Xạ trị định vị thân SBRT có những ưu điểm nào?

Trong những năm gần đây, cùng với sự phát triển của công nghệ xạ trị, nhiều phương pháp tiên tiến đã ra đời nhằm nâng cao hiệu quả điều trị và giảm thiểu tác dụng phụ cho người bệnh. Trong số đó, xạ trị định vị thân (SBRT) được xem là phương pháp hiện đại, mang lại cơ hội điều trị tối ưu. Vậy phương pháp này có cơ chế như thế nào? Quy trình ra sao? Bài viết sau sẽ giải đáp chi tiết.

Xạ trị định vị thân SBRT là gì?

Xạ trị định vị thân (Stereotactic Body Radiation Therapy – SBRT) là kỹ thuật xạ trị liều cao mỗi phân liều (hypofractionation), thường 1-5 phân liều, cực kỳ chính xác cho các khối u ngoài sọ. (1)

SBRT kết hợp IGRT (xạ trị có hướng dẫn hình ảnh) hoặc SGRT (xạ trị dưới hướng dẫn bề mặt) và các biện pháp kiểm soát chuyển động (4D-CT, gating/tracking, nén bụng, fiducial) để tập trung liều rất cao vào u, tạo độ dốc liều lớn, bảo vệ mô lành – đặc biệt hữu ích khi người bệnh không thể phẫu thuật hoặc u khó tiếp cận. (1)

Các kỹ thuật được ứng dụng trong SBRT

Một số kỹ thuật chiếu tia được ứng dụng trong xạ trị định vị thân như:

1. Xạ trị bằng máy gia tốc tuyến tính LINAC

Kỹ thuật này sử dụng máy gia tốc tuyến tính (Linear Accelerator – LINAC) để tạo tia X năng lượng cao. Để phát ra tia X, các electron được gia tốc và bắn vào bia kim loại bằng tungsten.

Tia X sau đó được hội tụ nhờ bộ chuẩn trực đa lá (multileaf collimator – MLC) và phát từ nhiều góc độ, tập trung tại khối u, giúp tiêu diệt tế bào ung thư mà ít ảnh hưởng đến mô lành. Phương pháp này có thể áp dụng cho cả khối u trong sọ và ngoài sọ, cũng như điều trị nhiều phân liều.

SBRT thường được thực hiện bằng IMRT/VMAT (hoặc CyberKnife, MR-Linac…), giúp tạo độ dốc liều lớn. Điều này cho phép phân bố liều chính xác giữa vùng u và mô lành.

2. Xạ trị proton

Xạ trị định vị thân có phiên bản SBPT (Stereotactic Body Proton Therapy). Tùy theo thiết bị, chùm proton có thể đạt mức năng lượng từ ~70–250 MeV. Khi đi qua cơ thể, proton va chạm với các nguyên tử, giải phóng năng lượng và tiêu diệt tế bào ung thư.

Điểm đặc biệt của proton là phần lớn năng lượng được giải phóng tập trung ngay trước khi hạt dừng lại (đỉnh Bragg). Nhờ đó, liều xạ chủ yếu tập trung vào khối u, mô lành xung quanh gần như không bị ảnh hưởng. Kỹ thuật còn có thể điều chỉnh độ sâu chính xác, phù hợp với kích thước và vị trí khối u. Tuy nhiên, do chi phí máy móc rất cao và yêu cầu cơ sở vật chất lớn, xạ phẫu bằng proton chưa được áp dụng rộng rãi.

Xem thêm: Phương pháp xạ trị proton là gì? Ưu điểm ra sao?

Các căn bệnh ung thư được chỉ định xạ trị SBRT

Xạ trị định vị thân có thể được khuyến nghị như phương pháp thay thế phẫu thuật xâm lấn khi người bệnh không thể phẫu thuật, hoặc với các khối u khó tiếp cận, nằm gần cơ quan quan trọng hay ở vị trí di động như ngực, bụng… Các loại ung thư có thể được chỉ định như:

• Ung thư phổi.
• Ung thư gan.
• Ung thư tuyến tụy.
• Ung thư tuyến tiền liệt.
• Ung thư xương, cột sống…

Ưu điểm của phương pháp

Một số ưu điểm của xạ trị định vị thân như:

• Đây là kỹ thuật xạ trị hiện đại, kết hợp với xạ trị dưới hướng dẫn của hình ảnh (IGRT) và xạ trị dưới sự hướng dẫn của bề mặt (SGRT).
• Thời gian, số lần (phân liều) xạ trị được rút ngắn, chỉ từ 1-5 phân liều.
• Phương pháp này nhắm mục tiêu chính xác vào khối u.
• Dù tăng liều rất cao cho bướu nhưng vẫn bảo vệ được các cơ quan lành.
• Ít tác dụng phụ hơn so với kỹ thuật xạ trị khác.
• Không cần phẫu thuật hay nằm viện.

Quy trình thực hiện SBRT cho bệnh nhân

Quy trình xạ phẫu định vị thân bao gồm các bước sau:

1. Chuẩn bị

Bác sĩ chuyên khoa Xạ trị sẽ xem xét tiền sử bệnh và kiểm tra sức khỏe hiện tại của người bệnh có phù hợp với SBRT không. Sau đó, lưu ý trước xạ trị, quá trình thực hiện và rủi ro tiềm ẩn cũng được bác sĩ giải đáp cụ thể.

2. Tiến hành

2.1. Mô phỏng xạ trị

Mô phỏng được thực hiện trước khi xạ trị định vị thân. Điều này giúp bác sĩ lập bản đồ vùng điều trị mục tiêu và xây dựng liệu trình điều trị cụ thể. Quá trình thường bao gồm:

• Chẩn đoán hình ảnh: Người bệnh được chụp cắt lớp vi tính (CT) mô phỏng để giúp bác sĩ xác định vị trí chính xác của khối u. Nhờ đó bác sĩ và kỹ sư vật lý y khoa có thể lập trình máy để phát ra các chùm tia bức xạ nhắm vào khối u.
• Đặt đúng vị trí: Bác sĩ sẽ đánh dấu trên da hoặc gần khối u, để xác định vị trí chiếu xạ.
• Làm khuôn: Bác sĩ có thể chỉ định làm khuôn bằng vật liệu đặc biệt, sau đó đặt lên cơ thể, bên trên vị trí khối u. Thiết bị này giúp người bệnh giữ nguyên tư thế trong suốt quá trình điều trị, đảm bảo tia chiếu xạ đúng vị trí, giảm thiểu tổn thương mô lành. (2)

2.2. Trong quá trình điều trị

• Người bệnh nằm trên bàn tương tự như bàn dùng trong buổi mô phỏng. Kỹ thuật viên xạ trị sẽ điều chỉnh tư thế sao cho chính xác như ban đầu.
• Máy được vận hành từ phòng riêng, dưới sự giám sát của bác sĩ Xạ trị. Kỹ thuật viên quan sát người bệnh qua màn hình và trao đổi bằng hệ thống liên lạc nội bộ.
• Máy phát tia bức xạ từ một cánh tay lớn, di chuyển quanh cơ thể ở nhiều góc độ. Các chùm tia bức xạ liều cao được định hình chính xác theo khối u, bảo vệ mô lành xung quanh.
• Trong quá trình điều trị, người bệnh không cảm thấy gì, chỉ nghe tiếng máy xạ trị hoạt động.
• Kết thúc, kỹ thuật viên hỗ trợ người bệnh rời khỏi bàn điều trị.

Thông thường, liệu pháp SBRT diễn ra trong 1–5 buổi, kéo dài khoảng 1–2 tuần. Các khối u đáp ứng tốt thường sẽ bắt đầu co nhỏ lại trong vài tháng sau điều trị.

3. Chăm sóc sau khi thực hiện

Hầu hết người bệnh có thể đi làm trở lại hoặc tiếp tục các hoạt động thường ngày sau một hoặc hai ngày. Người bệnh cũng có thể ăn uống bình thường trở lại ngay sau xạ trị.

Các rủi ro về sức khỏe

Tác dụng phụ khi xạ trị định vị thân có thể khác nhau ở mỗi người, tùy thuộc vào loại ung thư và sức khỏe tổng thể, cụ thể:

• Xạ trị SBRT cho ung thư phổi: Hầu hết người bệnh không cảm thấy bất thường sau điều trị. Trong những tuần đầu, có thể xuất hiện mệt mỏi, ho nhẹ hoặc khạc đờm. Người bệnh cần đến gặp bác sĩ nếu có biến đổi đột ngột ở đường hô hấp.
• Xạ trị SBRT cho ung thư tuyến tiền liệt: Có thể gây một số tác dụng phụ như: cảm giác buồn tiểu gấp, đi tiểu thường xuyên hơn, thay đổi thói quen đường ruột hoặc khó chịu, đau rát khi đi tiểu. Người bệnh nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ để được hướng dẫn cách kiểm soát và giảm bớt những triệu chứng tạm thời này.
• Xạ trị SBRT cho ung thư gan và tuyến tụy: Người bệnh có thể gặp phải tình trạng buồn nôn hoặc tiêu chảy trong quá trình điều trị. Bác sĩ sẽ hướng dẫn dùng thuốc và khuyến nghị một số biện pháp hỗ trợ, chẳng hạn như điều chỉnh chế độ ăn uống, nhằm giúp giảm thiểu tác động của các tác dụng phụ này lên sinh hoạt hàng ngày.

Một số lưu ý của bác sĩ

Các lưu ý cho người bệnh khi xạ trị định vị thân như:

• Chọn áo ngực phù hợp: Trong quá trình xạ trị, người bệnh nên chuyển từ áo ngực có gọng sang loại không gọng hoặc áo thể thao, thậm chí không mặc áo ngực để tránh ma sát gây khó chịu. Nếu muốn thay đổi kiểu áo ngực, nên chuẩn bị sẵn trước khi bắt đầu điều trị, vì sau đó người bệnh có thể mệt mỏi, không muốn đi mua sắm.
• Chuẩn bị kem dưỡng da: Người bệnh nên dự trữ sẵn kem dưỡng cho vùng da chiếu xạ. Một số loại thường được khuyên dùng là E45, Aveeno hoặc MooGoo. Có thể kết hợp thêm gel lô hội 99% để hỗ trợ phục hồi da.
• Dưỡng ẩm thường xuyên: Nên thoa kem dưỡng (và gel lô hội nếu cần) lên vùng chiếu xạ vào buổi sáng và tối. Người bệnh nên nhờ kỹ thuật viên chỉ rõ vùng chiếu ngay từ ngày đầu, vì thường sau khoảng một tuần da mới đổi màu. Việc dưỡng ẩm nên bắt đầu trước khi xạ trị vài ngày (hoặc vài tuần), duy trì trong suốt quá trình điều trị và kéo dài sau đó (đến khi da hồi phục).
• Làm dịu da khi bị nóng rát: Có thể thoa thêm kem dưỡng nếu da vẫn đau rát giữa các lần thoa. Để kem dưỡng trong tủ lạnh sẽ giúp tạo cảm giác mát, dễ chịu hơn khi thoa lên da.
• Chọn sữa tắm dịu nhẹ: Người bệnh nên sử dụng xà phòng hoặc sữa tắm dịu nhẹ, ưu tiên loại hữu cơ hoặc không chứa paraben đồng thời tránh chà xát mạnh vùng da điều trị.
• Lau khô nhẹ nhàng: Sau khi tắm, cần thấm khô da vùng chiếu xạ bằng khăn mềm, không chà xát để tránh kích ứng.
• Không tẩy lông vùng nách bên được chiếu xạ: Trong thời gian điều trị, tuyệt đối không cạo, wax hoặc dùng kem tẩy lông ở vùng nách bên được chiếu tia. Nếu cần, người bệnh nên xử lý việc này trước buổi xạ trị đầu tiên.
• Chuẩn bị đối phó với mệt mỏi: Xạ trị có thể gây mệt mỏi ở nhiều mức độ khác nhau. Người bệnh cần sắp xếp thời gian nghỉ ngơi, tiết kiệm năng lượng. Hoạt động nhẹ nhàng kết hợp với uống đủ nước sẽ giúp cải thiện tình trạng này.
• Dự phòng tình trạng sau điều trị: Sau khi kết thúc xạ trị, da có thể đỏ và đau trong vài tuần, tình trạng mệt mỏi cũng có thể kéo dài.
• Trao đổi với đội ngũ y tế khi cần: Nếu da trở nên quá đau rát hoặc có dấu hiệu bất thường, cần liên hệ ngay với đội ngũ điều trị để được hướng dẫn và chăm sóc phù hợp.
• Trong thời gian điều trị, thay vì tự lái xe đến bệnh viện, người bệnh nên đi cùng người thân hoặc bạn bè để đảm bảo an toàn, bởi sau khoảng một tuần điều trị, cảm giác mệt mỏi có thể trở nên rõ rệt. Việc có người đồng hành cũng giúp người bệnh cảm thấy yên tâm và được động viên hơn.

Để đặt lịch khám, tư vấn, xạ trị ung thư tại Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, Quý khách hàng có thể liên hệ theo thông tin:

Tóm lại, xạ trị định vị thân nổi bật với độ chính xác cao, rút ngắn thời gian điều trị và hạn chế ảnh hưởng lên mô lành, song vẫn có nhược điểm là chi phí lớn và yêu cầu kỹ thuật cao. Đây là phương pháp hiện đại, phù hợp để cân nhắc trong những chỉ định thích hợp.