Chị Hồng (46 tuổi), đau âm ỉ vùng thượng vị, lan ra sau lưng, kèm sụt cân và mệt mỏi kéo dài; đi khám phát hiện nhiều sỏi nằm dọc theo ống tụy được bác sĩ phẫu nội soi kết hợp tán sỏi.

Kết quả chụp MRI cho thấy mô tụy teo mỏng, ống tụy chính và các nhánh giãn không đều, đường kính từ 10 đến 18 mm. Bên trong lòng ống tụy, từ đầu đến thân và đuôi, xuất hiện nhiều sỏi kích thước lớn, có viên lên đến 12 x 18 mm. Đường mật trong gan cũng giãn nhẹ, nghi ngờ có sự chèn ép của tụy lên đoạn đầu ống mật chủ. Các dấu hiệu này gợi ý tình trạng viêm tụy mạn tính tiến triển.

Tiến sĩ, bác sĩ Phạm Công Khánh, Trưởng khoa Gan – Mật – Tụy, Trung tâm Nội soi và Phẫu thuật Nội soi Tiêu hóa, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP HCM, cho biết sỏi tụy là một trong những biến chứng nghiêm trọng của viêm tụy mạn. Không chỉ gây đau kéo dài, tình trạng này còn dẫn đến phá hủy dần nhu mô tụy, làm suy giảm chức năng tiêu hóa và nội tiết của cơ quan này.

Đáng chú ý, sỏi tụy vừa là hậu quả của quá trình viêm kéo dài, vừa góp phần làm bệnh tiến triển nặng hơn, có thể gây ra các biến chứng nghiêm trọng như tắc mật, vàng da, viêm đường mật, nhiễm trùng, hoặc hình thành nang giả tụy. Đặc biệt, viêm tụy mạn do sỏi còn được xem là yếu tố nguy cơ của ung thư tụy.

Trường hợp của chị Hồng, số lượng sỏi nhiều, kích thước lớn, phân bố rải rác ở cả ống tụy chính và các nhánh nhỏ khiến các phương pháp điều trị nội khoa hoặc nội soi mật tụy ngược dòng (ERCP) khó có thể làm sạch hoàn toàn. Ê-kíp bác sĩ thực hiện phẫu thuật nội soi ít xâm lấn, xẻ ống tụy kết hợp tán sỏi bằng laser nhằm loại bỏ triệt để sỏi và giảm nguy cơ biến chứng.

Trong quá trình mổ, bác sĩ ghi nhận vùng tụy bị viêm dính nhiều, đặc biệt mặt sau dạ dày dính chặt vào mặt trước tụy, làm tăng nguy cơ chảy máu khi bóc tách. Ê-kíp tiến hành gỡ dính một cách tỉ mỉ để đảm bảo an toàn.

Sau khi tiếp cận được tụy, bác sĩ mở ống tụy và phát hiện nhiều sỏi cứng, kích thước từ 10 đến 15 mm nằm trong lòng ống tụy chính cũng như các nhánh bên. Tiếp đó, bác sĩ thực hiện nội soi trực tiếp ống tụy để tiếp cận các vị trí sâu hơn. Tại vùng đầu tụy, nhiều sỏi lớn được tán nhỏ bằng laser và lấy ra ngoài.

Tuy nhiên, ở vùng gần đuôi tụy xuất hiện sẹo xơ làm hẹp ống tụy, không thể đưa ống soi đi qua. Để đảm bảo dẫn lưu dịch tụy, bác sĩ tiến hành cắt hỗng tràng cách góc Treitz khoảng 30 cm, sau đó thực hiện nối ống tụy với hỗng tràng và nối hỗng tràng – hỗng tràng, tạo đường lưu thông mới cho dịch tụy.

“Đây là ca phẫu thuật phức tạp do tình trạng viêm dính nặng xung quanh tụy, sỏi lớn và phân bố ở nhiều vị trí khác nhau. Quá trình bóc tách tiềm ẩn nguy cơ chảy máu, tổn thương dạ dày, ruột hoặc các mạch máu lớn. Việc tạo miệng nối tụy – ruột bằng nội soi cũng là kỹ thuật khó, có nguy cơ rò rỉ tụy sau mổ”, bác sĩ Khánh cho biết.

Ca mổ kéo dài hơn 4 giờ và không ghi nhận biến chứng trong quá trình phẫu thuật. Sau mổ, người bệnh hồi phục tốt, giảm đau rõ rệt, có thể ăn thức ăn lỏng sau 2 ngày và xuất viện sau 5 ngày điều trị.

Tuyến tụy là cơ quan quan trọng của hệ tiêu hóa, đảm nhiệm hai chức năng chính là ngoại tiết và nội tiết. Về ngoại tiết, tụy sản xuất các enzyme tiêu hóa giúp phân giải thức ăn thành các chất dinh dưỡng để cơ thể hấp thu. Về nội tiết, tụy sản xuất các hormone quan trọng như insulin và glucagon, có vai trò điều hòa đường huyết.

Sỏi tụy hình thành do nhiều nguyên nhân, phổ biến nhất là biến chứng của viêm tụy mạn tính. Ngoài ra, sỏi mật cũng có thể góp phần gây sỏi tụy do vị trí giải phẫu gần nhau giữa ống mật chủ và ống tụy. Khi sỏi mật di chuyển và gây tắc nghẽn, áp lực trong ống tụy tăng lên, dẫn đến hình thành sỏi. Bên cạnh đó, rối loạn chuyển hóa canxi kéo dài cũng làm tăng nguy cơ lắng đọng và tạo sỏi trong tụy.

Bác sĩ Khánh khuyến cáo, người bệnh cần được phát hiện và điều trị sớm khi có chỉ định. Việc trì hoãn phẫu thuật không chỉ làm giảm hiệu quả điều trị mà còn khiến tình trạng bệnh tiến triển nặng, làm tăng độ khó và nguy cơ của cuộc mổ. Can thiệp sớm giúp bảo tồn tối đa chức năng của tuyến tụy. Nếu để muộn, ngay cả khi loại bỏ được sỏi, bệnh nhân vẫn có thể phải sống chung với tiểu đường nặng và rối loạn tiêu hóa suốt đời. Khi đó, mục tiêu điều trị chỉ còn là giảm đau thay vì phục hồi chức năng tụy,

(*) Tên người bệnh đã được thay đổi