Đầu tiên tại Việt Nam, bé Linh, 11 tháng tuổi, điếc sâu bẩm sinh, vừa được phẫu thuật cấy cùng lúc hai ốc tai điện tử thông minh, siêu mỏng chỉ 3,9 mm.

Thiết bị có tên Nucleus Nexa do hãng Cochlear sản xuất, ra mắt toàn cầu tại Australia và New Zealand vào tháng 6/2025, được Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA) phê duyệt vào tháng 7/2025. Ca phẫu thuật của bé Linh diễn ra cuối tháng 5/2026, chưa đầy một năm sau khi công nghệ mới này ra đời, đưa Việt Nam vào nhóm quốc gia sớm tiếp cận thế hệ điện cực ốc tai mới nhất.

Theo hãng sản xuất Cochlear, Nucleus Nexa hiện là hệ thống cấy ghép ốc tai thông minh đầu tiên trên thế giới, với phần cấy (implant) có chip xử lý tích hợp phần lõi (firmware) có thể nâng cấp các tính năng mới trong tương lai, tương tự cập nhật phần mềm điện thoại. Điều này giúp bệnh nhân trong tương lai có thể tiếp cận cải tiến công nghệ mà không cần phẫu thuật thay thiết bị. Đây cũng là điện cực ốc tai đầu tiên có bộ nhớ trong, lưu các chỉ số thính lực (MAP) của từng bệnh nhân, giúp chuyển nhanh (20 giây) dữ liệu sang bộ xử lý mới từ xa, nếu thiết bị cũ bị mất hay hư hỏng. Quá trình này có thể thực hiện từ xa, mà không cần phải đến các trung tâm dịch vụ hỗ trợ, rút ngắn thời gian bệnh nhi phải chờ đợi để nghe lại.

Chuyển nhanh (20 giây) sang bộ xử lý mới từ xa, nếu thiết bị cũ bị mất hoặc hư hỏng, mà không cần phải đến các trung tâm dịch vụ hỗ trợ.

“Linh là bệnh nhi điếc bẩm sinh đầu tiên tại Việt Nam được cấy thiết bị Nucleus Nexa và cấy cùng lúc hai tai, cũng là bệnh nhi nhỏ tuổi nhất cấy điện cực ốc tai tại Bệnh viện Tâm Anh“, GS Chung Thủy – Giám đốc Trung tâm Tai Mũi Họng, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP HCM, cho biết.

Bé Linh được chẩn đoán điếc sâu bẩm sinh hai tai sau khi đo thính lực, đo điện thính giác thân não (ABR) và chụp cộng hưởng từ (MRI). Đây là tình trạng mất thính lực nặng khi mới sinh ra, trẻ không nghe được âm thanh. Trước đó, bé Linh được sàng lọc thính lực sơ sinh, nghi ngờ giảm thính lực nên được đánh giá chuyên sâu.

Sau hội chẩn sâu, bé được chỉ định phẫu thuật cấy điện cực ốc tai Nucleus Nexa trong “thời gian vàng” dưới 3 tuổi, lý tưởng là trong 12 tháng đầu đời. Đây là giai đoạn não phát triển và dễ tiếp nhận âm thanh nhất, giúp trẻ phục hồi khả năng nghe nói và phát triển ngôn ngữ tự nhiên, có thể đạt hiệu quả lên đến 100%.

Ê-kíp phẫu thuật do GS.TS.BS Trần Phan Chung Thủy, Giám đốc Trung tâm Tai Mũi Họng Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP HCM, Chủ tịch Hội Tai Mũi Họng Việt Nam, Nguyên Giám đốc Bệnh viện Tai Mũi Họng TP HCM cùng PGS.TS.BS.CKII Lê Trần Quang Minh, Giám đốc Bệnh viện Tai Mũi Họng TP HCM và các bác sĩ tai mũi họng hai bệnh viện này thực hiện.

Trước mổ, dữ liệu MRI của bé Linh được nhập vào hệ thống kính vi phẫu ZEISS Kinevo 900, AI phân tích hình dạng ốc tai, dựng bản đồ 3D hiển thị ngay trên màn hình kính vi phẫu. Bác sĩ vừa thao tác vừa đối chiếu hình ảnh thời gian thực để định vị chính xác đường vào tai trong – vốn rất nhỏ hẹp ở trẻ dưới một tuổi. Kính vi phẫu tự động lấy nét, ổn định hình ảnh, hạn chế rung khi thao tác nên bác sĩ kiểm soát được lực đẩy điện cực chậm và ổn định, tránh đâm xuyên làm rách màng nội dịch hoặc gãy gập dây điện cực – biến chứng dễ xảy ra khi trẻ có cấu trúc tai mỏng.

Khi đưa thiết bị điện cực vào ốc tai, ê-kíp sử dụng hệ thống định vị Nucleus SmartNav để theo dõi vị trí và tốc độ, phát hiện sớm các bất thường như điện cực gập đầu hoặc cắm lệch hướng để điều chỉnh ngay trong mổ, giảm nguy cơ phải phẫu thuật lại. Trước đây, nhiều trường hợp phải mổ lại để tối ưu vị trí đặt điện cực. Hệ thống này hiện được triển khai tại một số trung tâm trên thế giới, mới được áp dụng tại Việt Nam ở một số bệnh viện tai mũi họng tuyến đầu.

Máy theo dõi thần kinh (Medtronic NIM-Neuro 3.0) cũng được sử dụng để ghi nhận đáp ứng điện cơ của dây thần kinh mặt sát ốc tai khi khoan mở xương. Nếu sắp đến hoặc chạm vào dây thần kinh này, máy sẽ phát tín hiệu cảnh báo. “Điều này giúp ngăn tối đa biến chứng liệt mặt, đặc biệt ở trẻ có cấu trúc xương nhỏ hẹp và các mốc giải phẫu chưa phát triển đầy đủ như bé Linh”, GS Chung Thủy nói.

Ê kíp tiến hành cấy điện cực lần lượt từng tai tai, đo đáp ứng thần kinh thính giác ngay trong mổ qua hệ thống Nucleus SmartNav, ghi nhận đáp ứng tốt tất cả điện cực.

Một tháng sau, bé Linh được kích hoạt bộ xử lý âm thanh bên ngoài. Dữ liệu trong lúc phẫu thuật đã được lưu sẵn trong hệ thống nên tần số âm thanh phù hợp với bệnh nhi được thiết lập rất nhanh. Bé đáp ứng tốt với tất cả điện cực và tiếp tục được huấn luyện nhận biết âm thanh để học nghe, nói như những trẻ khác. Đây là thời điểm xác định ca phẫu thuật đã thành công hoàn toàn.

Theo PGS Quang Minh, nhờ phần mềm nhúng bên trong thiết bị cấy có thể nâng cấp, bé Linh có thể tiếp cận các cải tiến công nghệ trong tương lai mà không cần phẫu thuật lại. Dãy điện cực đi kèm được thiết kế mảnh, mềm dẻo, ôm sát trục ốc tai – cấu trúc trung tâm chứa dây thần kinh thính giác, giúp bác sĩ luồn điện cực vào ốc tai nhẹ nhàng hơn, hạn chế sang chấn cấu trúc tai trong vốn còn non nớt ở trẻ nhỏ. Đồng thời cải thiện chất lượng tín hiệu âm thanh, có lợi cho quá trình học nghe nói.

Theo hãng sản xuất, Nucleus Nexa có độ mỏng nhất thế giới hiện nay trong các dòng ốc tai điện tử, chỉ 3.9 mm giúp giảm độ cộm dưới da, phù hợp với trẻ em có xương sọ còn mỏng. Thiết bị còn có khả năng chủ động cảnh báo nếu phát hiện sự cố, tương thích với máy chụp cộng hưởng từ MRI 1.5T và 3T mà không cần phẫu thuật tháo nam châm như một số thiết bị cấy ghép trước.

GS Chung Thủy cho biết, đối với trẻ em 5 năm đầu đời, đặc biệt giai đoạn dưới 3 tuổi như bé Linh, là giai đoạn vàng để kích thích trung khu thính giác ở não bộ. Qua tuổi này, khả năng tiếp nhận và xử lý âm thanh của não giảm dần. Trẻ điếc cấy điện cực càng sớm càng tối ưu khả năng phát triển ngôn ngữ. Trước đây, nhiều gia đình chỉ chọn cấy một bên cho con vì lý do chi phí. Tuy nhiên, tai người có cấu tạo hai bên để định hướng âm thanh. Trẻ cấy điện cực hai tai có khả năng định hướng âm thanh tốt hơn, đặc biệt trong môi trường ồn; lợi thế hơn trong quá trình học nghe nói.

Kỹ thuật cấy ốc tai điện tử được FDA chấp thuận từ những năm 1980, áp dụng rộng rãi trên thế giới từ năm 1990. Việt Nam tiếp nhận chuyển giao kỹ thuật, thực hiện ca đầu tiên năm 1998. Từ đó đến nay, kỹ thuật này đã giúp hàng trăm nghìn người điếc sâu trên thế giới, trong đó có nhiều trẻ em Việt Nam, phục hồi khả năng nghe nói.

Theo GS Chung Thủy, hơn 20 năm từ ca cấy điện cực ốc tai đầu tiên đến nay, Việt Nam đã cập nhật và triển khai những kỹ thuật cấy điện cực ốc tai chuẩn quốc tế, sử dụng thiết bị từ các hãng lớn tương đương thiết bị sử dụng cho bệnh nhân ở các trung tâm y tế lớn trên thế giới. Công tác phục hồi thính giác, lập trình thiết bị và trị liệu ngôn ngữ cũng rất phát triển.

Trẻ sơ sinh cần được sàng lọc thính lực trong tháng đầu sau sinh. Nếu nghi ngờ giảm thính lực, gia đình nên đưa trẻ đến cơ sở tai mũi họng có chuyên khoa thính học để chẩn đoán và can thiệp trong “giai đoạn vàng”, tránh bỏ lỡ cơ hội phát triển ngôn ngữ tốt nhất. “Hiện một số cơ sở y tế đã triển khai tầm soát thính lực sơ sinh nhưng còn rời rạc, chưa thành hệ thống. Hy vọng trong thời gian tới, tầm soát thính lực sơ sinh sẽ trở thành chương trình quốc gia như tiêm chủng vắc-xin, giúp trẻ khiếm thính được phát hiện và can thiệp sớm”, GS Chung Thủy nói.

*Tên bệnh nhân đã được thay đổi