Dùng kháng sinh điều trị nhiễm trùng da cần lưu ý gì?

Kháng sinh điều trị nhiễm trùng da được sử dụng rất phổ biến trong thực hành lâm sàng, nhưng nếu dùng sai có thể làm bệnh lâu lành, dễ tái phát và tăng nguy cơ kháng kháng sinh. Bài viết này giúp bạn hiểu rõ mục tiêu, nguyên tắc và cách dùng kháng sinh trong điều trị nhiễm trùng da sao cho an toàn, hiệu quả, đồng thời nhận biết các tác dụng phụ và những sai lầm thường gặp để tránh.

Mục tiêu và nguyên tắc khi sử dụng kháng sinh trong điều trị nhiễm trùng da

Kháng sinh điều trị nhiễm trùng da là những thuốc có tác dụng tiêu diệt hoặc ức chế sự phát triển của vi khuẩn gây bệnh trên da và mô mềm xung quanh. Chúng được dùng khi tổn thương da có dấu hiệu nhiễm khuẩn (đỏ, nóng, đau, sưng, có mủ…) hoặc nguy cơ lan rộng, biến chứng nếu không điều trị bằng kháng sinh.

Khi bác sĩ chỉ định kháng sinh điều trị nhiễm trùng da, các mục tiêu chính thường là:

• Loại bỏ vi khuẩn gây bệnh, kiểm soát nhiễm trùng tại chỗ và phòng ngừa lan rộng sang mô sâu.
• Giảm các triệu chứng: viêm, đỏ, sưng, đau nhức khi chạm hoặc vận động.
• Ngăn ngừa biến chứng như viêm mô tế bào lan rộng, áp xe sâu, viêm cân mạc hoại tử hoặc nhiễm trùng huyết, đặc biệt ở người lớn tuổi, bệnh nền (đái tháo đường, suy giảm miễn dịch…).
• Hạn chế tối đa kháng kháng sinh, lựa chọn kháng sinh hợp lý, đủ liều, đủ thời gian để giảm nguy cơ vi khuẩn “lờn thuốc”.

Để kháng sinh đạt hiệu quả tối đa và an toàn, bác sĩ thường tuân thủ một số nguyên tắc:

• Chỉ dùng kháng sinh khi thật sự cần: Không phải mọi tổn thương da đỏ, ngứa, trầy xước đều cần kháng sinh. Một số nhiễm trùng nhẹ có thể cải thiện chỉ với vệ sinh, chăm sóc vết thương hoặc thuốc sát khuẩn, giảm viêm.
• Lựa chọn kháng sinh phù hợp loại nhiễm trùng: Phần lớn nhiễm trùng da do tụ cầu vàng và liên cầu (Staphylococcus, Streptococcus). Ở những ca nặng, phức tạp hoặc có yếu tố nguy cơ đặc biệt, bác sĩ có thể cân nhắc phổ kháng sinh rộng hơn, điều chỉnh theo kết quả cấy mủ, cấy máu nếu có.
• Ưu tiên kháng sinh phổ hẹp khi có thể: Mục tiêu là “đánh trúng đích”, hạn chế ảnh hưởng đến hệ vi khuẩn có lợi của cơ thể và giảm áp lực kháng thuốc.
• Dùng đúng liều – đúng thời gian: Uống thiếu liều hoặc ngừng thuốc sớm khi có thể khiến vi khuẩn còn sót lại và dễ dẫn đến kháng thuốc. Ngược lại, tự ý kéo dài thời gian dùng cũng làm tăng nguy cơ tác dụng phụ và kháng kháng sinh.
• Kết hợp xử lý tại chỗ: Đối với nhiễm trùng da có mủ, nguyên tắc quan trọng là phải xử lý ổ mủ (rạch, dẫn lưu…) song song với điều trị kháng sinh, không chỉ “trông chờ” vào thuốc. (1)

Kháng sinh điều trị nhiễm trùng da dùng như thế nào?

Thông thường, bác sĩ sẽ lựa chọn kháng sinh đường uống hoặc kháng sinh bôi tại chỗ (hoặc phối hợp cả hai) dựa trên mức độ nặng, vị trí tổn thương, loại nhiễm trùng (có mủ hay không), bệnh nền và nguy cơ kháng thuốc. Người bệnh tuyệt đối không tự mua, tự phối hợp kháng sinh mà không có chỉ định chuyên môn.

Về nguyên tắc, có thể chia theo tính chất tổn thương và mức độ nặng như sau (mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn cá nhân hoá của bác sĩ):

1. Nhiễm trùng da không mưng mủ

Các tổn thương thường gặp là viêm mô tế bào, chốc không mủ rõ, viêm quầng… Chủ yếu do liên cầu và tụ cầu. Ở mức độ nhẹ, các tổn thương khu trú, diện tích nhỏ, không sốt hoặc chỉ sốt nhẹ, người bệnh khỏe, không bệnh nền nặng. Bác sĩ có thể ưu tiên kháng sinh đường uống phù hợp, thời gian thường khoảng vài ngày đến 1 tuần, kết hợp vệ sinh thương tổn da, nâng cao miễn dịch.

Ở mức độ trung bình, diện tích tổn thương rộng hơn, đau nhiều, có thể kèm sốt, mệt, hạch vùng. Có thể cần liệu trình kháng sinh uống mạnh hơn, đôi khi cần phối hợp thêm nhóm thuốc thứ hai hoặc nhập viện, tùy theo đánh giá của bác sĩ. Người bệnh cần được theo dõi sát đáp ứng và dấu hiệu cảnh báo (đau tăng nhanh, lan đỏ rất nhanh, sốt cao, rét run…).

Trường hợp nặng, nhiễm trùng lan rộng, đau dữ dội, sưng nhiều, có dấu hiệu toàn thân (sốt cao, mạch nhanh, tụt huyết áp, khó thở…), nghi ngờ nhiễm trùng sâu hoặc hoại tử, người bệnh cần phải nhập viện. Khi đó, người bệnh sẽ được dùng kháng sinh đường tiêm truyền, có thể phối hợp nhiều loại và điều chỉnh theo kết quả xét nghiệm, cấy vi khuẩn. Một số trường hợp cần kết hợp với phẫu thuật, hồi sức và các biện pháp điều trị tích cực khác.

2. Nhiễm trùng da có mủ

Nhóm này bao gồm nhọt, ổ áp xe, chốc… Trong nhiều trường hợp, xử lý mủ (rạch, dẫn lưu) là bước quyết định giúp nhiễm trùng nhanh cải thiện. Sau rạch, cần phối hợp dùng kháng sinh.

Trong trường hợp nhẹ, nhọt, ổ mủ nhỏ, khu trú, không sốt, không bệnh nền nặng, bác sĩ có thể ưu tiên thủ thuật dẫn lưu mủ, vệ sinh và chăm sóc vết thương hằng ngày đúng cách. Một số trường hợp nhẹ có thể không cần dùng kháng sinh toàn thân, hoặc chỉ cần bôi kháng sinh.

Mức độ trung bình với ổ mủ lớn hơn, nhiều ổ, vùng da xung quanh viêm đỏ rõ, có thể sốt nhẹ, đau nhiều. Thường cần kết hợp 1 hoặc 2 loại kháng sinh đường uống cùng dẫn lưu mủ, chăm sóc thay băng vết thương hằng ngày. Bác sĩ sẽ cân nhắc yếu tố nguy cơ như tiểu đường, béo phì, suy giảm miễn dịch, tiền sử nhiễm tụ cầu kháng thuốc… để chọn kháng sinh phù hợp.

Nếu có nhiều ổ áp xe lớn, lan rộng, có dấu hiệu nhiễm trùng huyết hoặc nghi ngờ tổn thương sâu (áp xe cơ, viêm cân mạc hoại tử…). Người bệnh cần nhập viện, xử trí ngoại khoa tích cực và kháng sinh đường tiêm truyền phổ rộng, sau đó được điều chỉnh theo kết quả cấy, kháng sinh đồ và đáp ứng lâm sàng. (2)

Tác dụng phụ thường gặp khi dùng kháng sinh điều trị bệnh

Dù nhiễm trùng da được điều trị bằng kháng sinh mang lại nhiều lợi ích, người bệnh vẫn có thể gặp phải một số tác dụng không mong muốn, mức độ từ nhẹ đến nặng: (3)

• Buồn nôn, nôn, đau bụng, đầy hơi, tiêu chảy là tác dụng phụ hay gặp khi dùng kháng sinh đường uống do ảnh hưởng lên hệ vi khuẩn đường ruột.
• Dị ứng thuốc: mề đay, ngứa, ban đỏ, hoặc nặng hơn là phù môi, mí mắt, khó thở, sốc phản vệ (hiếm hơn nhưng rất nguy hiểm). Cần báo ngay cho bác sĩ nếu có bất kỳ dấu hiệu bất thường nào sau khi dùng thuốc.
• Dùng kháng sinh kéo dài có thể làm mất cân bằng hệ vi khuẩn có lợi trên da và niêm mạc, khiến người bệnh dễ bị nhiễm nấm, viêm âm đạo, tiêu chảy kéo dài…
• Một số kháng sinh có thể làm tăng men gan, ảnh hưởng chức năng thận hoặc gây biến đổi huyết học (thiếu máu, giảm bạch cầu, tiểu cầu) nếu dùng liều cao hoặc trong thời gian dài. Với người có bệnh nền gan, thận, bác sĩ sẽ cân nhắc kỹ trước khi dùng và theo dõi sát trong quá trình điều trị.
• Nguy cơ kháng kháng sinh vì lạm dụng kháng sinh, dùng sai chỉ định, sai liều, ngừng thuốc sớm… khiến vi khuẩn “học cách” chống lại thuốc. Các đợt nhiễm trùng sau khó trị hơn, phải dùng kháng sinh mạnh hơn, tốn kém và nguy hiểm hơn.

Lưu ý một số sai lầm khi điều trị nhiễm trùng da bằng kháng sinh

Khi điều trị nhiễm trùng da, người bệnh rất dễ mắc phải những sai lầm sau:

• Tự ý mua kháng sinh uống hoặc bôi khi da mới đỏ, ngứa nhẹ: Nhiều trường hợp chỉ là kích ứng, dị ứng, muỗi đốt, viêm da cơ địa… không cần kháng sinh. Việc lạm dụng khiến da dễ kích ứng hơn và tăng kháng thuốc.
• Dùng kháng sinh bôi kéo dài trên vùng da rộng: Kháng sinh bôi chỉ nên sử dụng trong thời gian ngắn, trên vùng da giới hạn theo chỉ định. Dùng quá lâu có thể gây kích ứng, khô da, thay đổi hệ vi khuẩn tại chỗ và tăng nguy cơ kháng thuốc.
• Ngưng thuốc ngay khi thấy đỡ: Là sai lầm rất thường gặp. Khi triệu chứng giảm, nhiều người tự ngưng thuốc, khiến một phần vi khuẩn còn sống sót, bệnh dễ tái phát và vi khuẩn dần trở nên dễ kháng thuốc.
• Dùng lại đơn kháng sinh cũ cho đợt bệnh mới: Mỗi đợt nhiễm trùng có bối cảnh khác nhau (vị trí, mức độ nặng, bệnh nền, loại vi khuẩn…). Việc tự dùng lại toa cũ không đảm bảo phù hợp và an toàn.
• Chia sẻ kháng sinh cho người khác: Cho người thân thuốc còn dư là thói quen rất nguy hiểm, vì mỗi người có cơ địa, bệnh nền, thuốc đang dùng khác nhau.
• Không báo cho bác sĩ về bệnh nền hoặc thuốc đang dùng: Người bệnh suy gan, suy thận, phụ nữ có thai, cho con bú… cần được điều chỉnh liều và chọn loại kháng sinh phù hợp. Việc giấu bệnh hoặc quên cung cấp thông tin có thể làm tăng nguy cơ tác dụng phụ.
• Da nhiễm trùng cần được vệ sinh, làm sạch, tháo mủ (nếu có), thay băng đúng kỹ thuật. Nếu chỉ dựa vào kháng sinh, hiệu quả điều trị sẽ kém và dễ tái nhiễm.

Ở bất kỳ mức độ nào, kháng sinh điều trị nhiễm trùng da đều cần được sử dụng đúng chỉ định, đúng liều và đủ thời gian theo hướng dẫn của bác sĩ. Kháng sinh không phải “thuốc thần” cho mọi tổn thương da và càng không nên tự ý dùng khi chưa được thăm khám. Nếu đang có dấu hiệu da đỏ, sưng, đau, chảy dịch hoặc lâu lành, hãy chủ động đến cơ sở y tế gần nhất hoặc chuyên khoa Da liễu để được đánh giá đúng mức độ nhiễm trùng và lựa chọn kháng sinh điều trị phù hợp, an toàn và hiệu quả lâu dài.