Virus Hantaan (HTNV)

Virus Hantaan là một trong những chủng Hantavirus nguy hiểm, có thể gây bệnh sốt xuất huyết kèm hội chứng thận ở người với nguy cơ tổn thương mạch máu, suy thận và nhiều biến chứng nguy hiểm nếu không được phát hiện sớm. Virus chủ yếu lây sang người khi hít phải bụi hoặc các hạt li ti chứa virus phát tán từ nước bọt, nước tiểu hoặc phân của động vật gặm nhấm nhiễm bệnh.

Virus Hantaan là gì?

Virus Hantaan (HTNV) là một chủng virus thuộc họ Hantaviridae, chi Orthohantavirus, được xác định là một tác nhân gây sốt xuất huyết kèm hội chứng thận (HFRS). Chủng virus này lưu hành chủ yếu tại khu vực như Trung Quốc, Hàn Quốc, Nga, Việt Nam. Ổ chứa tự nhiên của virus là chuột đồng sọc (Apodemus agrarius). Người nhiễm bệnh chủ yếu do hít phải khí dung chứa virus từ nước tiểu, nước bọt hoặc phân của động vật nhiễm bệnh.

Hantaan virus được phân lập thành công vào năm 1978 từ chuột đồng tại khu vực gần sông Hantaan ở Hàn Quốc. Tên của virus cũng được đặt theo tên con sông này. (1)

Triệu chứng nhiễm Hantaan vi rút

Triệu chứng khi nhiễm virus Hantaan tiến triển theo các giai đoạn sau:

• Giai đoạn khởi phát: Người bệnh sốt cao đột ngột kéo dài, đau đầu dữ dội, mệt mỏi. Một số trường hợp có đau bụng, buồn nôn, tiêu chảy. Cuối giai đoạn này có thể xuất hiện chấm xuất huyết dưới da hoặc chảy máu mũi;
• Giai đoạn tụt huyết áp: Người bệnh có thể giảm sốt nhưng xuất hiện tụt huyết áp đột ngột, buồn nôn, nôn nhiều, giảm lượng nước tiểu. Một số trường hợp tiến triển thành sốc do thoát dịch, rối loạn tuần hoàn nghiêm trọng;
• Giai đoạn thiểu niệu: Lượng nước tiểu giảm rõ rệt. Người bệnh có thể tiểu ra máu, tiểu đạm, phù nề, tăng creatinin máu. Một số trường hợp nặng có thể xuất huyết tiêu hóa hoặc chảy máu nặng do rối loạn đông máu. Đây là giai đoạn biểu hiện rõ đặc điểm của sốt xuất huyết kèm hội chứng thận do Hantaan virus gây ra;
• Giai đoạn đa niệu và hồi phục: Sau khi vượt qua giai đoạn nguy hiểm, lượng nước tiểu tăng dần, chức năng thận bắt đầu cải thiện. Người bệnh bước vào thời kỳ hồi phục nhưng vẫn có thể kéo dài nhiều tuần đến nhiều tháng để hồi phục hoàn toàn.

Cơ chế Hantaan xâm nhập cơ thể

Virus Hantaan lây truyền chủ yếu từ động vật gặm nhấm sang người, trong đó ổ chứa tự nhiên phổ biến của virus là chuột đồng sọc (Apodemus agrarius). Những loài trung gian của virus thường sinh sống ở vùng nông thôn, cánh đồng canh tác hoặc khu vực chứa nông sản. Chuột nhiễm virus có thể phát tán mầm bệnh qua nước tiểu, phân, nước bọt ra môi trường xung quanh.

Con người chủ yếu nhiễm bệnh khi hít phải khí dung chứa virus phát tán từ chất thải của chuột. Ngoài ra, virus cũng có thể xâm nhập qua các con đường:

• Thực phẩm nhiễm bệnh;
• Vết cắn, vết trầy xước ngoài da do chuột nhiễm bệnh gây ra;
• Tiếp xúc trực tiếp với bề mặt có chứa dịch tiết của động vật mang mầm bệnh.

Nguy cơ nhiễm bệnh tăng cao ở những người thường xuyên làm việc tại đồng ruộng, kho lương thực, khu chăn nuôi hoặc nơi có mật độ chuột cao. Bên cạnh đó, việc ngủ tại nương rẫy, dọn dẹp kho cũ không có bảo hộ, sống trong môi trường vệ sinh kém hoặc tiếp xúc kéo dài với động vật gặm nhấm cũng làm tăng nguy cơ phơi nhiễm với HTNV.

Hantaan virus nguy hiểm ra sao?

Virus Hantaan nguy hiểm do có khả năng gây tổn thương đa cơ quan, đặc biệt là hệ mạch máu và thận. Theo một nghiên cứu gần đây, tỷ lệ tử vong ở nhóm bệnh sốt xuất huyết kèm hội chứng thận do HTNV gây ra có thể lên đến 6.3%.

Nguyên nhân khiến Hantaan nguy hiểm là virus có thể làm tăng tính thấm thành mạch, khiến dịch thoát ra khỏi lòng mạch gây tụt huyết áp, phù mô, xuất huyết cũng như giảm tưới máu các cơ quan quan trọng.

Người bệnh thường khởi phát bằng sốt cao, đau cơ, đau đầu, rét run, chóng mặt, buồn nôn hoặc rối loạn tiêu hóa. Khi bệnh tiến triển, người bệnh có thể giảm lượng nước tiểu, xuất huyết dưới da, tiểu ra máu, suy thận cấp hoặc sốc tuần hoàn.

Ngoài tổn thương thận, HTNV có thể ảnh hưởng đến gan, tim, phổi và hệ thần kinh trung ương.

Phương pháp chẩn đoán

Việc chẩn đoán nhiễm Hantaan virus cần kết hợp triệu chứng lâm sàng, yếu tố dịch tễ và các xét nghiệm chuyên sâu. Cụ thể:

• Đánh giá yếu tố dịch tễ và triệu chứng lâm sàng: Bác sĩ khai thác tiền sử tiếp xúc với chuột hoặc khu vực có nguy cơ lưu hành virus gây bệnh. Các biểu hiện như sốt cao, xuất huyết, giảm lượng nước tiểu, suy thận cấp có thể gợi ý dấu hiệu giai đoạn đầu nhiễm bệnh;
• Xét nghiệm huyết thanh học: Các kỹ thuật xét nghiệm huyết thanh học như ELISA, miễn dịch huỳnh quang giúp phát hiện kháng thể IgM, IgG chống lại protein của virus, hỗ trợ chẩn đoán khả năng nhiễm virus gây bệnh;
• Xét nghiệm RT-PCR: Kỹ thuật này có thể phát hiện RNA của virus Hantaan ngay từ giai đoạn sớm, đặc biệt hữu ích trong các trường hợp diễn tiến nặng, phân biệt chủng virus gây bệnh và đánh giá tình trạng bệnh;
• Đánh giá tổn thương cơ quan: Người bệnh có thể được chỉ định xét nghiệm chức năng thận, tổng phân tích nước tiểu, xét nghiệm công thức máu và đông máu hoặc phương pháp chẩn đoán hình ảnh để đánh giá nguy cơ tổn thương đa cơ quan.

Hướng điều trị cụ thể

Hiện chưa có thuốc điều trị đặc hiệu cho người nhiễm HTNV, việc điều trị hiện nay chủ yếu tập trung vào hồi sức và kiểm soát triệu chứng:

• Điều trị hỗ trợ và theo dõi sát: Người bệnh cần được nghỉ ngơi, bù dịch phù hợp, theo dõi sát các chỉ số huyết động, lượng nước tiểu, chức năng thận, tình trạng đông máu;
• Hỗ trợ chức năng hô hấp: Một số trường hợp nhiễm virus Hantaan diễn tiến nặng có thể xuất hiện suy hô hấp cấp, giảm oxy máu, phù phổi. Người bệnh có thể cần thở oxy, thở máy hoặc đặt nội khí quản để duy trì hô hấp;
• Điều trị biến chứng thận: Trong các trường hợp chức năng thận suy giảm nghiêm trọng, người bệnh có thể cần lọc máu để loại bỏ độc tố, duy trì cân bằng điện giải, dịch cơ thể;
• Điều trị triệu chứng, biến chứng liên quan: Người bệnh có thể được chỉ định thuốc hạ sốt, kiểm soát huyết áp, kiểm soát rối loạn đông máu hoặc truyền chế phẩm máu nếu xuất huyết nặng.

TS.BS Lê Xuân Luật, Khoa Nội Tổng hợp, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh Hà Nội cho biết việc theo dõi sát và điều trị đa chuyên khoa giúp phát hiện sớm biến chứng tim mạch, thần kinh hoặc thận. Người bệnh nên được đưa đến bệnh viện uy tín để thăm khám, điều trị sớm, giúp can thiệp kịp thời, kiểm soát triệu chứng hiệu quả, giảm thiểu nguy cơ biến chứng.

Biện pháp phòng ngừa hiệu quả

Biện pháp phòng ngừa nhiễm virus Hantaan hiệu quả chính là cắt đứt chu trình tiếp xúc giữa người và động vật gặm nhấm thông qua kiểm soát môi trường sống, hạn chế phơi nhiễm với nguồn bệnh:

• Kiểm soát chuột: Bịt kín các khe hở, lỗ thông hoặc con đường chuột có thể xâm nhập vào nhà. Việc đặt bẫy chuột, duy trì vệ sinh môi trường sống giúp giảm nguy cơ lưu trú của động vật gặm nhấm. Bên cạnh đó, cần bảo quản kín khu vực chứa lương thực, nông sản hoặc thức ăn chăn nuôi;
• Đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm: Thức ăn nên được lưu trữ trong hộp kín có nắp đậy chắc chắn. Không để thức ăn qua đêm hoặc rơi vãi quanh nhà vì dễ thu hút động vật mang mầm bệnh. Nguồn nước sinh hoạt cũng cần được bảo vệ khỏi nguy cơ nhiễm bẩn từ phân hoặc nước tiểu chuột;
• Dọn dẹp môi trường đúng cách: Khi vệ sinh khu vực nghi có chất thải chuột, cần đeo găng tay, khẩu trang, sử dụng dung dịch sát khuẩn để làm ẩm trước khi lau dọn. Không nên quét khô hoặc dùng máy hút bụi vì có thể làm phân tán khí dung chứa virus Hantaan vào không khí, từ đó tăng nguy cơ hít phải mầm bệnh;
• Chủ động bảo vệ khi làm việc nguy cơ cao: Người làm nông nghiệp, kho vận hoặc thường xuyên tiếp xúc với môi trường có chuột cần sử dụng phương tiện bảo hộ cá nhân phù hợp. Khi xuất hiện triệu chứng nghi ngờ sau khi tiếp xúc với yếu tố nguy cơ, nên đi khám sớm để được đánh giá kịp thời.

Như vậy, khi xuất hiện các triệu chứng nhiễm virus Hantaan như sốt cao, đau đầu, đau cơ, tiểu ít hoặc có tiền sử tiếp xúc với môi trường có động vật gặm nhấm, người bệnh cần thăm khám sớm tại cơ sở y tế có hệ thống xét nghiệm, chẩn đoán và hồi sức chuyên sâu. Việc đánh giá sớm mức độ tổn thương cơ quan và theo dõi sát diễn tiến giúp kiểm soát bệnh hiệu quả và giảm nguy cơ biến chứng nặng.