Hướng chẩn đoán và điều trị Ebola chuẩn y khoa

Ebola là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm có thể diễn tiến nhanh và gây tổn thương đa cơ quan nếu không được phát hiện, theo dõi và điều trị kịp thời. Các triệu chứng ban đầu như sốt cao, đau cơ, mệt mỏi, tiêu chảy hoặc xuất huyết thường không đặc hiệu, dễ nhầm lẫn với nhiều bệnh truyền nhiễm khác, khiến một số trường hợp chậm được phát hiện và xử trí. Vì vậy, chẩn đoán sớm có ý nghĩa quan trọng trong điều trị Ebola và kiểm soát nguy cơ lây lan dịch bệnh.

Chẩn đoán bệnh Ebola theo Bộ Y tế

Tính đến hôm nay, ngày 26/5/2026 thế giới đang đối mặt đối mặt với đợt bùng phát dịch Ebola thứ 17 vô cùng đáng lo ngại tại châu Phi với hơn 1.000 ca nhiễm và nghi nhiễm, khiến hàng trăm người tử vong.

Điểm bất thường của đợt dịch 2026, đợt dịch này chủ yếu chủng Bundibugyo Ebolavirus gây ra. Đây là chủng hiếm gặp và đặc biệt nguy hiểm bởi chưa có vắc xin hay thuốc điều trị đặc hiệu nào được chứng minh có hiệu quả tối ưu đối với chủng này (các loại vắc xin và thuốc kháng thể đơn dòng hiện tại chủ yếu chỉ có tác dụng đối với chủng Zaire).

Trước tình hình lan rộng tại các thủ đô thị lớn ở châu Phi và đã ghi nhận ca lây lan sang quốc gia khác. Bộ Y tế Việt Nam đã kích hoạt hệ thống giám sát cấp độ cao, yêu cầu siết chặt kiểm soát tại các cơ sở y tế và cửa khẩu quốc tế.

1. Yếu tố dịch tễ học

Theo khuyến cáo của Bộ Y tế Việt Nam, bất kỳ cá nhân nào trở về từ vùng dịch hoặc có tiền sử tiếp xúc nguy cơ phải tự theo dõi sức khỏe nghiêm ngặt trong vòng 21 ngày. Ca bệnh nghi ngờ được xác định khi có triệu chứng lâm sàng kèm theo một trong các yếu tố dịch tễ trong vòng 21 ngày trước đó:

• Đến hoặc sinh sống tại các vùng đang có dịch lưu hành (Cộng hòa Dân chủ Congo, Uganda,…).
• Tiếp xúc trực tiếp (qua da trầy xước hoặc niêm mạc) với máu, dịch cơ thể (nước bọt, dịch nôn, nước tiểu, phân, tinh dịch) của người nhiễm hoặc nghi nhiễm Ebola.
• Chăm sóc y tế hoặc tham gia các nghi thức mai táng, tiếp xúc với thi thể người tử vong do Ebola.
• Tiếp xúc, xử lý xác hoặc ăn thịt động vật hoang dã (đặc biệt là dơi quả và các loài linh trưởng) tại vùng dịch.

2. Chẩn đoán lâm sàng

Ebola thường khởi phát đột ngột với các triệu chứng dễ nhầm lẫn với sốt rét, thương hàn hoặc sốt virus.

• Triệu chứng khởi phát: Sốt cao đột ngột, suy nhược cơ thể nghiêm trọng, đau đầu dữ dội, đau mỏi cơ bắp toàn thân, đau họng. Giai đoạn đầu rất dễ bị nhầm lẫn với sốt xuất huyết Dengue, sốt rét hoặc thương hàn.
• Triệu chứng toàn phát (thể nặng): Xuất hiện từ ngày thứ 3 trở đi với các dấu hiệu tổn thương sâu
  • Tiêu hóa: Đau bụng dữ dội, nôn mửa tần suất cao, tiêu chảy xối xả gây mất nước nặng.
  • Xuất huyết: Chảy máu cam, chảy máu chân răng, xuất huyết dưới da bầm tím, nôn ra máu đi ngoài ra máu tươi/phân đen.
  • Suy đa tạng: Tổn thương cấu trúc tế bào tạng dẫn đến suy gan, suy thận cấp (thiểu niệu, vô niệu) thở nhanh, khó thở, tụt huyết áp và sốc nhiễm độc.

WHO cho biết nhiều ca bệnh tại châu Phi hiện được phát hiện muộn do người dân nhầm triệu chứng với sốt rét hoặc bệnh tiêu hóa thông thường.

Tại Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, hệ thống xét nghiệm hiện đại hỗ trợ thực hiện nhanh nhiều kỹ thuật chuyên sâu phục vụ chẩn đoán bệnh truyền nhiễm như RT-PCR, xét nghiệm miễn dịch và sinh hóa chuyên sâu. Quy trình kiểm soát nhiễm khuẩn được xây dựng nghiêm ngặt giúp hạn chế tối đa nguy cơ lây nhiễm chéo trong bệnh viện.

3. Chẩn đoán cận lâm sàng

Hướng dẫn 2026 của Bộ Y tế đã bổ sung và mở rộng nhiều phương pháp xem xét tiên tiến nhằm phát hiện sớm mầm bệnh:

• RT-PCR: Kỹ thuật phát hiện vật chất di truyền RNA của virus Ebola trong máu. Đây là xét nghiệm phổ biến và nhạy nhất, có thể phát hiện virus từ ngày thứ 3 sau khi khởi phát triệu chứng.
• ELISA (Enzyme-linked Immunosorbent Assay): Tìm kiếm kháng nguyên virus (ở giai đoạn cấp tính) hoặc phát hiện các kháng thể đặc hiệu IgM và IgG (ở giai đoạn muộn hơn).
• Phân lập virus: Nuôi cấy virus trên tế bào để xác định hình thái cấu trúc. Tuy nhiên kỹ thuật này ít dùng trong chẩn đoán cấp cứu mà chủ yếu phục vụ nghiên cứu dịch tễ.
• Tổng phân tích tế bào máu và sinh hóa: Ghi nhận tình trạng giảm bạch cầu, giảm tiểu cầu nặng, men gan (AST, ALT) tăng vọt, cùng các chỉ số ure, creatinin tăng cao phản ánh tình trạng suy thận.

Virus Ebola thuộc nhóm tác nhân nguy hiểm bậc nhất. Tất cả các thao tác lấy mẫu máu, vận chuyển bệnh phẩm và thực hiện xét nghiệm bắt buộc phải được tiến hành tại các phòng thí nghiệm đạt tiêu chuẩn An toàn sinh học cấp độ 4 (BSL-4) để ngăn ngừa nguy cơ phát tán mầm bệnh ra cộng đồng.

Tìm hiểu thêm: Ebola lây qua đường gì? Cơ chế xâm nhập

Phương pháp điều trị Ebola chuẩn y khoa

Hiện nay, điều trị Ebola chủ yếu tập trung vào hồi sức tích cực và kiểm soát biến chứng. và hỗ trợ chức năng cơ quan. Ebola có thể chữa khỏi hoàn toàn nếu được phát hiện ở giai đoạn sớm và điều trị hồi sức tích cực.

1. Nguyên tắc điều trị chung

Không có phương pháp điều trị Ebola đặc hiệu, chủ yếu là điều trị hỗ trợ. Các ca bệnh nghi ngờ đều phải được đưa đến bệnh viện ngay và thực hiện theo nguyên tắc: (1)

• Cách ly tuyệt đối: Ngay sau khi phát hiện ca bệnh nghi ngờ, bắt buộc phải đưa bệnh nhân vào khu cách ly áp lực âm biệt lập tại bệnh viện.
• Thông báo khẩn cấp: Báo cáo ngay cho các cơ quan y tế dự phòng và hệ thống quản lý dịch bệnh quốc gia trong vòng 24 giờ.
• Theo dõi sát sao: Đánh giá liên tục dấu hiệu sinh tồn ( mạch, nhiệt độ, huyết áp, nhịp thở) lượng dịch ra- vào cơ thể và chức năng các tạng.

Theo WHO, chủng Bundibugyo hiện chưa có vaccine được phê duyệt rộng rãi, khiến công tác điều trị và phòng dịch phức tạp hơn đáng kể so với các đợt dịch Ebola trước đây.

2. Điều trị hỗ trợ

Do chưa có thuốc kháng virus cho mọi chủng, điều trị hỗ trợ là nền tảng quan trọng nhất để duy trì chức năng sống, hạn chế biến chứng nặng và cải thiện khả năng sống sót cho người bệnh. Theo WHO và Bộ Y tế Việt Nam, người bệnh Ebola cần được theo dõi sát tại cơ sở y tế có khả năng hồi sức tích cực và kiểm soát nhiễm khuẩn nghiêm ngặt. (2)

• Bù nước và điện giải: Bắt buộc truyền tĩnh mạch (IV) dung dịch đẳng trương liều cao để bù lại lượng dịch khổng lồ mất qua đường tiêu hóa, điều chỉnh thăng bằng kiềm toan và điện giải.
• Duy trì huyết áp: Sử dụng các thuốc vận mạch kịp thời để nâng huyết áp, chống sốc độc tố.
• Hỗ trợ hô hấp: Một số trường hợp diễn tiến nặng có thể bị suy hô hấp do tổn thương đa cơ quan hoặc nhiễm trùng nặng.
• Lọc máu liên tục (CRRT): Can thiệp ngay nếu bệnh nhân có dấu hiệu tổn thương thận cấp nhằm bảo vệ tạng và đào thải độc tố khỏi tuần hoàn.
• Điều trị nhiễm trùng cơ hội: Phối hợp dùng kháng sinh phổ rộng khi có biểu hiện nhiễm khuẩn thứ phát.

Theo TS.BS Lê Xuân Luật, Khoa Nội tổng hợp, Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh Hà Nội, hồi sức tích cực và điều trị hỗ trợ sớm có vai trò quan trọng trong cải thiện tiên lượng và giảm nguy cơ tử vong ở người bệnh Ebola.

Việc điều trị Ebola đòi hỏi theo dõi sát diễn tiến lâm sàng, đánh giá liên tục chức năng các cơ quan và xử trí kịp thời các biến chứng có thể xảy ra. Tại Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, người bệnh được theo dõi bởi các chuyên gia giàu kinh nghiệm cùng hệ thống xét nghiệm và hồi sức hiện đại, hỗ trợ đánh giá toàn diện, chính xác tình trạng bệnh. Mô hình phối hợp đa chuyên khoa khi cần thiết giúp bác sĩ xây dựng kế hoạch điều trị phù hợp với từng trường hợp, đồng thời phát hiện sớm và kiểm soát hiệu quả các biến chứng nặng trong quá trình theo dõi.

3. Thuốc điều trị đặc hiệu

Hiện nay, một số thuốc điều trị đặc hiệu Ebola đã được nghiên cứu và sử dụng tại nhiều quốc gia nhằm giúp tải lượng virus và cải thiện tỷ lệ sống cho người bệnh. Tuy nhiên, hiệu quả điều trị còn phụ thuộc vào chủng virus, thời điểm phát hiện bệnh và khả năng tiếp cận điều trị sớm.

Một số thuốc kháng thể đơn dòng đã được WHO khuyến nghị sử dụng trong điều trị Ebola do chủng Zaire Ebolavirus gây ra, bao gồm Inmazeb (REGN-EB3 và Ebanga (mAb114). Đối với các bệnh do virus Ebola khác, hiện chưa có thuốc điều trị được phê duyệt, nhưng các sản phẩm tiềm năng đang được phát triển và có sẵn phác đồ CORE cho các thử nghiệm lâm sàng.

Hai loại vắc-xin đã được phê duyệt để phòng ngừa bệnh do virus Ebola: Ervebo® và Zabdeno và Mvabea®. Vắc-xin Ervebo được khuyến cáo sử dụng như một phần của biện pháp ứng phó với dịch bệnh. Hiện có một số loại vắc xin tiềm năng ở các giai đoạn phát triển khác nhau đối với bệnh Ebola gây ra.

Khuyến cáo từ Bộ Y tế: Đối với đợt dịch chủng Bundibugyo năm 2026 tại Congo và Uganda, chưa có thuốc đặc hiệu hoặc vắc xin được phê duyệt rộng rãi. Điều này khiến công tác điều trị và kiểm soát dịch gặp nhiều khó khăn hơn. Các liệu pháp đang tiếp tục được nghiên cứu, thử nghiệm lâm sàng khẩn cấp. Hướng dẫn, nêu rõ “ Không có chống chỉ định sử dụng các thuốc này do rủi ro vượt sinh mạng vượt qua rủi ro tác dụng phụ”.

4. Quy tắc kiểm soát nhiễm khuẩn tại bệnh viện

Theo khuyến cáo của WHO và Bộ Y tế Việt Nam, tất cả trường hợp nghi ngờ hoặc xác định mắc Ebola đều phải được cách ly nghiêm ngặt và xử lý theo quy trình đặc biệt.

Điều trị hỗ trợ hiện vẫn là nền tảng quan trọng trong kiểm soát bệnh Ebola.

• Nhân viên y tế bắt buộc phải mặc đồ PPE chuẩn cấp độ cao nhất, sử dụng mặt nạ phòng chống độc hoặc khẩu trang N95 hoặc tương đương.
• Mọi chất thải, dịch tiết phải được xử lý bằng hóa chất khử trùng mạnh trước khi đưa ra ngoài.
• Kiểm soát phơi nhiễm cho nhân viên y tế bằng cách theo dõi sức khỏe, giám sát triệu chứng trong 21 ngày và báo cáo ngay khi có biểu hiện nghi ngờ.
• Xử lý thi hài theo quy trình đặc biệt, người tử vong do Ebola vẫn có khả năng phát tán virus mạnh, vì vậy cần xử lý theo quy trình nghiêm ngặt.

Theo Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh do vi rút Ebola 2026, Cục Quản lý khám chữa bệnh, yêu cầu bắt buộc hỏa táng theo hướng dẫn tại Thông tư số 21/2021/TT-BYT về quản lý bệnh truyền nhiễm nhóm A theo quy định Luật. (3)

Tiêu chuẩn để xuất viện cho người bệnh Ebola

Người bệnh Ebola chỉ được xem xét xuất viện khi đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn lâm sàng và xét nghiệm theo hướng dẫn chuyên môn nhằm đảm bảo an toàn cho cộng đồng và hạn chế nguy cơ lây lan virus.

Theo khuyến cáo của WHO và Bộ Y tế, việc đánh giá xuất viện cần được thực hiện thận trọng do virus Ebola có thể tồn tại trong một số dịch cơ thể ngay cả khi người bệnh đã hồi phục về lâm sàng.

1. Tiêu chuẩn xét nghiệm

• Kết quả RT-PCR máu âm tính với virus Ebola trong 2 lần liên tiếp.
• Hai lần lấy mẫu cách nhau tối thiểu 48 giờ.

2. Tiêu chuẩn lâm sàng

• Hết sốt, thể trạng ổn định.
• Chức năng gan, thận ổn định.
• Không còn nôn, tiêu chảy hoặc các biểu hiện xuất huyết.
• Có thể ăn uống và sinh hoạt cơ bản bình thường.

Người bệnh được phát hiện sớm và điều trị tích cực thường có tiên lượng tốt hơn. Tuy nhiên, khả năng hồi phục phụ thuộc vào nhiều yếu tố như chủng virus, thời điểm chẩn đoán, mức độ tổn thương cơ quan và tình trạng miễn dịch của từng người bệnh. Ebola vẫn là bệnh có tỷ lệ tử vong cao, đặc biệt ở các trường hợp sốc, xuất huyết nặng, suy đa cơ quan hoặc rối loạn đông máu nghiêm trọng.

3. Theo dõi sau xuất viện

Sau khi xuất viện, người bệnh cần tiếp tục được theo dõi sức khỏe và tái khám theo hướng dẫn của bác sĩ.

• Theo dõi hội chứng hậu Ebola: Một số trường hợp có thể gặp các triệu chứng kéo dài như đau khớp, mệt mỏi, giảm thị lực do viêm màng bồ đào hoặc các rối loạn tâm lý.
• Đảm bảo an toàn tình dục: Virus Ebola có thể tồn tại trong tinh dịch của nam giới trong thời gian dài sau khi hồi phục. Vì vậy, nam giới cần sử dụng bao cao su khi quan hệ tình dục cho đến khi có kết quả xét nghiệm tinh dịch âm tính theo khuyến cáo của cơ quan y tế nhằm giảm nguy cơ lây truyền cho bạn tình.

Như vậy, cách điều trị Ebola hiện nay chủ yếu là cách ly nghiêm ngặt, hồi sức tích cực và điều trị hỗ trợ nhằm kiểm soát biến chứng nguy hiểm. Người có yếu tố dịch tễ liên quan hoặc xuất hiện triệu chứng nghi ngờ cần được thăm khám sớm để chẩn đoán và theo dõi kịp thời. Việc phát hiện sớm không chỉ giúp nâng cao hiệu quả điều trị mà còn góp phần hạn chế nguy cơ lây lan trong cộng đồng.