Điểm khác biệt giữa xơ cứng động mạch và xơ vữa động mạch

Xơ cứng động mạch và xơ vữa động mạch đều là những tình trạng bệnh lý ảnh hưởng đến hệ động mạch, nhưng khác nhau về cơ chế bệnh sinh và đặc điểm tổn thương. Xơ vữa động mạch là một dạng của xơ cứng động mạch. Việc tìm hiểu về sự khác biệt giữa hai tình trạng này sẽ giúp người bệnh nhận thức đúng về mức độ nguy hiểm, chủ động thăm khám và tuân thủ điều trị theo hướng dẫn của bác sĩ.

Tìm hiểu về xơ cứng động mạch và xơ vữa động mạch

Xơ cứng động mạch và xơ vữa động mạch thường bị nhầm lẫn vì cả hai đều là tổn thương ở thành động mạch, nhưng thực tế xơ vữa động mạch chỉ là một dạng của xơ cứng động mạch.

1. Xơ cứng động mạch

Xơ cứng động mạch là tình trạng thành động mạch dày lên, cứng hơn và mất dần tính đàn hồi, làm giảm khả năng giãn nở của mạch máu và ảnh hưởng đến lưu lượng máu. Xơ cứng động mạch có thể do nhiều nguyên nhân khác nhau như lão hóa, tăng huyết áp, đái tháo đường hoặc các bệnh lý mạch máu khác, tiến triển âm thầm trong nhiều năm và người bệnh có thể không xuất hiện triệu chứng cho đến khi xảy ra biến chứng.

2. Xơ vữa động mạch

Xơ vữa động mạch là một dạng của xơ cứng động mạch, xảy ra do sự tích tụ của cholesterol, lipid, tế bào viêm, mô xơ và canxi trong lớp áo trong của thành động mạch, tạo thành các mảng xơ vữa. Theo thời gian, các mảng xơ vữa phát triển làm hẹp lòng động mạch, cản trở dòng máu và có thể nứt vỡ, hình thành huyết khối gây tắc nghẽn mạch máu hoàn toàn.

Mặc dù đều phản ánh trạng thái tổn thương của mạch máu nhưng hai bệnh lý này có sự khác biệt về bản chất cấu trúc và cơ chế hình thành.

Tiêu chí	Xơ cứng động mạch	Xơ vữa động mạch
Bản chất	Là nhóm bệnh lý tổng quát chỉ sự mất đàn hồi, dày lên và xơ cứng tự nhiên của toàn bộ thành động mạch.	Là một thể bệnh cụ thể thuộc nhóm xơ cứng động mạch, đặc trưng bởi sự tích tụ mảng bám khu trú trong lòng mạch.
Nguyên nhân chính	Chủ yếu do quá trình lão hóa tự nhiên của cơ thể, áp lực huyết áp cao kéo dài hoặc các bệnh lý thoái hóa nhu mô.	Do rối loạn chuyển hóa lipid, tổn thương lớp nội mạc mạch máu tạo điều kiện cho cholesterol ”xấu” tích tụ.
Đặc điểm tổn thương	Tổn thương mang tính chất lan tỏa, đồng đều dọc theo thành mạch, làm xơ hóa lớp giữa và giảm khả năng co giãn.	Tổn thương dạng mảng xơ vữa khu trú tại một hoặc nhiều vị trí, trực tiếp gây hẹp hoặc tắc nghẽn lòng mạch.
Yếu tố nguy cơ	Tuổi cao, rối loạn lipid máu, tăng huyết áp mạn tính, béo phì, hút thuốc, bệnh thận mạn, di truyền, lối sống thiếu khoa học…	Tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu, béo phì, đái tháo đường, lối sống thiếu khoa học, hút thuốc lá…

Triệu chứng nhận biết xơ cứng động mạch hay xơ vữa động mạch

Cả xơ cứng động mạch và xơ vữa động mạch đều thường tiến triển âm thầm trong thời gian dài và có thể không gây triệu chứng. Các triệu chứng thường xuất hiện khi bệnh tiến triển, gây hẹp đáng kể hoặc tắc nghẽn động mạch, làm giảm tưới máu đến các cơ quan.

• Tổn thương động mạch cảnh: Chóng mặt, yếu hoặc tê đột ngột một bên mặt, tay hoặc chân, khó nói, giảm hoặc mất thị lực một bên mắt hoặc nhìn mờ, có thể là biểu hiện của cơn thiếu máu não thoáng qua hoặc đột quỵ.
• Tổn thương động mạch vành: Đau thắt ngực, cảm giác nặng hoặc đè ép vùng ngực, khó thở, đặc biệt khi gắng sức.
• Tổn thương động mạch ngoại biên: Đau cách hồi (đau, chuột rút ở bắp chân, đùi hoặc mông khi đi lại, giảm khi nghỉ), cảm giác lạnh ở bàn chân hoặc cẳng chân, vết loét lâu lành hoặc hoại tử chi.
• Tổn thương động mạch thận: Tăng huyết áp kháng trị hoặc suy giảm chức năng thận tiến triển.

Các biến chứng nguy hiểm của xơ cứng động mạch và xơ vữa động mạch

Thành động mạch bị tổn thương kéo dài nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời có thể dẫn đến nhiều biến chứng nghiêm trọng như:

• Nhồi máu cơ tim: Mảng xơ vữa tại động mạch vành bị nứt vỡ kích hoạt hình thành huyết khối, gây tắc nghẽn động mạch vành và dẫn đến hoại tử cơ tim cấp.
• Đột quỵ não: Hẹp hoặc tắc động mạch cảnh, hoặc huyết khối từ mảng xơ vữa di chuyển lên não gây tắc động mạch não, làm giảm hoặc ngừng tưới máu não và dẫn đến tổn thương nhu mô não.
• Thiếu máu cục bộ chi trầm trọng: Tình trạng giảm tưới máu kéo dài có thể gây đau khi nghỉ, loét chi lâu lành, hoại tử mô và có thể phải cắt cụt chi.
• Phình động mạch và bóc tách động mạch: Thành động mạch bị suy yếu do thoái hóa hoặc xơ vữa, kết hợp với tăng huyết áp kéo dài, có thể dẫn đến hình thành phình động mạch hoặc bóc tách động mạch. Khi phình động mạch vỡ có thể gây xuất huyết nội nghiêm trọng và đe dọa tính mạng.
• Bệnh thận mạn: Hẹp động mạch thận kéo dài làm giảm tưới máu thận, dẫn đến thiếu máu nhu mô thận, teo thận và suy giảm dần chức năng thận.

Chẩn đoán và điều trị

Tại Trung tâm Tim mạch, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM, người bệnh hoàn toàn có thể tầm soát giúp phát hiện sớm các yếu tố nguy cơ gây xơ cứng hoặc xơ vữa động mạch bằng các phương pháp hiện đại:

• Đo chỉ số cổ chân – cánh tay (ABI): Giúp phát hiện sớm bệnh động mạch ngoại biên, kể cả ở người chưa có triệu chứng.
• Xét nghiệm máu: Đánh giá lipid máu (cholesterol toàn phần, LDL-C, HDL-C, triglycerid) và đường huyết để xác định các yếu tố nguy cơ tim mạch.
• Siêu âm Doppler mạch máu: Đánh giá vị trí, mức độ hẹp và tình trạng dòng chảy của động mạch
• Chụp cắt lớp vi tính CT mạch máu: “Siêu máy” CT Somatom Force VB30 ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) hơn 100.000 lát cắt tại Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM giúp chẩn đoán chính xác, tầm soát phát hiện sớm các bệnh lý nguy hiểm.
• Hệ thống chụp MSCT tim & mạch vành 1975 lát cắt hiện đại ứng dụng AI: Tốc độ nhanh, liều xạ thấp, bất chấp nhịp tim…
• Máy siêu âm tim 4D tích hợp công nghệ AI GE Healthcare Vivid E95: Được thiết kế chuyên dụng cho tim 4D, siêu âm tương phản, nhi, thai nhi/sản khoa, mạch máu ngoại vi, bụng…

Các phương pháp điều trị:

• Thay đổi lối sống: Hướng dẫn người bệnh điều chỉnh chế độ ăn uống hợp lý, tăng cường vận động thể lực, kiểm soát cân nặng, ngừng hút thuốc lá và hạn chế rượu bia.
• Điều trị nội khoa: Các nhóm thuốc thường được sử dụng gồm thuốc hạ lipid máu (đặc biệt là statin) nhằm giảm LDL-C và ổn định mảng xơ vữa; thuốc hạ huyết áp để kiểm soát huyết áp; thuốc chống kết tập tiểu cầu (như aspirin hoặc clopidogrel) được chỉ định ở những bệnh nhân có bệnh lý xơ vữa động mạch hoặc theo chỉ định của bác sĩ nhằm giảm nguy cơ hình thành huyết khối.
• Can thiệp và đặt stent: Đưa ống thông nhỏ đầu có gắn bóng từ động mạch đùi hoặc động mạch quay lên vị trí lòng mạch bị hẹp. Bơm phồng bóng để ép phẳng mảng xơ vữa, sau đó đặt stent để giữ lòng mạch luôn được thông thoáng.
• Phẫu thuật bắc cầu động mạch: Sử dụng một đoạn mạch máu lành từ bộ phận khác của cơ thể hoặc mạch máu nhân tạo để làm cầu nối, giúp di chuyển hướng máu đi vòng qua vị tắc nghẽn, tái cấp máu cho vùng mô phía sau.
• Phẫu thuật cắt bỏ nội mạc động mạch: Mở trực tiếp vào lòng động mạch bị tổn thương, tiến hành bóc tách và loại bỏ hoàn toàn mảng xơ vữa, giải phóng lòng mạch.

Phòng ngừa xơ cứng động mạch và xơ vữa động mạch

Không thể phòng ngừa hoàn toàn xơ cứng động mạch và xơ vữa động mạch, tuy nhiên việc kiểm soát tốt các yếu tố nguy cơ có thể giúp giảm nguy cơ mắc bệnh, làm chậm tiến triển của bệnh và giảm nguy cơ biến chứng. Mỗi người nên thực hiện các biện pháp sau: (1)

• Không hút thuốc lá và tránh tiếp xúc với khói thuốc lá.
• Duy trì chế độ ăn uống lành mạnh, tăng cường rau xanh, trái cây tươi, ngũ cốc nguyên hạt và các loại cá giàu acid béo omega-3; đồng thời hạn chế muối, đường, thực phẩm chế biến sẵn và chất béo bão hòa.
• Duy trì hoạt động thể lực đều đặn ít nhất 30 phút mỗi ngày, 5 ngày mỗi tuần (tương đương tối thiểu 150 phút/tuần) với hình thức vận động phù hợp với thể trạng.
• Duy trì cân nặng hợp lý; giảm cân nếu thừa cân hoặc béo phì.
• Kiểm soát tốt các bệnh lý nền như tăng huyết áp, đái tháo đường và rối loạn lipid máu; tuân thủ điều trị theo hướng dẫn của bác sĩ.
• Khám sức khỏe định kỳ và tầm soát các yếu tố nguy cơ tim mạch để phát hiện sớm và điều trị kịp thời.

Để đặt lịch khám, tư vấn và điều trị trực tiếp với các bác sĩ tại Trung tâm Tim mạch, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, Quý khách hàng có thể liên hệ theo thông tin sau:

Xơ cứng động mạch và xơ vữa động mạch là hai tình trạng bệnh lý mạch máu có thể dẫn đến nhiều biến chứng nguy hiểm nếu không được điều trị kịp thời. Vì vậy, mỗi người nên chủ động tầm soát, thăm khám sớm để phát hiện bệnh ngay khi chưa có triệu chứng, từ đó có biện pháp can thiệp hoặc ngăn ngừa biến chứng, giúp bảo vệ thành mạch máu khỏe mạnh.