Biến chứng viêm tinh hoàn sau mắc quai bị khiến anh Hùng, 26 tuổi, bị vô sinh, 9 năm sau hạnh phúc đón con gái đầu lòng nhờ thụ tinh ống nghiệm (IVF).

Anh Hùng mắc bệnh quai bị từ năm 2016, sau đó gặp biến chứng viêm tinh hoàn 2 bên, tiên lượng khó có con.

Năm 2023, sau khi được người yêu giới thiệu tới kỹ thuật mổ tinh hoàn tìm tinh trùng và đông tinh ít để bảo tồn khả năng làm cha, anh Hùng tới Trung tâm Hỗ trợ sinh sản, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh (IVF Tâm Anh Hà Nội) khám.

Bác sĩ chỉ định làm xét nghiệm nhiễm sắc thể đồ và phân tích đột biến vi mất đoạn ADN trong nhân tinh trùng (xét nghiệm AZF) cho kết quả bình thường, xét nghiệm tinh dịch đồ không tìm thấy tinh trùng trong tinh dịch, trong khi tinh hoàn hai bên đều teo nhỏ, trọng lượng chỉ bằng 1/6 so với bình thường. Bác sĩ chẩn đoán anh Hùng vô tinh không tắc nghẽn do teo tinh hoàn, một biến chứng thường gặp ở nam giới sau mắc quai bị.

Bác sĩ CKII Cao Tuấn Anh, Trung tâm IVF Tâm Anh giải thích, virus gây bệnh quai bị có thể tấn công tinh hoàn, làm tổn thương không hồi phục các tế bào mầm. Trong trường hợp nặng, các tế bào sinh tinh bị phá hủy, tinh hoàn xơ hóa và teo nhỏ dần, kéo theo sự suy giảm về số lượng, hình dạng và khả năng di chuyển của tinh trùng.

Theo bác sĩ Tuấn Anh, khoảng 20-25% nam giới mắc quai bị sau tuổi dậy thì gặp biến chứng viêm tinh hoàn – mào tinh, trong đó khoảng một nửa số ca bị teo tinh hoàn. Bệnh thường chỉ ảnh hưởng đến một bên, song viêm teo cả hai tinh hoàn như trường hợp anh Hùng vẫn xảy ra ở khoảng 10-30% người bệnh, gây suy giảm chức năng sinh lý, giảm ham muốn, rối loạn cương và vô sinh.

Bác sĩ Tuấn Anh cho biết, vô tinh do biến chứng teo tinh hoàn sau mắc quai bị khó điều trị. Dù vậy, người bệnh vẫn có cơ hội làm cha vì quá trình sinh tinh có thể vẫn diễn ra ở một vùng nhỏ nào đó trong tinh hoàn. Hiện nay, vi phẫu mổ tinh hoàn thu tinh trùng (micro-TESE) được đánh giá là phương pháp điều trị hiệu quả nhất.

So với kỹ thuật TESE truyền thống, micro-TESE cho tỷ lệ tìm thấy tinh trùng cao hơn, đạt khoảng 60% ở các ca vô tinh nói chung và gần 100% ở trường hợp vô tinh do biến chứng quai bị. Lượng mô lấy ra chỉ bằng 1/10 so với trước, giúp giảm tổn thương tinh hoàn và hạn chế các biến chứng sau mổ như chảy máu, nhiễm trùng, sang chấn hay suy giảm chức năng và nội tiết nam. Đặc biệt, tinh trùng thu được qua micro-TESE cho kết quả thụ tinh ống nghiệm (IVF) gần tương đương với tinh trùng lấy từ mẫu tinh dịch.

Sau 1 tháng điều trị thuốc nội tiết, anh Hùng được mổ micro-Tese tìm tinh trùng. Bác sĩ sử dụng kính vi phẫu phóng đại 30 lần để tìm các ống sinh tinh tiềm năng còn hoạt động, sau đó chuyển mẫu sang phòng Labo. Tại đây, chuyên viên phôi học dùng kính hiển vi đảo ngược có độ phóng đại trên 200 lần để tìm và tách được lượng tinh trùng đủ cho việc trữ đông 2 tubes bằng kỹ thuật thủy tinh hóa, giúp bảo tồn chức năng và sự trao đổi chất của tế bào.

Tự tin vì đã có “vốn liếng” để dành, anh Hùng kết hôn. Sau 6 tháng, vợ chồng trở lại IVF Tâm Anh làm IVF. Bác sĩ khám, phát hiện chị Thu, 23 tuổi, giảm dự trữ buồng trứng, chỉ số AMH chỉ còn 1.98 ng/mL, trong khi với nữ giới cùng độ tuổi chỉ số này ở khoảng 2-6 ng/mL, siêu âm hai bên buồng trứng chỉ có vài nang trứng.

Bác sĩ tiên lượng số noãn (trứng) trong một chu kỳ chọc hút có thể không thu được nhiều trứng như kỳ vọng nên tư vấn vợ chồng anh Hùng theo phác đồ gom phôi nhiều chu kỳ để tăng cơ hội có nhiều phôi khi làm IVF, giúp tăng tỷ lệ đậu thai.

Chị Thu được kích thích buồng trứng theo phác đồ cá thể hóa. Ở chu kỳ đầu, bác sĩ chọc hút thu được 10 nang noãn. Các chuyên viên phôi học rã đông tinh trùng của anh Hùng trong dung môi chuyên biệt, sau đó lọc rửa, chọn ra những tinh binh khỏe mạnh nhất, có hình thái và độ di động bình thường mang tiêm vào bào tương noãn (kỹ thuật ICSI) để tạo phôi.

Những phôi thai này tiếp tục được nuôi dưỡng trong tủ cấy động học time-lapse tích hợp AI có gắn camera quan sát 24/24 nhằm phát hiện sớm những bất thường trong quá trình phân chia tế bào. Kết quả, vợ chồng có được 1 phôi ngày 3 và 1 phôi ngày 5. Ở chu kỳ thứ 2, vợ chồng có được 6 phôi ngày 5. Toàn bộ số phôi này được trữ đông chờ ngày chuyển vào tử cung người mẹ.

Sau quá trình chuẩn bị niêm mạc, tháng 9/2024, chị Thu được chuyển 1 phôi ngày 5 nhưng không thành. Ở chu kỳ tiếp theo, bác sĩ chuyển tiếp 1 phôi ngày 5, may mắn chị đậu thai ngay. Tháng 7/2025, vợ chồng hạnh phúc đón con gái đầu lòng nặng 2,8 kg chào đời.

Bác sĩ Tuấn Anh cho biết, viêm tinh hoàn do biến chứng quai bị thường khởi phát sau khi sưng tuyến mang tai khoảng 5-10 ngày, có khi 1-2 tuần. Người bệnh thường sốt cao, ớn lạnh, nhức đầu, tinh hoàn đau và sưng gấp 3-4 lần bình thường, da bìu đỏ, mào tinh có thể sưng to. Sau 4-5 ngày, cơn sốt giảm nhưng tinh hoàn vẫn sưng và chỉ trở lại bình thường sau khoảng hai tuần, không kèm hóa mủ. Khi xuất hiện các triệu chứng trên, người bệnh cần nghỉ ngơi tại giường, tránh vận động mạnh, đồng thời đi khám sớm để được đánh giá và điều trị phù hợp.

Quá trình suy giảm sinh tinh thường diễn ra âm thầm, khó nhận biết. Vì vậy, nam giới có tiền sử quai bị, chấn thương bìu, bệnh lây truyền qua đường tình dục hoặc biểu hiện bất thường như suy sinh dục, đau, giảm ham muốn… nên tầm soát sức khỏe sinh sản định kỳ, kể cả khi chưa lập gia đình, và cân nhắc trữ tinh trùng khi cần thiết nhằm bảo tồn khả năng sinh sản và hạn chế phải phẫu thuật về sau.

Thống kê cho thấy viêm tinh hoàn thường xảy ra ở khoảng 30% nam giới sau tuổi dậy thì chưa tiêm vaccine phòng và 6% bệnh nhân quai bị sau tuổi dậy thì đã được tiêm phòng. Bác sĩ Tuấn Anh khuyến cáo, tiêm vaccine là cách tốt nhất tránh nguy cơ mắc bệnh quai bị, giảm nguy cơ biến chứng.