Nôn và tiêu chảy ở người lớn là hai triệu chứng rối loạn tiêu hóa phổ biến, thường phản ánh phản ứng tự vệ của cơ thể khi đường tiêu hóa bị kích thích bởi tác nhân gây hại. Vậy, nguyên nhân của tình trạng này là gì? Cần làm gì khi bị tiêu chảy và bị nôn người lớn?
Viêm dạ dày ruột (gastroenteritis) là tình trạng niêm mạc dạ dày và ruột non bị viêm, chủ yếu do virus hoặc vi khuẩn xâm nhập qua đường ăn uống. Đây là nguyên nhân hàng đầu gây nôn và tiêu chảy ở người lớn, trong đó nhiễm phải Norovirus là tình trạng phổ biến nhất, chiếm hơn 90% các đợt bùng phát viêm dạ dày ruột do virus. Một số vi rút khác gây viêm dạ dày ruột cấp tính bao gồm adenovirus, sapovirus và astrovirus.
Ngộ độc thực phẩm xảy ra khi ăn phải thức ăn hoặc nước uống đã bị nhiễm vi khuẩn, virus hoặc độc tố sinh học. Các tác nhân thường gặp gồm vi khuẩn Salmonella, E. coli và Staphylococcus aureus. Khác với viêm dạ dày ruột do virus, ngộ độc thực phẩm thường khởi phát nhanh (trong vòng 1-6 giờ sau khi ăn) do độc tố đã có sẵn trong thức ăn tác động trực tiếp lên niêm mạc đường tiêu hóa.
Cơ chế gây nôn và tiêu chảy ở người lớn trong trường hợp này liên quan đến phản ứng tự vệ của cơ thể. Trong đó, dạ dày co bóp để đẩy chất độc ra ngoài qua đường nôn, còn ruột tăng nhu động và tiết dịch để thải trừ vi khuẩn qua phân. Triệu chứng đi kèm có thể bao gồm đau quặn bụng, sốt nhẹ và mệt mỏi toàn thân.
Hệ tiêu hóa và hệ thần kinh trung ương có mối liên kết chặt chẽ thông qua hệ trục não – ruột (gut-brain axis). Khi căng thẳng, cơ thể phải chịu áp lực tâm lý kéo dài, kích thích não giải phóng hormone cortisol và adrenaline. Hai chất này làm thay đổi nhu động ruột, tăng tiết axit dạ dày và gây rối loạn hấp thu nước tại ruột non.
Hệ quả là đường tiêu hóa trở nên “nhạy cảm” hơn, dẫn đến tình trạng nôn và tiêu chảy ở người lớn mà không do nhiễm trùng. Căng thẳng (stress) mạn tính còn làm suy yếu hàng rào bảo vệ niêm mạc ruột, tạo điều kiện cho vi khuẩn có hại phát triển. Vì vậy, kiểm soát căng thẳng cũng là yếu tố quan trọng giúp duy trì sức khỏe tiêu hóa một cách bền vững.
Ở phụ nữ trong độ tuổi sinh sản, nôn và tiêu chảy đôi khi là biểu hiện sớm của thai kỳ. Sự gia tăng đột ngột hormone hCG (human chorionic gonadotropin) và progesterone trong những tuần đầu mang thai tác động trực tiếp lên hệ tiêu hóa.
Cụ thể, hCG kích thích trung tâm gây buồn nôn ở não, còn progesterone làm giãn cơ trơn đường ruột, khiến nhu động ruột chậm lại, thường gây táo bón hơn là tiêu chảy. Tuy nhiên, sự thay đổi hormone tổng thể có thể gây rối loạn tiêu hóa, bao gồm cả tiêu chảy ở một số phụ nữ.
Tình trạng buồn nôn thường rõ rệt hơn vào buổi sáng (còn gọi ốm nghén) nhưng cũng có thể xảy ra bất kỳ lúc nào trong ngày. Nếu bị nôn kèm tiêu chảy tái diễn mà không rõ nguyên nhân, kết hợp với trễ kinh, nữ giới hãy cân nhắc thử thai để loại trừ khả năng này.
Nhiều loại thuốc có thể gây kích ứng đường tiêu hóa và dẫn đến nôn, tiêu chảy. Thuốc kháng sinh phổ rộng là nhóm phổ biến vì chúng tiêu diệt cả vi khuẩn có lợi trong ruột (hệ vi sinh đường ruột), làm mất cân bằng vi khuẩn và gây tiêu chảy. Ngoài ra, thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs), thuốc hóa trị, metformin (điều trị đái tháo đường) và một số loại thuốc bổ sung sắt cũng thường gây buồn nôn và đi ngoài phân lỏng.
Cơ chế tác động khác nhau tùy loại thuốc: một số kích thích trực tiếp niêm mạc dạ dày, số khác thay đổi thành phần vi sinh vật đường ruột hoặc tăng nhu động ruột. Nếu triệu chứng nôn và tiêu chảy ở người lớn xuất hiện sau khi dùng thuốc mới, cần thông báo cho bác sĩ để được điều chỉnh liều hoặc đổi thuốc phù hợp.
Không dung nạp fructose (fructose intolerance) là tình trạng cơ thể thiếu hoặc giảm khả năng hấp thu đường fructose – loại đường tự nhiên có nhiều trong trái cây, mật ong và các sản phẩm nước ngọt công nghiệp chứa xi-rô ngô. Khi fructose không được hấp thu tại ruột non, nó di chuyển xuống ruột già, nơi vi khuẩn lên men tạo ra khí và các acid hữu cơ.
Quá trình lên men này kéo nước vào lòng ruột theo cơ chế thẩm thấu, gây đầy hơi, đau bụng, tiêu chảy và buồn nôn. Tuy nhiên, mức độ triệu chứng thường phụ thuộc vào cơ địa và lượng fructose tiêu thụ. Để xác định liệu fructose có phải là tác nhân gây rối loạn tiêu hóa hay không, cần ghi nhận chế độ ăn (viết nhật ký ăn uống) và triệu chứng đi kèm.
Ký sinh trùng đường ruột như Giardia lamblia, Entamoeba histolytica và Cryptosporidium xâm nhập vào cơ thể chủ yếu qua nguồn nước hoặc thực phẩm bị ô nhiễm. Sau khi vào ruột non, chúng bám vào niêm mạc ruột, phá hủy lớp tế bào biểu mô và gây viêm, làm giảm khả năng hấp thu nước cùng chất dinh dưỡng.
Hệ quả là nôn và tiêu chảy ở người lớn kéo dài hơn so với nhiễm virus thông thường, có thể từ 2-6 tuần nếu không điều trị. Khi nhiễm bệnh, phân thường có mùi tanh, nhầy và đôi khi lẫn máu. Những người thường xuyên sử dụng nguồn nước chưa qua xử lý hoặc đi du lịch đến vùng nhiệt đới có nguy cơ nhiễm ký sinh trùng cao hơn.
Không dung nạp lactose (lactose intolerance) xảy ra khi cơ thể thiếu enzyme lactase – chất xúc tác cần thiết để phân giải đường lactose trong sữa và các sản phẩm từ sữa. Khi lactose không được tiêu hóa tại ruột non, nó đi xuống ruột già nguyên vẹn. Tại đây, vi khuẩn lên men lactose, sinh ra khí hydrogen, CO₂ và các acid hữu cơ.
Quá trình này gây đầy hơi, sôi bụng, đau quặn và tiêu chảy sau khi uống sữa hoặc ăn phô mai, kem. Ở một số người, kích thích dạ dày từ quá trình lên men còn gây buồn nôn. Tình trạng thiếu lactase phổ biến ở người trưởng thành châu Á, với tỷ lệ ước tính lên đến 90% ở một số quần thể. Mức độ triệu chứng tùy thuộc vào lượng lactose tiêu thụ và ngưỡng dung nạp của mỗi cá nhân.
Ngoài các nguyên nhân cấp tính kể trên, nôn và tiêu chảy tái diễn có thể là biểu hiện của bệnh lý tiêu hóa mạn tính. Một số tình trạng cần lưu ý:
Điểm chung của các bệnh lý này là triệu chứng tái phát theo đợt, kéo dài trên 2 tuần và thường đi kèm dấu hiệu toàn thân như sụt cân không rõ nguyên nhân, sốt hoặc thiếu máu.
Nhìn chung, phần lớn trường hợp nôn kèm tiêu chảy ở người trưởng thành khỏe mạnh sẽ tự khỏi trong vài ngày với chăm sóc tại nhà. Tuy nhiên, người lớn gặp tình trạng nôn và tiêu chảy cần đến gặp bác sĩ khi triệu chứng kéo dài trên 48 giờ, không có dấu hiệu thuyên giảm hoặc kèm theo các biểu hiện cảnh báo nghiêm trọng như:
Ngoài ra, người có bệnh nền như đái tháo đường, suy thận hoặc đang dùng thuốc kháng sinh, ức chế miễn dịch cũng cần thăm khám sớm hơn vì nguy cơ biến chứng cao hơn nhóm bình thường.
Mất nước là biến chứng nguy hiểm khi bị nôn và tiêu chảy ở người lớn. Mỗi lần nôn hoặc đi ngoài phân lỏng, cơ thể mất một lượng đáng kể nước cùng các chất điện giải thiết yếu như natri, kali và clo – những khoáng chất giúp duy trì nhịp tim, huyết áp và chức năng cơ.
Cách bù nước hiệu quả là uống từng ngụm nhỏ, chia thành nhiều lần thay vì uống một lúc nhiều. Dung dịch bù nước đường uống (ORS) chứa tỷ lệ glucose và điện giải cân bằng, giúp ruột hấp thu nước tối ưu.
Nếu không có ORS, có thể dùng nước dừa, nước cháo loãng pha chút muối. Tránh các loại nước ngọt có ga, cà phê hoặc đồ uống chứa nhiều đường vì chúng kéo thêm nước vào lòng ruột theo cơ chế thẩm thấu, làm tiêu chảy nặng hơn.
Việc dùng thuốc cần dựa trên chỉ định của bác sĩ, nguyên nhân gây bệnh và mức độ triệu chứng. Một số loại thuốc thường dùng để điều trị nôn và tiêu chảy bao gồm:
Lưu ý: Dùng kháng sinh tùy tiện không chỉ vô hiệu với nguyên nhân do virus mà còn có thể làm rối loạn thêm hệ vi sinh đường ruột, kéo dài thời gian phục hồi. Vì vậy, hãy tham vấn bác sĩ trước khi dùng bất kỳ loại thuốc nào.
Khi bị nôn và tiêu chảy, đường ruột đang trong trạng thái kích thích và tổn thương tạm thời. Việc chọn thực phẩm đúng cách giúp giảm gánh nặng cho hệ tiêu hóa, đồng thời cung cấp năng lượng cần thiết để cơ thể phục hồi.
Nguyên tắc chung là ăn nhạt, ăn mềm, chia nhỏ bữa. Trong 24-48 giờ đầu, nên ưu tiên các thực phẩm dễ tiêu hóa như cháo trắng, cơm nát, chuối chín và khoai tây luộc. Tránh đồ ăn nhiều dầu mỡ, thức ăn cay nóng, sữa tươi nguyên kem và các loại rau sống, bởi vì chúng kích thích nhu động ruột và có thể làm triệu chứng tiêu chảy nặng thêm.
Khi triệu chứng thuyên giảm, người bệnh có thể dần bổ sung protein từ thịt gà luộc, cá hấp… cũng như tăng dần lượng rau củ quả nấu chín trong khẩu phần để cung cấp vitamin, khoáng chất và hỗ trợ phục hồi năng lượng.
Nôn và tiêu chảy khiến cơ thể mất nước, mất điện giải và tiêu hao năng lượng đáng kể. Sự suy kiệt này làm hệ miễn dịch hoạt động kém hiệu quả hơn, đồng thời khiến niêm mạc ruột vốn đang bị tổn thương chậm phục hồi. Vì vậy, nghỉ ngơi đầy đủ là điều kiện tiên quyết để cơ thể tập trung nguồn lực chống lại tác nhân gây bệnh.
Cụ thể, người gặp phải tình trạng này nên hạn chế hoạt động thể chất cường độ cao trong 2 đến 3 ngày đầu, ưu tiên nằm nghỉ ở tư thế thoải mái và ngủ đủ 7 đến 8 giờ mỗi đêm. Tránh quay lại công việc hoặc tập luyện khi triệu chứng chưa thuyên giảm hoàn toàn, vì gắng sức sớm có thể kéo dài thời gian hồi phục và tăng nguy cơ mất nước.
Nhiệt độ ấm tác động lên vùng bụng hỗ trợ thư giãn cơ trơn đường tiêu hóa, từ đó giảm co thắt ruột và làm dịu cơn đau quặn. Cơ chế hoạt động dựa trên nguyên lý: hơi ấm kích thích lưu thông máu tại chỗ, làm giảm tín hiệu đau truyền lên não, đồng thời hỗ trợ duy trì nhu động ruột trở về nhịp co bóp bình thường.
Người bệnh dùng túi chườm ấm hoặc khăn ấm đặt lên vùng bụng dưới rốn trong 15 đến 20 phút mỗi lần, lặp lại 2 đến 3 lần mỗi ngày. Nhiệt độ phù hợp khoảng 40 đến 45°C, đủ ấm nhưng không gây bỏng da. Lưu ý không chườm khi bụng đang sưng nóng, đau quặn hoặc khi nghi ngờ có tình trạng viêm cấp cần can thiệp y tế.
Một số loại trà thảo mộc có đặc tính hỗ trợ tiêu hóa, giúp làm dịu triệu chứng nôn và khó chịu ở dạ dày. Dưới đây là các loại trà phổ biến và cơ chế tác động:
Người bệnh nên uống trà ấm, không quá nóng, chia nhỏ từng ngụm trong ngày. Tránh thêm nhiều đường vì đường có thể kéo nước vào lòng ruột và làm tiêu chảy nặng hơn.
Để đặt lịch thăm khám, điều trị bệnh tại Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, Quý khách vui lòng liên hệ:
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Tóm lại, phần lớn trường hợp nôn và tiêu chảy ở người lớn là tình trạng tạm thời, có thể cải thiện bằng chế độ chăm sóc tại nhà đúng cách. Tuy nhiên, việc lắng nghe cơ thể và nhận biết các dấu hiệu bất thường giúp bạn chủ động bảo vệ sức khỏe tiêu hóa. Khi triệu chứng kéo dài trên 48 giờ hoặc trở nên nghiêm trọng, hãy đến cơ sở y tế để được thăm khám và tư vấn kịp thời.
