lọc cầu thận vốn đã mong manh. Đây là một vòng xoáy luẩn quẩn: đường huyết cao hoặc không được kiểm soát tốt làm hỏng mạch máu thận, thận hỏng gây tăng huyết áp, và huyết áp cao lại tiếp tục tàn phá những cầu thận còn lại.
Các yếu tố tăng nguy cơ bệnh thận do đái tháo đường
Quá trình tổn thương này sẽ diễn ra nhanh và nghiêm trọng hơn nếu người bệnh có các yếu tố sau:
Bị tiểu đường lâu năm: Thời gian bệnh càng dài, áp lực lên chức năng lọc của thận càng lớn.
HbA1c thường xuyên cao: Không kiểm soát tốt mức đường huyết trung bình khiến màng lọc liên tục bị tấn công bởi các sản phẩm đường hóa.
Đường huyết kiểm soát kém: Cơn hạ đường huyết cũng gây suy giảm chức năng thận thông qua cơ chế co mạch, giảm dòng máu nuôi thận
Tăng huyết áp: Huyết áp không ổn định gia tăng trực tiếp áp lực cơ học tại cầu thận.
Rối loạn mỡ máu, béo phì và hút thuốc: Các yếu tố này làm nặng thêm tình trạng viêm mạn tính, thu hẹp lòng mạch và hình thành mảng xơ vữa, thúc đẩy bệnh diễn tiến nhanh sang suy thận.
Kèm thêm biến chứng liên quan:
Nguy cơ tăng huyết áp trở nên khó kiểm soát hơn do thận mất đi khả năng điều hòa muối và nước.
Cơ thể giữ dịch, gây ra tình trạng phù nề toàn thân, nghiêm trọng nhất là tràn dịch màng phổi gây khó thở cấp tính.
Rối loạn điện giải, đặc biệt là tình trạng tăng kali máu có thể dẫn đến rối loạn nhịp tim hoặc ngừng tim đột ngột.
Gia tăng đột biến nguy cơ mắc các bệnh tim mạch như suy tim, nhồi máu cơ tim và tai biến mạch máu não.
Dấu hiệu bệnh thận do đái tháo đường
Trong giai đoạn đầu, thận có khả năng tự bù trừ nội môi, do đó các biến chứng ở thận bệnh đái tháo đường tiến triển rất âm thầm và gần như không có bất kỳ triệu chứng rõ rệt nào. Việc chờ đợi đến khi xuất hiện các biểu hiện khó chịu mới đi thăm khám thường đồng nghĩa với việc thận đã tổn thương không thể phục hồi. Khi bệnh chuyển sang giai đoạn nặng hơn, cơ thể sẽ phát ra các tín hiệu cảnh báo sau:
Tiểu bọt, phù chân và tiểu đêm: Khi màng lọc bị rách, một lượng lớn protein (albumin) thoát ra ngoài khiến nước tiểu có rất nhiều bọt trắng, lâu tan. Việc mất protein qua đường tiểu làm giảm áp lực keo trong máu, dẫn đến chất lỏng bị đẩy ra các mô kẽ. Biểu hiện là người bệnh bị sưng mí mắt (đặc biệt vào buổi sáng ngủ dậy), phù bàn chân, mắt cá chân và cẳng chân. Ngoài ra, thận giảm khả năng cô đặc nước tiểu khiến người bệnh phải thức dậy đi tiểu nhiều lần trong đêm.
Mệt mỏi, khó thở, buồn nôn, chán ăn: Khi thận suy yếu, các chất thải độc như ure, creatinine không được đào thải mà tích tụ lại trong máu, gây ra hội chứng nhiễm độc niệu. Tình trạng này tấn công hệ tiêu hóa, khiến người bệnh chán ăn, buồn nôn, miệng có vị kim loại. Đồng thời, thận tổn thương làm giảm sản xuất hormone erythropoietin, dẫn đến thiếu máu mạn tính, khiến người bệnh luôn cảm thấy mệt mỏi, da xanh xao, thiếu sức sống và khó thở khi vận động nhẹ.
Chẩn đoán phát hiện bệnh thận do đái tháo đường
Để phát hiện sớm và chẩn đoán xác định bệnh thận đái tháo đường, người bệnh không thể dựa vào triệu chứng mà bắt buộc phải thực hiện các xét nghiệm y khoa định kỳ, bao gồm:
Xét nghiệm ACR hoặc UACR: Đây là xét nghiệm tỷ số Albumin/Creatinine niệu, giúp phát hiện sớm vi đạm niệu (microalbumin niệu) ngay từ khi lượng protein rò rỉ còn cực kỳ nhỏ, lúc mà các xét nghiệm nước tiểu thông thường chưa thể nhận ra.
Creatinine máu và eGFR: Xét nghiệm máu để đo nồng độ creatinin, một chất thải từ hoạt động của cơ bắp. Từ chỉ số này, bác sĩ sẽ tính toán mức lọc cầu thận ước tính (eGFR) để đánh giá chính xác xem thận đang lọc máu tốt đến mức nào.
Phân tích nước tiểu: Đánh giá tổng quát các thành phần trong nước tiểu để tìm kiếm sự hiện diện của hồng cầu, bạch cầu, nhằm loại trừ các dấu hiệu nhiễm trùng đường tiết niệu hoặc các tổn thương viêm khác ở ống thận.
Siêu âm hoặc sinh thiết thận: Siêu âm giúp đánh giá kích thước, hình thái của thận, đồng thời loại trừ nguyên nhân tắc nghẽn hoặc sỏi niệu đạo. Trong một số trường hợp tổn thương diễn biến bất thường, bác sĩ có thể chỉ định sinh thiết thận (lấy một mô nhỏ của thận) để quan sát dưới kính hiển vi, giúp chẩn đoán phân biệt chính xác.
Các xét nghiệm máu khác: Người bệnh sẽ được kiểm tra chỉ số HbA1c, đường huyết đói hoặc sau ăn, nồng độ Ure máu, và bộ mỡ máu (cholesterol, triglyceride) để bác sĩ có cái nhìn toàn diện về các yếu tố nguy cơ.
Sự kết hợp giữa xét nghiệm mức lọc cầu thận (eGFR) và tỷ lệ albumin niệu giúp bác sĩ phân loại chính xác giai đoạn tổn thương thận, từ đó có phác đồ can thiệp phù hợp
Phân loại giai đoạn bệnh thận do đái tháo đường
Việc phân loại giai đoạn bệnh thận do đái tháo đường đóng vai trò quyết định trong việc tiên lượng bệnh và lên phác đồ can thiệp. Bệnh được đánh giá dựa trên 2 hệ thống phân loại độc lập nhưng bổ trợ chặt chẽ cho nhau.
1. Phân loại theo eGFR
Mức lọc cầu thận ước tính (eGFR) phản ánh công suất làm việc của thận, được chia thành 5 giai đoạn:
G1: eGFR bình thường hoặc cao (≥ 90 mL/phút/1.73 m²), chức năng lọc còn tốt nhưng đã có bằng chứng tổn thương thận (như bắt đầu xuất hiện albumin niệu).
G2: eGFR giảm nhẹ (60 – 89 mL/phút/1.73 m²).
G3: eGFR giảm trung bình, được chia chi tiết hơn thành G3a (45 – 59) và G3b (30 – 44). Đây là giai đoạn bệnh tiến triển nhanh và bắt đầu có biến chứng.
G4: eGFR giảm nặng (15 – 29 mL/phút/1.73 m²), cơ thể bắt đầu có các triệu chứng nhiễm độc niệu rõ rệt.
G5: Suy thận giai đoạn cuối (eGFR < 15 mL/phút/1.73 m²). Lúc này, thận mất hoàn toàn chức năng, người bệnh cần điều trị thay thế thận để duy trì sự sống.
2. Phân loại theo albumin niệu
Đánh giá mức độ rò rỉ protein qua nước tiểu:
A1: Albumin niệu bình thường hoặc tăng nhẹ (< 30 mg/g creatinine).
A2: Albumin niệu tăng mức vừa (30 – 300 mg/g), thường được gọi là microalbumin niệu. Đây là dấu hiệu cảnh báo lâm sàng sớm nhất về việc màng lọc đang bị rách.
A3: Albumin niệu tăng nặng (> 300 mg/g), thường tương ứng với protein niệu rõ hơn, cho thấy cầu thận đã tổn thương cấu trúc nghiêm trọng.
Albumin niệu càng cao, nguy cơ tiến triển suy thận và tử vong do các biến cố tim mạch càng lớn. Mức lọc cầu thận (eGFR) cho biết chức năng thận hiện tại, còn lượng albumin niệu cho biết tốc độ suy giảm chức năng thận trong tương lai. Sự kết hợp này giúp bác sĩ lập được bản đồ rủi ro toàn diện, xác định chính xác người bệnh đang nằm ở nhóm nguy cơ thấp, trung bình, cao hay cực cao để có hướng can thiệp kịp thời.
Điều trị bệnh thận do đái tháo đường
Các chiến lược điều trị bệnh thận do đái tháo đường hiện nay không chỉ tập trung vào việc hạ đường huyết đơn thuần mà đã chuyển dịch sang mục tiêu bảo tồn chức năng thận và ngăn chặn các biến cố tim mạch. Cập nhật mới nhất về điều trị bệnh thận đái tháo đường theo KDIGO 2024 (viết tắt của Kidney Disease: Improving Global Outcomes – Cải thiện Kết cục Toàn cầu về Bệnh thận) đặc biệt nhấn mạnh vào phương pháp tiếp cận toàn diện, đa yếu tố với các trụ cột chính sau:
1. Kiểm soát bằng các nhóm thuốc bảo vệ tim – thận thế hệ mới
Thuốc ức chế kênh SGLT2 (SGLT2i):Sử dụng SGLT2i (kết hợp với Metformin) làm lựa chọn đầu tiên cho người bệnh đái tháo đường type 2 có bệnh thận mạn (eGFR ≥ 20 mL/phút/1.73 m²). Nhóm thuốc này mang lại lợi ích vượt trội trong việc giảm áp lực cầu thận, làm chậm rõ rệt tiến triển suy thận và bảo vệ tim mạch, độc lập với mức đường huyết.
Đồng vận thụ thể GLP-1 (GLP-1 RA): Được khuyến nghị bổ sung cho những người bệnh chưa đạt mục tiêu đường huyết hoặc cần kiểm soát cân nặng, có nguy cơ tim mạch xơ vữa cao. Nhóm thuốc này cũng đã được chứng minh có tác dụng bảo vệ thận hữu hiệu.
Thuốc đối kháng thụ thể mineralocorticoid không steroid (nsMRA): Tiêu biểu là Finerenone, được KDIGO 2024 chỉ định bổ sung cho những người bệnh vẫn còn albumin niệu dù đã sử dụng tối đa liều thuốc ức chế hệ Renin-Angiotensin (ACEi/ARB). nsMRA giúp giảm viêm và chống xơ hóa mô thận hiệu quả.
2. Kiểm soát huyết áp, mỡ máu và rủi ro tim mạch
Huyết áp mục tiêu theo KDIGO 2024 được khuyến nghị kiểm soát chặt chẽ ở mức tâm thu < 120 mmHg (nếu người bệnh có thể dung nạp được). Thuốc ức chế men chuyển (ACEi) hoặc chẹn thụ thể (ARB) vẫn là nền tảng bắt buộc để kiểm soát huyết áp và giảm rò rỉ albumin niệu.
Sử dụng các loại thuốc kiểm soát mỡ máu (như statin) để bảo vệ hệ mạch máu toàn thân, ngăn ngừa sự hình thành mảng xơ vữa, qua đó giảm thiểu tối đa nguy cơ nhồi máu cơ tim và đột quỵ.
3. Không tự ý dùng thuốc và loại bỏ các thói quen gây hại thận
Tuyệt đối không tự ý mua và sử dụng các loại thuốc giảm đau kháng viêm không steroid (NSAID) như ibuprofen, diclofenac vì chúng gây co thắt mạch máu thận, làm suy giảm chức năng lọc nhanh chóng.
Thận trọng và cần có sự tư vấn kỹ lưỡng từ bác sĩ khi phải sử dụng thuốc cản quang đường tĩnh mạch trong các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh.
Thực hiện lối sống lành mạnh: Hạn chế lượng muối nạp vào cơ thể, điều chỉnh lượng đạm (protein) trong khẩu phần ăn hàng ngày theo hướng dẫn của bác sĩ dinh dưỡng, bỏ hoàn toàn thuốc lá và duy trì chế độ vận động hợp lý.
BS.CKII Phạm Thị Thanh Tâm, Trưởng Đơn vị Nội Tổng hợp tái khám định kỳ cho người bệnh tại BVĐK Tâm Anh TP.HCM (Cơ sở P.Tân Hưng, Q7 cũ)
Tầm soát, chẩn đoán và điều trị đái tháo đường cũng như phòng ngừa các biến chứng do đái tháo đường, quý khách hàng có thể lựa chọn thăm khám tại Hệ thống BVĐK Tâm Anh TP.HCM với đội ngũ bác sĩ giỏi, giàu kinh nghiệm cùng hệ thống trang thiết bị xét nghiệm, chẩn đoán hình ảnh chuyên sâu hiện tại, giúp phát hiện sớm và can thiệp kịp thời, bảo tồn chức năng thận ở người bệnh tiểu đường.
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh Hà Nội:
108 Phố Hoàng Như Tiếp, Phường Bồ Đề, TP. Hà Nội
(Đ/c cũ: 108 Hoàng Như Tiếp, P.Bồ Đề, Q.Long Biên, TP. Hà Nội)
Tóm lại, bệnh thận do đái tháo đường là một quá trình suy giảm chức năng nội tạng diễn tiến âm thầm nhưng để lại những hậu quả nặng nề đe dọa trực tiếp đến tính mạng. Việc chỉ dựa vào các biểu hiện lâm sàng thường khiến người bệnh bỏ lỡ cơ hội bảo tồn chức năng thận. Do đó, người bệnh cần chủ động tầm soát định kỳ albumin niệu và chức năng thận, đồng thời tuân thủ chặt chẽ phác đồ điều trị từ bác sĩ chuyên khoa. Sự phối hợp giữa lối sống khoa học và các loại thuốc bảo vệ tim – thận sẽ giúp ngăn chặn biến chứng bệnh thận do đái tháo đường, bảo vệ chất lượng cuộc sống lâu dài.
Cập nhật lần cuối: 10:05 20/11/2026
Chia sẻ:
Nguồn tham khảo
Gheith, O., Nashwa Farouk, Narayanan Nampoory, Halim, M. A., & Al-Otaibi, T. (2015). Diabetic kidney disease: world wide difference of prevalence and risk factors. Journal of Nephropharmacology, 5(1), 49. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5297507/