Nhập viện sau 9 ngày sốt cao, chỉ số hemoglobin giảm hơn một nửa, bé Ngân, 4 tuổi, được chẩn đoán thiếu máu nặng nhưng gia đình nhầm tưởng da xanh xao là trắng tự nhiên.

ThS.BS.CKI Vương Ngọc Thiên Thanh, khoa Nhi, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM, cho biết khi nhập viện bé lừ đừ, da xanh xao, lòng bàn tay và niêm mạc mắt nhợt nhạt, gần như không còn sắc hồng. Ngoài sốt cao kéo dài, bé còn đau bụng, tiêu chảy và nôn ói.

Kết quả xét nghiệm cho thấy nồng độ hemoglobin (Hb) của bé chỉ 5,4 g/dL, thấp hơn một nửa so với mức bình thường. Trẻ 2 – 6 tuổi có Hb bình thường khoảng 11 – 13,7 g/dL. Hemoglobin là thành phần trong hồng cầu có nhiệm vụ vận chuyển oxy đến các cơ quan. Khi chỉ số này giảm sâu, khả năng vận chuyển oxy trong máu suy giảm đáng kể, có nguy cơ ảnh hưởng đến hoạt động của tim, não và các cơ quan.

Bác sĩ chẩn đoán Ngân bị viêm phổi, nhiễm trùng đường hô hấp kèm thiếu máu nặng. Êkíp kiểm soát tình trạng nhiễm trùng, đánh giá mức độ thiếu máu và theo dõi các dấu hiệu ảnh hưởng đến tuần hoàn, hô hấp. Dù thiếu máu nặng, bé chưa có dấu hiệu biến chứng nguy hiểm cần truyền máu cấp cứu, bác sĩ chỉ định bổ sung sắt đường uống để hỗ trợ tạo hồng cầu, cải thiện nồng độ huyết sắc tố, kết hợp theo dõi sát diễn tiến sức khỏe và đáp ứng điều trị.

Sau 7 ngày điều trị, Ngân hết sốt, sức khỏe cải thiện, Hb tăng lên 6 g/dL. Bé được xuất viện, tiếp tục bổ sung sắt, điều chỉnh chế độ dinh dưỡng và tái khám theo hẹn để theo dõi quá trình phục hồi lượng huyết sắc tố.

Bác sĩ Thanh kiểm tra sức khỏe cho Ngân trước khi xuất viện. Ảnh: Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh

Chị Tâm, mẹ bé, bất ngờ khi biết con thiếu máu nghiêm trọng. Ngân có làn da trắng từ nhỏ nên gia đình không nhận thấy dấu hiệu bất thường. Lần xét nghiệm máu khi bé 9 tháng tuổi cũng không phát hiện vấn đề về sức khỏe.

Theo chị Tâm, Ngân rất kén ăn, không ăn thịt bò, thịt heo, chủ yếu ăn thịt gà, cá và một ít rau như cải bó xôi, rau dền. Ngược lại, bé rất thích uống sữa tươi, trung bình 700 ml đến một lít mỗi ngày, có những bữa bỏ cơm chỉ uống sữa.

Lo con ăn uống thiếu chất, gia đình từng mua sản phẩm bổ sung sắt cho bé. Tuy nhiên, Ngân không thích uống, có lúc chỉ dùng một lẫn mỗi tuần, thậm chí hai đến ba tuần mới uống lại.

Bác sĩ Thanh nhận định chế độ ăn ít thực phẩm giàu sắt, uống nhiều sữa thay bữa chính và bổ sung sắt không đúng cách là những yếu tố có thể dẫn đến tình trạng thiếu máu thiếu sắt ở trẻ. Bệnh thường tiến triển âm thầm. Ban đầu, cơ thể sử dụng lượng sắt dự trữ để duy trì quá trình tạo hồng cầu. Khi nguồn dự trữ cạn dần, nồng độ hemoglobin mới giảm rõ rệt. Vì vậy, trẻ có thể thiếu sắt trong thời gian dài trước khi có biểu hiện rõ ràng.

Sắt có nhiều trong thịt đỏ (bò, heo), thịt gia cầm, cá, hải sản, các loại đậu và rau xanh. Trong đó, sắt trong thịt đỏ, gan, tiết hấp thu tốt hơn nhiều so với sắt từ rau. Thịt gà và cá có hàm lượng sắt thấp hơn thịt đỏ. Trà và phytate làm giảm hấp thu sắt, còn vitamin C giúp tăng hấp thu.

Trẻ không ăn thịt đỏ vẫn có thể nhận đủ sắt nếu khẩu phần đa dạng, cân đối. Tuy nhiên, nguy cơ thiếu hụt tăng khi trẻ kén ăn, ăn ít hoặc thường xuyên bỏ bữa.

Đặc biệt, bác sĩ Thanh lưu ý thói quen uống quá nhiều sữa cũng có thể làm tăng nguy cơ thiếu sắt. Bcs sĩ giải thích, sữa bò thông thường chứa ít sắt, trong khi lượng sữa lớn khiến trẻ nhanh no, giảm nhu cầu ăn các thực phẩm khác. Canxi trong sữa còn có thể ảnh hưởng khả năng hấp thu sắt khi sử dụng cùng thời điểm.

“Trẻ uống sữa thay cơm trong thời gian dài có nguy cơ thiếu sắt do không được cung cấp đủ dưỡng chất từ bữa ăn”, bác sĩ Thanh nói và khuyến cáo phụ huynh cho trẻ uống sữa với lượng phù hợp, không thay thế các bữa chính.

Bên cạnh đó, bác sĩ lưu ý các sản phẩm bổ sung sắt thông thường không thể thay thế thuốc điều trị khi trẻ được chẩn đoán thiếu máu thiếu sắt. Việc uống không đều đặn hoặc tự ý sử dụng sản phẩm có hàm lượng sắt không phù hợp có thể không đủ để phục hồi lượng sắt thiếu hụt.

Thiếu máu và thiếu sắt vẫn là vấn đề dinh dưỡng đáng lưu ý ở trẻ em Việt Nam. Theo Tổng điều tra Dinh dưỡng 2019-2020, 19,6% trẻ dưới 5 tuổi bị thiếu máu.

Thiếu máu thiếu sắt kéo dài có thể ảnh hưởng đến sự phát triển thể chất và nhận thức của trẻ, nhất là trong những năm đầu đời. Trẻ có thể mệt mỏi, giảm khả năng tập trung, ghi nhớ, tiếp thu, chậm phát triển nhận thức và vận động. Thiếu sắt còn ảnh hưởng đến hoạt động của hệ miễn dịch, khiến trẻ dễ mắc các bệnh nhiễm trùng. Trường hợp thiếu máu nghiêm trọng, tim phải tăng hoạt động để bù đắp lượng oxy cung cấp cho cơ thể, có nguy cơ dẫn đến suy tim và các biến chứng đe dọa tính mạng.

Bác sĩ Thanh khuyến cáo phụ huynh chú ý những thay đổi về sắc da, đặc biệt khi lòng bàn tay, môi và niêm mạc mi dưới của trẻ nhợt nhạt, mất sắc hồng bình thường. Ngoài ra, trẻ thiếu máu có thể biểu hiện qua tình trạng ăn uống kém, ít vui chơi, nhanh mệt khi vận động, thường xuyên uể oải, khó tập trung hoặc chậm tăng cân.

Khi nghi ngờ thiếu máu, phụ huynh nên đưa trẻ đến khám chuyên khoa Nhi để được đánh giá chế độ dinh dưỡng, xét nghiệm công thức máu và kiểm tra tình trạng thiếu sắt nếu cần. Gia đình không tự ý bổ sung sắt liều cao khi chưa có chỉ định, bởi thừa sắt cũng có thể gây hại cho trẻ.

Để phòng ngừa thiếu sắt, phụ huynh tập cho trẻ ăn đa dạng thực phẩm, tăng cường các nguồn thực phẩm giàu sắt, kết hợp rau củ, trái cây chứa vitamin C để hỗ trợ hấp thu. Sữa nên được sử dụng với lượng phù hợp độ tuổi. Trong đó, Trẻ 1–5 tuổi khoảng 400–500 mL sữa/ngày, không quá khoảng 600–700 mL, không thay thế bữa ăn chính.

* Tên người bệnh đã được thay đổi