Bé Hằng, 8 tuổi, có mùi cơ thể, ngực phát triển, tăng 8cm trong 6 tháng, gia đình đưa đi khám được bác sĩ chẩn đoán bị dậy thì sớm.

ThS.BS.CKI Hạp Tiến Lộc, khoa Nhi, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM (Cơ sở P.Tân Hưng – Quận 7 cũ) giải thích ngực bé phát triển do tác động của hormone estrogen, còn mùi cơ thể là do các tuyến mồ hôi hoạt động mạnh dưới ảnh hưởng của hormone sinh dục. Đặc biệt, bệnh nhi tăng 8cm trong 6 tháng, là tốc độ tăng trưởng vọt của giai đoạn đỉnh dậy thì.

“Tốc độ tăng trưởng trung bình của một bé gái 8 tuổi là khoảng 5-6 cm/năm. Trẻ ở tuổi ăn tuổi lớn nhưng nếu tăng chiều cao trên 1 cm/ tháng là bất thường”, bác sĩ Lộc nói, đồng thời chỉ định xét nghiệm LH, ghi nhận 1.8 IU/L (bình thường dưới 0.3 IU/L), chẩn đoán bé bị dậy thì sớm trung ương (nguồn gốc từ não). Siêu âm cho thấy tử cung phát triển bất thường do nồng độ hormone estrogen tăng cao làm cho tử cung và niêm mạc tử cung phát triển để chuẩn bị cho chu kỳ kinh nguyệt.

Kết quả chụp X-quang phát hiện tuổi xương của bé 11 tuổi (hơn tuổi thật 3 tuổi), nguyên nhân là do dậy thì sớm làm các đầu xương (sụn tăng trưởng) bị cứng lại nhanh hơn, nghĩa là bé Hằng sẽ ngừng cao ở tuổi xương 14-15 khi bé mới 12-13 tuổi thật. Nếu không can thiệp, bé có nguy cơ thấp lùn khi trưởng thành dù hiện tại đang cao vọt.

Bệnh nhi được điều trị bằng cách tiêm thuốc ức chế dậy thì sớm nhằm “đánh lừa” tuyến yên để ngưng tiết LH và FSH. Khi không có tín hiệu từ tuyến yên, buồng trứng sẽ ngưng sản xuất estrogen. Từ đó kìm hãm sự phát triển các đặc tính sinh dục phụ, chậm tốc độ cốt hóa xương để phát triển chậm lại, gần với tốc độ của tuổi thật.

Bệnh lý này cần điều trị lâu dài, trong 6 tháng đầu cần tiêm định kỳ mỗi tháng một lần để theo dõi, đảm bảo cơ thể đáp ứng tốt với thuốc và liều lượng phù hợp. Sau đó chuyển sang 3 tháng một lần và kéo dài đến khi bệnh nhi khoảng 11 tuổi, để dậy thì diễn ra tự nhiên, lúc này bé đã có thêm thời gian để cao lớn và cũng trưởng thành hơn về mặt tâm lý để đối diện với những thay đổi của cơ thể.

Bác sĩ khuyến cáo gia đình cần tuân thủ theo phác đồ điều trị, tái khám đúng hẹn để đánh giá lại tốc độ tăng trưởng, tuổi xương. Bên cạnh đó cần đồng hành, giải thích cho bé hiểu về tình trạng của mình, tránh ảnh hưởng đến tâm lý.

Dậy thì sớm là tình trạng các đặc điểm thể chất và thay đổi hormone của tuổi dậy thì xuất hiện ở trẻ sớm hơn bình thường, ở bé gái là trước 8 tuổi và bé trai là trước 9 tuổi. Cha mẹ có thể nhận biết bệnh ở bé gái qua các dấu hiệu như ngực bắt đầu phát triển, mọc lông, bắt đầu có kinh nguyệt, tăng trưởng chiều cao nhanh, có mụn trứng cá, thay đổi mùi cơ thể.

Ở bé trai bệnh sẽ có biểu hiện là tinh hoàn và dương vật to lên, mọc lông ở cơ quan sinh dục, nách, mặt, vỡ giọng, cao nhanh, cơ bắp phát triển, có mụn và mùi cơ thể.

Bệnh gồm 2 loại chính với các nguyên nhân khác nhau. Trong đó dậy thì sớm trung ương như bé Hằng là phổ biến nhất, do não bộ (cụ thể là vùng dưới đồi và tuyến yên) gửi tín hiệu dậy thì đến các cơ quan sinh dục quá sớm. Đa số trường hợp ở bé gái không tìm thấy nguyên nhân cụ thể (gọi là vô căn), một số ít trường hợp có thể do các vấn đề ở não như khối u, chấn thương, nhiễm trùng, hoặc các bất thường bẩm sinh.

Thứ hai là dậy thì sớm ngoại biên do chính tuyến sinh dục (buồng trứng, tinh hoàn) hoặc tuyến thượng thận tự sản xuất hormone sinh dục một cách bất thường. Nguyên nhân có thể là do u nang buồng trứng, khối u ở tinh hoàn hoặc tuyến thượng thận, trẻ tiếp xúc với các nguồn hormone bên ngoài như mỹ phẩm, hóa chất…

Bệnh thường được phát hiện qua thăm khám, bác sĩ sẽ đánh giá các dấu hiệu dậy thì, đồng thời chỉ định xét nghiệm máu nhằm đo nồng độ các hormone sinh dục như LH, FSH, chụp X-quang tuổi xương, siêu âm hoặc chụp MRI tùy trường hợp để tìm nguyên nhân.

Nếu không được điều trị, trẻ có thể cao lớn nhanh hơn bạn bè cùng trang lứa lúc đầu, nhưng thấp lùn khi trưởng thành. Bệnh còn khiến trẻ cảm thấy khác biệt, tự ti, mặc cảm về sự thay đổi cơ thể so với bạn bè, dẫn đến dễ lo âu, căng thẳng hoặc trầm cảm, có nguy cơ bị lạm dụng tình dục hoặc có những hành vi tình dục sớm không phù hợp với sự trưởng thành về mặt tâm lý.

Khi thấy trẻ có các dấu hiệu nghi ngờ bệnh trước độ tuổi khuyến cáo, phụ huynh cần đưa đi khám để được điều trị kịp thời, Việc điều trị phụ thuộc vào nguyên nhân và mức độ ảnh hưởng. Nếu là dậy thì sớm trung ương, bác sĩ thường sử dụng thuốc để giúp trẻ đạt được chiều cao tối đa khi trưởng thành và giảm bớt các căng thẳng về tâm lý. Nếu là dậy thì sớm ngoại biên, việc điều trị sẽ tập trung vào giải quyết nguyên nhân gốc rễ như phẫu thuật cắt bỏ khối u, nang…