U hạt nhiễm khuẩn: Làm sao để nhận biết?

U hạt nhiễm khuẩn là tổn thương tăng sinh mạch máu lành tính ở da hoặc niêm mạc, thường biểu hiện bằng nốt đỏ đến đỏ tím. Đặc biệt, khối u có thể tăng kích thước nhanh chỉ trong vài tuần và rất dễ chảy máu khi va chạm. Tùy vị trí, kích thước, mức độ chảy máu và độ chắc chắn của chẩn đoán, bác sĩ sẽ lựa chọn theo dõi hoặc can thiệp phù hợp.

U hạt nhiễm khuẩn là gì?

U hạt nhiễm khuẩn (pyogenic granuloma), còn gọi là u hạt giãn mạch hoặc u mao mạch dạng thùy (lobular capillary hemangioma), là tổn thương tăng sinh mạch máu lành tính ở da hoặc niêm mạc, lớn nhanh và dễ chảy máu. Dù có tên gọi dễ liên tưởng đến nhiễm khuẩn, nhưng thực tế u hạt nhiễm khuẩn không phải do vi khuẩn gây ra, không chứa mủ và không phải là một tổn thương nhiễm khuẩn.

Tổn thương thường khởi đầu là một sẩn hoặc nốt nhỏ màu đỏ tươi, đỏ tím hoặc nâu đỏ, bề mặt nhẵn và bóng, sau đó có thể tăng nhanh kích thước trong vài tuần. Do rất giàu mạch máu tăng sinh, nên tổn thương dễ bị loét, chảy máu nhiều chỉ sau va chạm, cọ xát, gãi nhẹ. Trong một số trường hợp, bề mặt loét có thể rỉ dịch và đóng vảy. (1)

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Nguyên nhân gây u hạt nhiễm khuẩn chưa được xác định rõ. Tuy nhiên, một số yếu tố có thể thúc đẩy sự tăng sinh mạch máu và làm tổn thương xuất hiện hoặc phát triển nhanh, bao gồm:

• Nội tiết: Thai kỳ là một yếu tố liên quan thường gặp. Thuốc tránh thai nội tiết cũng được ghi nhận có thể liên quan đến sự xuất hiện hoặc phát triển của u mao mạch dạng thùy ở một số trường hợp.
• Chấn thương và kích thích tại chỗ: Vết xước nhỏ, cọ xát lặp lại, cắn môi, xỏ khuyên hoặc kích thích do răng và mảng bám ở khoang miệng có thể góp phần khởi phát tổn thương.
• Thuốc: Một số loại thuốc đã được ghi nhận có liên quan, gồm retinoid toàn thân, thuốc kháng retrovirus, thuốc ức chế miễn dịch và một số thuốc điều trị ung thư hoặc điều trị đích. Dù vậy, người bệnh không tự ý ngừng thuốc mà cần trao đổi với bác sĩ kê đơn.
• Không xác định được nguyên nhân: Nhiều trường hợp u hạt giãn mạch không xác định được yếu tố khởi phát cụ thể.

Dấu hiệu nhận biết u hạt nhiễm khuẩn

Bệnh có thể được nhận biết qua các dấu hiệu sau:

• Nốt đỏ phát triển nhanh: Tổn thương khởi phát là nốt sẩn hoặc nốt nhỏ nhô cao trên da hay niêm mạc và thường lớn nhanh trong vài tuần. Nhiều tổn thương có đường kính khoảng 5-10 mm, nhưng kích thước có thể nhỏ hoặc lớn hơn.
• Màu sắc đặc trưng: Tổn thương có màu đỏ tươi, hồng, đỏ nâu hoặc đỏ tím. Ở nền có thể thấy một viền vảy trắng, bề mặt loét có thể đóng mài.
• Hình dạng và bề mặt: Tổn thương có thể có đáy rộng hoặc có cuống. Bề mặt ban đầu nhẵn, căng bóng, sau đó trở nên dễ vỡ, loét hoặc đóng vảy.
• Dễ chảy máu: Việc cọ xát, gãi hoặc va chạm nhẹ cũng có thể khiến khối u chảy máu, bề mặt loét có thể rỉ dịch.
• Vị trí thường gặp: Tổn thương có thể xuất hiện ở nhiều vị trí, trong đó phổ biến nhất là da, mặt, ngón tay, trong khoang miệng, lợi và môi. Niêm mạc mũi hoặc kết mạc ít gặp hơn. Trong thai kỳ, tổn thương ở lợi có thể xuất hiện và tiến triển nhanh.

U hạt nhiễm khuẩn có nguy hiểm không?

U hạt nhiễm khuẩn là tổn thương mạch máu lành tính, không có nguy cơ ác tính và không lây truyền. Mặc dù vậy, người bệnh có thể gặp tình trạng chảy máu tái diễn, loét, đau hoặc vướng. Tổn thương hiếm khi gây mất máu kéo dài hoặc gây thiếu máu. Bên cạnh đó, khối u vẫn có thể tái phát sau điều trị, đặc biệt khi chưa xử lý hoàn toàn phần nền hoặc yếu tố kích thích còn tồn tại. (2)

Lưu ý: Bệnh có thể giống u hắc tố không sắc tố và một số u mạch hoặc tổn thương ác tính khác. Vì vậy, trường hợp tổn thương không điển hình, chẩn đoán chưa chắc chắn hoặc khối u tái phát cần được bác sĩ đánh giá chuyên sâu bằng sinh thiết và làm giải phẫu bệnh.

Bệnh có khả năng tự khỏi không?

U hạt nhiễm khuẩn hiếm khi tự thoái triển. Mặc dù tổn thương liên quan đến thai kỳ có thể nhỏ dần sau sinh, nhưng không phải tất cả trường hợp đều tự khỏi. Bác sĩ sẽ cân nhắc theo dõi hoặc can thiệp dựa trên mức độ chảy máu, vị trí, ảnh hưởng chức năng và độ chắc chắn của chẩn đoán. Nếu nghi ngờ khối u có liên quan đến thuốc, người bệnh chỉ được điều chỉnh phác đồ dùng thuốc khi có hướng dẫn của bác sĩ kê đơn.

Người bệnh không nên tự cắt, chọc, đốt hay buộc cuống tổn thương vì có thể gây chảy máu nhiều, tiềm ẩn nguy cơ nhiễm khuẩn và làm ảnh hưởng đến quá trình chẩn đoán những bệnh có hình thái tương tự.

Phương pháp chẩn đoán

Việc chẩn đoán u hạt nhiễm khuẩn chủ yếu dựa trên khai thác bệnh sử và thăm khám lâm sàng. Dù soi da có thể hỗ trợ chẩn đoán, nhưng không thay thế giải phẫu bệnh khi tổn thương không điển hình hoặc cần loại trừ trường hợp ác tính.

• Thăm khám lâm sàng: Bác sĩ đánh giá vị trí, kích thước, màu sắc, đáy rộng hay có cuống, tình trạng loét và chảy máu. Đồng thời khai thác thông tin về tốc độ phát triển, chấn thương hoặc kích thích tại chỗ, thuốc đang sử dụng, thai kỳ và các lần điều trị trước.
• Sinh thiết và giải phẫu bệnh: Mẫu mô được lấy bằng sinh thiết hoặc trong quá trình cắt bỏ sẽ được gửi làm giải phẫu bệnh. Kết quả giúp xác nhận đặc điểm mô bệnh học của u mao mạch dạng thùy và hỗ trợ loại trừ các tổn thương có biểu hiện lâm sàng tương tự.

Hướng điều trị cụ thể

Phác đồ điều trị u hạt nhiễm khuẩn được bác sĩ xây dựng dựa trên vị trí, kích thước, mức độ chảy máu, độ tuổi, thai kỳ, nguy cơ để lại sẹo, khả năng lấy mẫu giải phẫu bệnh và nguy cơ tái phát. Một số phương pháp có thể được cân nhắc gồm:

1. Loại bỏ hoặc kiểm soát yếu tố kích thích

Người bệnh được khuyến nghị giảm cọ xát, xử lý xỏ khuyên hoặc giảm kích thích trong khoang miệng, kiểm soát mảng bám và đánh giá các thuốc có khả năng liên quan. Với khối u xuất hiện trong thai kỳ, người bệnh có thể được theo dõi đến sau khi sinh nếu chẩn đoán chắc chắn và tổn thương không chảy máu đáng kể.

2. Nạo tổn thương kết hợp đốt cầm máu

Sau gây tê tại chỗ, bác sĩ nạo bỏ tổn thương rồi đốt điện phần nền để cầm máu. Phương pháp này phù hợp với một số tổn thương nhỏ, giúp giảm nguy cơ tái phát. Nếu còn mô ở nền, nguy cơ tái phát có thể cao hơn so với cắt bỏ hoàn toàn. Mẫu mô nên được gửi giải phẫu bệnh nếu không chắc chắn về kết quả chẩn đoán ban đầu.

3. Phẫu thuật cắt bỏ u hạt nhiễm khuẩn

Cắt trọn tổn thương đến phần nền và khâu đóng trực tiếp thường được cân nhắc khi tổn thương lớn, tái phát, chảy máu nhiều hoặc cần mẫu mô đầy đủ. Phương pháp này thường có nguy cơ tái phát thấp hơn các kỹ thuật loại bỏ không hoàn toàn và thuận lợi cho giải phẫu bệnh, nhưng vẫn có thể gây chảy máu, sẹo hoặc tái phát. Kết quả thẩm mỹ phụ thuộc vào vị trí và cơ địa từng người.

4. Áp lạnh

Áp lạnh bằng nitơ lỏng có thể được cân nhắc cho một số tổn thương nhỏ. Người bệnh có thể cần nhiều hơn một lần điều trị. Do tiềm ẩn nguy cơ tác dụng phụ như đau, phỏng nước, sẹo, thay đổi sắc tố, không cung cấp mẫu mô đầy đủ cho giải phẫu bệnh, chỉ định áp lạnh điều trị u hạt nhiễm khuẩn cần được cân nhắc thận trọng, đặc biệt khi chẩn đoán chưa chắc chắn.

5. Laser

Laser mạch máu hoặc laser bóc tách có thể được cân nhắc cho tổn thương chọn lọc, tùy vị trí, độ dày và mục tiêu cầm máu hoặc thẩm mỹ. Laser vẫn có nguy cơ làm thay đổi sắc tố, gây sẹo hoặc tái phát tổn thương. Nếu tổn thương không điển hình hoặc cần xác định mô bệnh học, bác sĩ sẽ ưu tiên lấy mẫu mô trước khi áp dụng phương pháp can thiệp.

Tại Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, người có tổn thương nghi ngờ u mao mạch dạng thùy được bác sĩ đánh giá lâm sàng, có thể soi da, sinh thiết và làm giải phẫu bệnh khi có chỉ định. Dựa trên vị trí, kích thước, mức độ chảy máu và độ chắc chắn của chẩn đoán, bác sĩ xây dựng phác đồ theo hướng theo dõi lâu dài hoặc can thiệp phù hợp, đồng thời tư vấn rõ nguy cơ chảy máu, sẹo và tái phát.

Đối với trường hợp cần can thiệp bằng laser, Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh áp dụng công nghệ hiện đại như laser Nd xung dài trên hệ thống Fotona Dynamis trong điều trị u hạt nhiễm khuẩn. Phương pháp này giúp xử trí tổn thương nhanh chóng, ít xâm lấn, giảm nguy cơ để lại sẹo, phù hợp với các vùng thẩm mỹ như niêm mạc miệng, mặt, môi.

Chăm sóc và phòng ngừa tái phát

Không thể phòng ngừa hoàn toàn u hạt nhiễm khuẩn vì nhiều trường hợp không xác định được yếu tố khởi phát. Tuy nhiên, giảm kích thích lặp lại, xử lý yếu tố tại khoang miệng, rà soát thuốc có liên quan và chăm sóc đúng sau thủ thuật có thể giúp hạn chế tái phát khối u. Cụ thể:

• Chăm sóc vết thương sau điều trị: Giữ vùng can thiệp sạch sẽ và thay băng theo đúng hướng dẫn. Chỉ dùng thuốc bôi, thuốc uống hoặc dung dịch sát khuẩn khi được bác sĩ chỉ định, không tự ý dùng kháng sinh.
• Cầm máu đúng cách: Nếu vết thương rỉ máu, cần dùng gạc sạch ấn trực tiếp và liên tục lên tổn thương trong 10-15 phút, không nhấc gạc lên kiểm tra nhiều lần. Nếu không thể cầm được máu, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được bác sĩ thăm khám, xử trí kịp thời.
• Không cào gãi hay bóc vảy: Để vảy tự bong, không chà xát hoặc cạy bóc vì có thể gây chảy máu, nhiễm khuẩn thứ phát, chậm lành và tăng nguy cơ để lại sẹo.
• Hạn chế tác động cơ học: Bảo vệ vùng điều trị khỏi va chạm và cọ xát. Với tổn thương quanh miệng, tránh cắn hoặc liếm vết thương. Bên cạnh đó, cần xử lý răng, phục hình hoặc vật sắc gây kích thích nếu có.
• Vệ sinh răng miệng đúng cách: Với tổn thương trong khoang miệng và lợi, người bệnh cần kiểm soát mảng bám, chải răng nhẹ bằng bàn chải lông mềm và tránh chà trực tiếp lên vết thương. Chỉ dùng nước súc miệng theo hướng dẫn của bác sĩ.
• Theo dõi và tái khám đúng hẹn: Tái khám đúng lịch để đánh giá khả năng lành thương, nhận kết quả giải phẫu bệnh và phát hiện dấu hiệu tái phát. Cần liên hệ cơ sở y tế sớm nếu chảy máu không cầm sau khi ấn trực tiếp liên tục, đau hoặc sưng đỏ tăng, có mủ, sốt hoặc khối u tái phát.

U hạt nhiễm khuẩn là tổn thương mạch máu lành tính, nhưng có thể lớn nhanh, gây loét và chảy máu tái diễn. Để chẩn đoán phân biệt với các bệnh lý khác có biểu hiện lâm sàng tương tự, người bệnh nên đi khám chuyên khoa Da liễu tại cơ sở y tế uy tín như Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh để được đánh giá và chẩn đoán chính xác. Tùy đặc điểm tổn thương, bác sĩ có thể chỉ định sinh thiết, giải phẫu bệnh để xác định bản chất tổn thương và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp.