Phẫu thuật xâm lấn tối thiểu đang cứu nhiều người bệnh trên 100 tuổi gãy xương đùi khỏi nguy cơ tử vong cao.

Ông Thuật, 68 tuổi, nghĩ mình sắp mất mẹ khi nhận tin dữ từ quê nhà. “Cụ bị ngã, đau háng không dậy được”, ông nói. Bệnh viện địa phương chụp X-quang, chẩn đoán mẹ ông gãy liên mấu chuyển xương đùi.

Ông Thuật không biết “liên mấu chuyển” là gì, nhưng gần 70 năm đời người cho ông một kinh nghiệm đúc kết từ thực tế. “Người càng già cứ ngã, đau háng, phải nằm một chỗ thì chỉ được vài tháng đến một năm”, ông nói, thêm rằng cậu ruột mình cũng ngã rồi mất sớm năm 94 tuổi.

“Mẹ tôi nay 103 tuổi, yếu hơn nhiều cậu tôi ngày đó”, ông Thuật nói.

ThS.BS Nguyễn Ngọc Hân, khoa Chấn thương chỉnh hình, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh Hà Nội tiếp nhận cụ Tuyết, mẹ ông Thuật, được chuyển từ bệnh viện tuyến dưới lên điều trị chuyên sâu.

“Đây là một trong những ca bệnh lớn tuổi nhất chúng tôi từng điều trị”, bác sĩ Hân nói, thêm rằng ngoài đau vùng khớp háng trái, không thể ngồi dậy, huyết áp tâm thu của cụ Tuyết tại thời điểm nhập viện cao tới 200 mmHg.

Bác sĩ Hân trấn an cụ nghỉ ngơi, đánh giá người bệnh còn tỉnh táo, gọi hỏi đáp ứng. Êkíp truyền thuốc giảm đau và hạ cơn tăng huyết áp cấp, khẩn trương xét nghiệm máu, siêu âm, đánh giá chức năng tim, phổi và huyết khối lòng mạch cho cụ.

Một cuộc hội chẩn liên chuyên khoa được tiến hành cấp tốc, nhanh gọn. Các bác sĩ cấp cứu, tim mạch, gây mê hồi sức, chấn thương chỉnh hình kết luận dù trên 100 tuổi nhưng trước ngã, cụ Tuyết còn khỏe mạnh, đi lại được, vết gãy liên mấu chuyển xương đùi loại A3, phức tạp nhưng khớp háng chưa thoái hóa nặng.

Cơn tăng huyết áp cấp được nhận định do đau và sốc, đã được hạ xuống ngưỡng an toàn. Xét nghiệm cho thấy cụ Tuyết có xơ phổi, suy tim, hở van tim và tăng men tim đều ở mức độ nhẹ, còn đủ điều kiện phẫu thuật.

“Chúng tôi sẽ mổ ngay cho cụ trong 24 giờ”, bác sĩ Hân nói, thêm rằng đó là “cửa sổ vàng” để phẫu thuật vết gãy liên mấu chuyển xương đùi, mang tính chất quyết định đến tính mạng và chất lượng cuộc sống của những người bệnh trên 100 tuổi.

Liên mấu chuyển là phần xương nối giữa cổ và thân xương đùi, chịu lực chính khi đứng và ngồi, xung quanh có nhiều cấu trúc cơ lớn. Người cao tuổi, nhất là trên 100 tuổi, thường bị gãy xương này sau ngã vì xương đã loãng, giảm mật độ nặng, có thể gãy ngay khi lực va chạm rất nhẹ.

Gãy liên mấu chuyển gây đau dữ dội vùng háng khi người bệnh cố gắng cử động, lực truyền vào ổ gãy khiến xương di lệch, chọc vào cơ và phần mềm xung quanh có hệ thống dây thần kinh dày đặc.

“Bệnh không trực tiếp đe dọa tính mạng, mà gián tiếp qua biến chứng”, bác sĩ Hân cho biết. Khi những cơn đau khiến người bệnh phải nằm bất động một chỗ, phổi giảm thông khí gây ứ đọng đờm, tạo điều kiện cho vi khuẩn sinh sôi dẫn đến viêm phổi, suy hô hấp và nhiễm trùng máu tử vong.

Bất động cũng khiến tuần hoàn ứ trệ, dễ hình thành cục máu đông gây thuyên tắc phổi, tử vong. Các biến chứng khác như loét do tì đè, viêm đường tiết niệu, suy kiệt khi nằm lâu, tăng nặng các bệnh có sẵn như huyết áp, suy tim, tiểu đường, suy thận, COPD… đều có thể dẫn tới cùng kết cục.

Bác sĩ Hân cho biết gãy xương đùi có một biệt danh trong cộng đồng y khoa, nhiều bác sĩ gọi đó là “vết gãy cuối cùng của đời người”, bởi tỷ lệ tử vong đặc biệt cao trên nhóm người bệnh lớn tuổi nhất.

Theo y văn khoảng 20% người bệnh trên 100 tuổi gãy xương đùi có thể tử vong trong vòng 1 tháng, khoảng 40% người bệnh tử vong sau 3-6 tháng. Con số là trên 53% sau một năm.

Các phương pháp điều trị gãy xương đùi trước đây như đặt nẹp chống xoay hay bó bột chậu – lưng không giúp cải thiện đáng kể tiên lượng, vì người bệnh vẫn phải kiêng vận động 2-3 tháng, đối mặt với nhiều biến chứng khi nằm bất động, theo bác sĩ Hân.

Hiện, y học đã có những tiến bộ đáng kể giúp phẫu thuật cho người bệnh trên 100 tuổi gãy xương đùi an toàn, giảm xâm lấn và khôi phục vận động ngay 24 giờ đầu tiên sau mổ, tránh biến chứng nguy hiểm vì nằm lâu.

Với cụ Tuyết, bác sĩ Hân chỉ định phẫu thuật theo phương pháp kết hợp xương bằng đinh nội tủy (PFNA), kỹ thuật xâm lấn tối thiểu nhất hiện nay. Ngày mổ, người bệnh được gây tê tủy sống liều thấp, lượng thuốc tê giảm tới ngưỡng tối ưu với thể trạng.

Bác sĩ Hân cho biết người bệnh trên 100 tuổi có dự trữ tim mạch kém, giảm liều thuốc tê đảm bảo an toàn, giảm nguy cơ tụt huyết áp sâu trong mổ, bảo vệ não, tim và phổi. Đổi lại, êkíp cần phẫu thuật nhanh hơn vì cửa sổ vô cảm ngắn.

Chạy đua với thời gian, bác sĩ Hân đưa cụ Tuyết lên bàn mổ chỉnh hình, chuẩn bị tư thế, nắn chỉnh, kiểm tra ổ gãy liên mấu chuyển xương đùi dưới màn hình tăng sáng và hệ thống X-quang di động (C-arm).

“Khi đã đưa người bệnh về tư thế mổ thuận lợi nhất, chúng tôi chỉ mất dưới 30 phút để đóng đinh nội tủy, bắt vít cố định liên mấu chuyển xương đùi bị gãy”, bác sĩ Hân cho biết, thêm rằng đây là phẫu thuật xâm lấn tối thiểu nên chỉ có 3 đường mổ nhỏ 1-2 cm phía ngoài đùi.

Chảy ít máu, đau nhẹ, cụ Tuyết không cần truyền máu hay thuốc giảm đau như phẫu thuật thay khớp háng nhân tạo, trước đây từng được chỉ định nhiều cho người bệnh lớn tuổi gãy liên mấu chuyển xương đùi nhưng hiện không còn phổ biến.

Kết quả, sau mổ 12 giờ, cụ Tuyết đã có thể ngồi dậy, không còn đau, có thể bắt đầu tập vật lý trị liệu và phục hồi chức năng sớm, thoát nguy cơ viêm, thuyên tắc phổi, loét tì đè và suy kiệt nếu còn nằm.

“Gia đình tôi hoàn toàn bất ngờ với tốc độ hồi phục của cụ”, ông Thuật nói, thêm rằng sau khi ngã, chỉ cần ai khẽ chạm vào người, cụ Tuyết đã rên đau, không ăn uống được, khiến cả gia đình rất lo lắng, nóng ruột. Sau mổ một ngày, cụ Tuyệt lập tức có thể ngồi dậy, tự ăn uống, tập luyện không hề đau đớn, nói chuyện vui vẻ khiến cả gia đình phấn khởi.

Vào ngày thứ 5 sau mổ, cụ Tuyết hồi phục tốt, đảm bảo sức khỏe ổn định để xuất viện. Bác sĩ Hân cùng bấc sĩ dinh dưỡng hướng dẫn chế độ ăn giàu protein, vitamin, chất vi lượng, chất xơ cho cụ. Chuyên gia vật lý trị liệu hướng dẫn phác đồ tập phục hồi chức năng tại nhà, củng cố các nhóm cơ chi dưới, hướng đến mục tiêu giúp cụ Tuyết đi lại được với dụng cụ hỗ trợ trong 8-12 tuần.

“Đại gia đình chúng tôi rất phấn khởi”, ông Thuật cho biết, thêm rằng mỗi ngày ông đều quay phim lại quá trình hồi phục của mẹ trong bệnh viện, gửi vào nhóm gia đình hơn 50 người con, cháu, chắt, chút của cụ Tuyết ở xa, ai cũng mong cụ sớm khỏe.

Liên Hợp Quốc ước tính Việt Nam hiện có trên 7.000 người “siêu thọ” trên 100 tuổi, tăng gấp 7 lần so với đầu thập niên 1990. Con số được dự báo tăng lên 9.000 người vào năm 2028 và đạt 23.000 người năm 2050.

Cùng với đó, tuổi thọ trung bình của người Việt cũng tăng từ 45 tuổi vào thập niên 1960 lên 74,7 tuổi vào năm 2024, cao hơn tuổi thọ trung bình của thế giới 2 tuổi, theo Tổng cục Thống kê.

Tuổi thọ gia tăng tạo ra nhu cầu chăm sóc y tế lớn, nhất là trong nhóm người sống siêu thọ. “Hàng năm, chúng tôi tiếp nhận hàng chục ca bệnh trên 90 tuổi ngã gãy xương đùi, 1-2 trường hợp trên 100 tuổi”, bác sĩ Hân cho biết. Khi giải thích cho thân nhân người bệnh hiểu về phẫu thuật kết hợp xương nội tủy, anh gặp nhiều quan niệm cố hữu còn tồn tại:

Nhiều người cho rằng người 90-100 tuổi “động dao kéo” là mất, thể trạng ở độ tuổi này đã yếu, không chịu được thuốc tê, thuốc mê. Thậm chí, có người nghĩ 100 tuổi là gần hết “tuổi trời”, không muốn điều trị tích cực, chỉ điều trị giảm nhẹ và chấp nhận thuận theo tự nhiên.

Theo bác sĩ Hân, đây đều là những giới hạn tâm lý bắt nguồn từ ký ức cộng đồng sâu đậm, vì phần lớn thời gian trong quá khứ, tuổi thọ con người hiếm khi chạm ngưỡng 100. Tuy nhiên, các tiến bộ của y học hiện đại ngày nay đang giúp nhiều người sống ngoài 100 tuổi, vượt qua chấn thương, đánh bại tỷ lệ tử vong cao sau té ngã, khôi phục vận động và tiếp tục sống khỏe.

Do đó, khi có người trên 100 tuổi té ngã, đau đớn, không ngồi dậy, đi lại được, người nhà nên đưa ngay tới bệnh viện đa chuyên khoa để được khám và điều trị chuyên sâu kịp thời. Nếu bác sĩ chỉ định phẫu thuật, nên tuân thủ, không vì rào cản tâm lý, định kiến tuổi tác ảnh hưởng tới cơ hội được chữa khỏi của người bệnh. Không vì ngại phẫu thuật mà tự điều trị tại nhà theo các phương pháp dân gian như đắp lá, chữa mẹo, tự nắn chỉnh xương, có thể gây biến chứng nguy hiểm, bỏ lỡ thời gian vàng điều trị.