Virus Hanta là gì? Làm thế nào để phòng ngừa?

Virus Hanta là tác nhân gây bệnh lây truyền từ động vật gặm nhấm sang người, có thể gây hội chứng phổi do Hantavirus hoặc sốt xuất huyết kèm suy thận với nguy cơ diễn tiến nặng. Dù không phổ biến như cúm hay sốt xuất huyết, Hanta virus vẫn là bệnh lý truyền nhiễm nguy hiểm do có khả năng tiến triển nhanh và gây biến chứng nặng nếu không được phát hiện sớm. Việc nhận biết nguồn lây và mức độ nguy hiểm của bệnh giúp chủ động phòng ngừa và thăm khám kịp thời khi có dấu hiệu nghi ngờ.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), mỗi năm thế giới ước tính ghi nhận từ 10.000 đến hơn 100.000 ca nhiễm Hantavirus, trong đó gánh nặng bệnh tập trung chủ yếu tại châu Á và châu Âu. Tại một số khu vực ở châu Mỹ, hội chứng phổi do Hantavirus có tỷ lệ tử vong có thể lên đến 50% nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời. Tính đến ngày 7/5/2026, WHO ghi nhận 7 trường hợp liên quan đến virus Hanta, gồm 9 ca xác nhận nhiễm và 5 ca nghi ngờ, trong đó có 3 trường hợp tử vong, 1 ca nguy kịch và 3 ca triệu chứng nhẹ.

Tại Việt Nam (6/5/2026) hiện chưa ghi nhận ca bệnh do virus Hanta lây từ chuột. Tuy nhiên, Bộ Y tế cảnh báo đây là nhóm virus có thể gây hội chứng phổi hoặc sốt xuất huyết kèm suy thận với nguy cơ diễn tiến nặng, suy hô hấp và tử vong nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời.

Virus Hanta là gì?

Virus Hanta (Hanta virus) là một họ virus chứa vật chất di truyền RNA chuỗi đơn mang màng bọc, thuộc họ Hantaviridae, bộ Bunyavirales. Không giống như các loại virus khác cùng bộ lây truyền qua động vật chân đốt (muỗi, ve, bét), virus Hanta là truyền từ động vật sang người, với vật chủ ký sinh tự nhiên là các loại động vật gặm nhấm (chuột nhà, chuột cống, chuột đồng).

Các virus này có khả năng sinh tồn cao trong môi trường, đặc biệt là trong phân, nước tiểu và nước bọt của thú gặm nhấm bị nhiễm, từ đó tạo ra nguồn lây nhiễm chính cho con người. Khi tiếp xúc hoặc hít phải hạt khí dung chứa virus trong bụi hoặc giọt bắn.

Hanta virus có thể gây ra các bệnh lý nghiêm trọng ở người, đặc biệt là hội chứng phổi do Hantavirus (HPS) và sốt xuất huyết kèm suy thận (HFRS). Mỗi chủng Hantavirus thường liên quan đến một loài gặm nhấm đặc trưng và phân bổ theo khu vực địa lý.

Cơ chế gây bệnh của Hantavirus

Khi đã xâm nhập vào cơ thể người qua các đường lây truyền như hít phải khí dung từ phân hoặc nước tiểu của chuột nhiễm bệnh, virus Hanta bắt đầu gây ra phản ứng miễn dịch phức tạp. Các virus này xâm nhập vào tế bào nội mô của mạch máu, gây tổn thương các lớp tế bào này và làm tăng tính thấm thành mạch. Đặc điểm gây bệnh của Hantavirus chính là khả năng làm tổn thương các mạch máu nhỏ, dẫn đến chảy máu, phù nề và thay đổi huyết động trong cơ thể.

Không dừng lại ở đó, cơ chế gây bệnh còn bao gồm việc kích thích phản ứng viêm quá mức, dẫn đến suy hô hấp cấp hoặc suy thận, tùy thuộc vào chủng virus mắc phải. Ở thể hội chứng phổi do hantavirus (HPS), các hạt virus làm tổn thương hệ hô hấp, gây phù phổi, khó thở nghiêm trọng, thậm chí là tử vong nếu không điều trị kịp thời. Ngược lại, ở hội chứng suy thận (HFRS), các tổn thương chủ yếu xảy ra tại thận, gây suy giảm chức năng và các triệu chứng đặc trưng như xuất huyết hoặc huyết áp giảm đột ngột.

Thời gian ủ bệnh bao lâu?

Thời gian ủ bệnh của virus Hanta là khoảng từ vài ngày đến vài tuần, tùy thuộc vào loại virus và cơ địa của từng người. Thông thường, ở các trường hợp nhiễm trùng Hantavirus, người bệnh bắt đầu xuất hiện các triệu chứng đầu tiên trong khoảng từ 1 đến 6 tuần kể từ khi tiếp xúc với nguồn lây nhiễm. Thời gian này khá dài so với nhiều bệnh truyền nhiễm khác, khiến cho việc chẩn đoán gặp nhiều khó khăn hơn, nếu không nhận biết kịp thời các dấu hiệu ban đầu của sự nhiễm virus.

Phân loại các chủng virus Hanta và các bệnh liên quan

Virus Hanta được đặt tên theo khu vực địa lý, theo hồ sơ y tế của US CDC, tên gọi “Hanta” xuất phát từ Sông Hantaan ở Hàn Quốc.

• Năm 1951 – 1953: Trong chiến tranh Triều Tiên, hơn 3.000 binh sĩ Liên Hiệp Quốc đã mắc căn bệnh lạ và gây sốt xuất huyết và suy thận nghiêm trọng.
• Năm 1976: Bác sĩ kiêm nhà vi sinh vật học Hàn Quốc Ho Wang Lee và các cộng sự bắt đầu phân lập thành công virus này từ phổi của loài chuột. Phát hiện này đã đặt nền móng cho việc nghiên cứu virus này.

Bảng các chủng Hantavirus điển hình và loài gặm nhấm vật chủ (1)

Hantavirus được chia thành hai nhóm chính dựa trên biểu hiện lâm sàng và khu vực địa lý mà chúng tồn tại và đặc điểm dịch tễ. Nhiều chủng virus gây ra các bệnh nguy hiểm, trong đó:

1. Hantavirus gây hội chứng phổi (HPS)

HPS – Hantavirus Pulmonary Syndrome phân bố chủ yếu ở Hoa Kỳ, chủ yếu ở các bang phía Tây Nam, Canada, chủ yếu ở các tỉnh phía Tây, Nam Mỹ và Panama. Bệnh có triệu chứng khởi đầu như bắt đầu như cảm cúm thông thường. Bệnh là nguyên nhân gây ra hội chứng phổi không do tim, tấn công mạnh vào hệ hô hấp với tỷ lệ tử vong rất cao, các chủng tiêu biểu bao gồm:

• Sin Nombre virus: Tìm thấy chủ yếu ở Bắc Mỹ (Mỹ, Canada), vật chủ là chuột hươu (Peromyscus maniculatus). Đây là tác nhân chính gây ra các vụ dịch HPS nghiêm trọng.
• Andes virus: Chủ yếu tại Nam Mỹ (Argentina, Chile). Đây là chủng đặc biệt nguy hiểm vì là chủng Hantavirus duy nhất có bằng chứng lâm sàng về khả năng lây truyền từ người sang người.

Hội chứng phổi (HPS) có tỷ lệ gây tử vong cao. Khoảng 38% số người mắc các triệu chứng hô hấp có thể tử vong.

2. Hantavirus gây sốt xuất huyết kèm hội chứng thận (HFRS)

HFRS – Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome, chủng này chủ yếu phân bố ở Châu Âu và Châu Á, tác động trực tiếp đến hệ tuần hoàn và chức năng thận. Các chủng tiêu biểu bao gồm:

• Seoul virus: phân bố toàn cầu, vật chủ chính là chuột cống nâu (Rattus norvegicus) và chuột cống đen (Rattus rattus). Chủng này gây thể bệnh HFRS từ nhẹ đến trung bình.
• Dobrava-Belgrade virus: Tìm thấy ở vùng Balkan (Châu Âu), gây thể bệnh HFRS nghiêm trọng với tỷ lệ tử vong lên tới 10-12%.
• Hantaan Virus (HTNV): Chủ yếu tại Đông Á ( Hàn Quốc, Trung Quốc, Nga). Vật chủ chính là chuột đồng cổ sọc (Apodemus agrarius). Gây ra Sốt xuất huyết kèm hội chứng thận (HFRS) thể nghiêm trọng. Bệnh nhân bị xuất huyết nặng, tụt huyết áp và suy thận cấp, tỷ lệ tử vong từ 5 – 15%.

3. Bệnh thận dịch tễ (NE)

Ne – Nephropathia Epidemica, đây là một thể lâm sàng nhẹ và lành tính của hội chứng HFRS, đặc trưng bởi các tổn thương thận tạm thời nhưng ít gây xuất huyết nghiêm trọng.

• Puumala virus: Phân bổ rộng tại Bắc Âu và Trung Âu, vật chủ chính là Chuột ngân hàng (Myodes glareolus). Dù số ca mắc tại châu Âu lên đến hàng nghìn ca mỗi năm, bệnh diễn tiến khá nhẹ, bệnh nhân thường tự phục hồi và tỷ lệ tử vong cực thấp (<0.1%).

Mức độ nguy hiểm của virus Hanta

Mức độ nguy hiểm của Hantavirus phụ thuộc rất lớn vào chủng virus mà bệnh nhân nhiễm phải. Theo thống kê dịch tễ học của WHO:

Virus Hanta là virus RNA sợi đơn mang điện tích âm, lây nhiễm nhiều loài gặm nhấm, chuột chù, chuột chũi và dơi.

• Đối với thể HPS (Hội chứng phổi): Cực kỳ nguy hiểm. Tỷ lệ tử vong cáo lên đến 50%. Bệnh diễn tiến rất nhanh, bệnh nhân có thể suy hô hấp cấp và tử vong chỉ sau vài giờ kể từ khi xuất hiện triệu chứng khó thở đầu tiên.
• Đối với thể HFRS (Sốt xuất huyết kèm suy thận): Tỷ lệ tử vong dao động từ 1% đến 15% tùy thuộc vào chủng virus (chủng Dobrava nặng nhất, chủng Seoul nhẹ hơn). Điểm nguy hiểm là bệnh gây biến chứng suy thận cấp tính, đòi hỏi phải lọc máu khẩn cấp.

Hantavirus lây truyền như thế nào?

Virus Hanta chủ yếu lây sang người qua đường hô hấp khi hít phải bụi hoặc khí dung có chứa virus từ nước tiểu, phân hay nước bọt của chuột nhiễm bệnh. Ngoài ra, virus cũng có thể lây khi tiếp xúc trực tiếp với chuột hoặc chạm vào bề mặt nhiễm virus rồi đưa tay lên mắt, mũi hoặc miệng. Trong một số trường hợp hiếm gặp, người bệnh có thể bị lây do chuột cắn.

Động vật gặm nhấm (chuột) bị nhiễm virus Hanta sẽ mang mầm bệnh suốt đời nhưng không có biểu hiện triệu chứng. Virus được đào thải liên tục ra môi trường bên ngoài thông qua ba con đường chính: Nước tiểu, phân và nước bọt của chúng. Con người vô tình trở thành vật chủ phụ khi tiếp xúc với các chất thải này qua các cơ chế sau:

• Hít phải hạt khí dung phát tán từ phân, nước tiểu chuột: Đây là con đường phổ biến nhất, chiếm đại đa số các ca mắc virus Hanta. Khi phân hoặc nước tiểu khô của chuột bị xáo trộn (do quét dọn, chuyển đồ), các hạt virus siêu nhỏ sẽ bay lơ lửng trong không khí dưới dạng khí dung. Người lành hít phải các hạt này sẽ bị nhiễm bệnh.
• Tiếp xúc trực tiếp với nguồn lây: Bệnh nhân chạm tay vào chất thải của chuột hoặc bề mặt có dính virus, sau đó vô tình đưa tay lên mắt, mũi miệng. Hoặc qua các vết cắn của chuột.

Hầu hết các chủng Hantavirus KHÔNG lây truyền giữa người với người. Tuy nhiên, một ngoại lệ duy nhất được ghi nhận là Ander virus ở Nam Mỹ. Các nghiên cứu dịch tễ học xác nhận chủng này có thể lây từ người sang người thông qua tiếp xúc gần gũi trong gia đình hoặc môi trường chăm sóc y tế không được bảo vệ.

Khả năng tiếp xúc và nhiễm Hantavirus tăng cao rõ rệt đối với các nhóm đối tượng và điều kiện môi trường sau:

• Môi trường sống có chuột: Sống gần các cánh đồng, bãi rác, kho thóc, hoặc nhà cửa không được bịt kín tạo điều kiện cho chuột vào làm tổ.
• Nghề nghiệp tiếp xúc động vật: Những người làm việc trong môi trường có nhiều động vật như nông dân, công nhân môi trường, công nhân lâm nghiệp, người làm công tác thực địa, người dọn dẹp kho bãi cũ có nguy cơ cao do thường xuyên tiếp xúc với môi trường hoang dã hoặc nơi chuột làm tổ.

Thời gian ủ bệnh và triệu chứng nhiễm Hantavirus

Bệnh do virus gây ra có biểu hiện lâm sàng rất đa dạng, dịch chuyển từ thể nhẹ không triệu chứng đến các thể suy hô hấp hoặc suy thận cấp có thể dẫn đến tử vong. Do đó, việc nhận biết sớm các mốc thời gian và dấu hiệu cảnh báo là yếu tố sống còn.

1. Thời gian ủ bệnh

Thời gian ủ bệnh của Hantavirus tương đối dài và không có định. Thông thường bệnh khởi phát sau 1 – 5 tuần kể từ khi tiếp xúc với nguồn lây. Một số trường hợp hy hữu được ghi nhận có thể ngắn ở mức 1 tuần hoặc kéo dài lên đến 8 tuần.

2. Triệu chứng giai đoạn đầu

Giai đoạn đầu gồm sốt cao, mệt mỏi, đau đầu, đau cơ nhiều vùng, cảm giác rát cổ họng, rối loạn tiêu hóa như buồn nôn, nôn mửa, tiêu chảy và phát ban nhẹ. Cả hai thể bệnh HPS và HFRS đều có giai đoạn khởi phát rất giống với bệnh cúm mùa hoặc sốt xuất huyết thông thường, kéo dài từ 3-5 ngày

3. Dấu hiệu tiến triển nặng

• Ở thể phổi (HPS): Từ ngày thứ 4 -10 virus tấn công phổi. Bệnh nhân xuất hiện ho khan, tức ngực ho khan, tức ngực và nhanh chóng rơi vào trạng thái khó thở dữ dội. Phổi bị phù đặc dẫn đến suy hô hấp cấp. Tốc độ diễn tiến cực nhanh, đòi hỏi phải thở máy lập tức.
• Ở thể Thận (HFRS): Các triệu chứng của HFRS thường xuất hiện trong vòng 1 đến 2 tuần sau khi tiếp xúc. Trong những trường hợp hiếm gặp, có thể mất đến 8 tuần để các triệu chứng xuất hiện. Các triệu chứng ban đầu bắt đầu đột ngột sau đó trên da xuất hiện các nốt xuất huyết, mắt đỏ (xuất huyết kết mạc). Thận bị tổn thương nặng gây thiểu niệu (ít tiểu) hoặc vô niệu (không có nước tiểu). Bệnh nhân bị ứ nước, phù nề toàn thân và suy thận.

Hướng chẩn đoán và điều trị

Vì giai đoạn khởi phát của Hantavirus rất giống với các bệnh nhiễm virus cấp tính khác (như cúm, sốt xuất huyết Dengue, Leptospira), việc chẩn đoán chính xác đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa yếu tố dịch tễ học và xét nghiệm vi sinh chuyên sâu.

Hiện nay, Virus Hanta đang có diễn tiến phức tạp trên thế giới, khi có những triệu chứng nghi ngờ, người bệnh có thể đến BVĐK Tâm Anh để được thăm khám với hệ thống xét nghiệm hiện đại, đội ngũ bác sĩ giàu kinh nghiệm, giúp phát hiện sớm và xử trí hiệu quả các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, bảo vệ sức khỏe toàn diện.

1. Phương pháp chẩn đoán

Việc chẩn đoán bệnh do Hantavirus chủ yếu dựa vào việc phát hiện kháng thể, thông qua xét nghiệm:

1.1 Xét nghiệm vi sinh và miễn dịch học

• Xét nghiệm miễn dịch enzyme (ELISA): Đây là phương pháp phổ biến nhất để chẩn đoán xác định. Xét nghiệm này giúp tìm các kháng thể đặc hiệu trong huyết thanh bệnh nhân:
  • Kháng thể IgM: Xuất hiện rất sớm ngay khi có triệu chứng lâm sàng đầu tiên, minh chứng cho tình trạng nhiễm trùng cấp tính.
  • Kháng thể IgG: Xuất hiện muộn hơn nhưng nồng độ sẽ tăng lên gấp 4 lần trong giai đoạn phục hồi.
• Xét nghiệm PCR (RT – PCR): Kỹ thuật phản ứng chuỗi polymerase phiên mã được dùng để phát hiện trực tiếp vật chất di truyền (RNA) của virus Hanta trong máu, dịch tiết hoặc các mẫu mô sinh thiết. Phương pháp này cực kỳ có giá trị ở giai đoạn này rất sớm của bệnh, khi cơ thể chưa kịp sản sinh ra kháng thể để xét nghiệm ELISA phát hiện.

1.2 Xét nghiệm hóa sinh và huyết học bổ trợ

Các chỉ số cận lâm sàng giúp đánh giá mức độ tổn thương cơ quan đích và định hướng thể bệnh:

• Công thức máu: Ghi nhận số lượng tiểu cầu giảm mạnh (thrombocytopenia) và bạch cầu tăng cao bất thường.
• Chức năng thận: Ở thể bệnh Thận (HFRS), nồng độ Creatinine và Urea trong máu tăng vọt, xuất hiện protein và hồng cầu trong nước tiểu, minh chứng cho tình trạng suy thận cấp.
• X-quang hoặc CT-scan ngực: Ở thể bệnh Phổi (HPS), hình ảnh chụp chiếu sẽ cho thấy tổn thương thâm nhiễm tiến triển đối xứng hai bên phổi, bóng tim bình thường nhưng có dịch tràn ngập phế nang (phù phổi non-cardiogenic).

2. Cách điều trị

Hiện tại, chưa có thuốc điều trị đặc hiệu (thuốc kháng virus dứt điểm) và chưa có vắc xin phòng ngừa đại trà được phê duyệt cho các chủng Hantavirus. Việc điều trị bệnh cần được chăm sóc hỗ trợ, bao gồm nghỉ ngơi, bù nước và điều trị các triệu chứng.

Hỗ trợ điều trị theo từng thể bệnh lâm sàng

• Đối với Thể hội chứng Phổi (HPS):
  • Liệu pháp oxy: Bệnh nhân phải được thở oxy dòng cao hoặc thở máy xâm nhập ngay khi có dấu hiệu suy hô hấp nhằm ngăn chặn tình trạng thiếu oxy mô nghiêm trọng.
  • Kỹ thuật ECMO (Tim phổi nhân tạo): Trong các trường hợp suy hô hấp cấp tiến triển (ARDS) nặng mà máy thở không đáp ứng, ECMO là giải pháp cứu cánh tối ưu. Kỹ thuật này giúp cơ thể trao đổi oxy ngoài cơ thể để hệ hô hấp và tim mạch có thời gian phục hồi, giúp giảm đáng kể tỷ lệ tử vong.
  • Kiểm soát dịch truyền: Phải cực kỳ thận trọng khi truyền dịch vì việc quá tải tuần hoàn sẽ khiến tình trạng phù phổi trở nên trầm trọng hơn.
• Đối với Thể sốt xuất huyết kèm hội chứng Thận (HFRS):
  • Cân bằng nước và điện giải: Theo dõi sát sao lượng dịch vào – ra của cơ thể. Duy trì huyết áp ổn định bằng dịch truyền và các thuốc vận mạch nếu có tình trạng sốc giảm thể tích.
  • Lọc máu cấp cứu (Thận nhân tạo): Trong giai đoạn bệnh nhân bị thiểu niệu hoặc vô niệu (không có nước tiểu), việc lọc máu liên tục hoặc chạy thận nhân tạo là bắt buộc để đào thải các độc tố chuyển hóa, cân bằng kali máu, duy trì sự sống cho đến khi nhu mô thận tự phục hồi chức năng.

Ribavirin là loại thuốc duy nhất được sử dụng để điều trị các trường hợp nhiễm hantavirus nặng ở châu Âu. Tuy nhiên, đối với thể bệnh Phổi (HPS), thuốc này hầu như không mang lại hiệu quả lâm sàng rõ rệt.

Biện pháp phòng ngừa

Phòng ngừa Hantavirus hiệu quả nhất là cắt đứt chu trình tiếp xúc giữa người và động vật gặm nhấm thông qua các nguyên tắc kiểm soát môi trường sống:

• Kiểm soát và loại trừ chuột: Bịt kín tất cả các lỗ hổng, khe hở trong nhà có đường kính từ 0.6 cm trở lên để ngăn chuột xâm nhập. Đặt bẫy chuột xung quanh khu vực sinh sống.
• Vệ sinh an toàn thực phẩm: Lưu trữ thức ăn của người và vật nuôi trong các hộp đựng bằng nhựa cứng hoặc kim loại có nắp đậy kín. Tránh để thức ăn thừa qua đêm làm thu hút chuột.
• Quy trình dọn dẹp an toàn (Ngăn chặn khí dung): Luôn đeo găng tay cao su trong quá trình dọn dẹp, xịt nước có khu vực chất thải bằng dung dịch tẩy rửa. Không nên dùng chổi quét sẽ làm bụi bẩn chứa virus bay lơ lửng thành khí dung.

Virus Hanta là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm nhưng có thể phòng ngừa nếu chủ động kiểm soát môi trường sống và nhận biết sớm các dấu hiệu bất thường của cơ thể. Khi xuất hiện các triệu chứng như sốt cao, đau cơ, khó thở hoặc rối loạn tiểu tiện, người bệnh cần thăm khám sớm để được đánh giá và xử trí kịp thời, hạn chế nguy cơ diễn tiến nặng.