Hà Nội – Chị Vân, 29 tuổi, tăng men gan tăng liên tục trong thai kỳ, kèm bất thường trên siêu âm thai, bác sĩ nghi ngờ rối loạn chuyển hóa di truyền hiếm gặp.

Thai phụ có tiền sử mất con sinh non ở tuần 28 do biến chứng tiền sản giật kèm hội chứng HELLP, sau đó thêm một lần thai ngừng phát triển ở tuần thứ 6. Ở lần mang thai thứ ba, chị thực hiện thụ tinh trong ống nghiệm (IVF) tại Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh Hà Nội với hy vọng có một thai kỳ thuận lợi hơn.

Ba tháng đầu thai kỳ, các kết quả sàng lọc nguy cơ thấp. Tuy nhiên ở tuần 21 thai kỳ, siêu âm bắt đầu phát hiện những dấu hiệu bất thường ở não thai nhi: vùng cạnh sừng trán não thất bên trái có nang.

Tuần thai 24, siêu âm tiếp tục ghi nhận nang ở cạnh sừng trán hai bên não thất, bánh rau dày, thành não thất trái và bánh rau không đều. MRI cho thấy não bộ thai nhi phát triển chưa tương xứng với tuổi thai.

Cùng thời điểm, men gan của người mẹ tăng dần theo tuổi thai mà chưa tìm được nguyên nhân. AST (một loại xét nghiệm máu, đánh giá tổn thương tế bào gan) từ 39,1 U/L ở tuần 24 lên 54,7 U/L ở tuần 27 và 216 U/L ở tuần 32; ALT (chỉ số men gan) lần lượt tăng từ 52,4 lên 103 và 282 U/L. Trong khi mức thông thường trong thai kỳ AST và ALT lần lượt dưới 40-48 và 55 U/L. Chỉ số tăng nhanh cho thấy gan đang suy yếu. Tình trạng có thể dẫn đến tổn thương gan nặng, thậm chí suy gan.

Các xét nghiệm loại trừ viêm gan A, B, C và E đều âm tính, siêu âm chưa phát hiện bất thường. Chưa tìm được nguyên nhân tăng men gan. Sản phụ không bị tăng huyết áp, mức cao nhất 130/85 mmHg.

Theo ThS.BS Nguyễn Viết Nam, Trung tâm Sản Phụ khoa, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh Hà Nội, sự kết hợp giữa bất thường thai nhi trên siêu âm và tình trạng men gan mẹ tăng nhanh không rõ nguyên nhân là dấu hiệu cần nghĩ đến những bệnh lý hiếm, trong đó có các rối loạn chuyển hóa di truyền.

Bác sĩ tư vấn chọc ối để đánh giá nguy cơ bất thường gene và nhiễm sắc thể nhưng gia đình từ chối. Đến 32 tuần 4 ngày, chị Vân chuyển dạ. Do có sẹo mổ đẻ cũ, thai ngôi ngược, bánh rau bám mép và men gan tăng, bác sĩ chỉ định mổ lấy thai.

Bé gái chào đời nặng 1,8 kg, chỉ số Apgar ở phút thứ nhất, thứ năm và thứ 10 lần lượt là 7, 8 và 8 điểm. Tuy nhiên sau 15 phút, trẻ li bì, hạ đường huyết nặng với glucose máu 2,3 mmol/L. Sau 20 giờ, trẻ suy hô hấp, tim to, suy tim nặng, phân suất tống máu thất trái chỉ còn 19%. Trẻ tử vong do ngừng tuần hoàn lúc 32 giờ tuổi.

Để xác định nguyên nhân, các bác sĩ xét nghiệm sàng lọc rối loạn chuyển hóa bẩm sinh, cho thấy acid béo chuỗi dài tăng cao. Giải trình gene trên mẫu máu của trẻ phát hiện đột biến đồng hợp tử HADHB c.583C>T (p.Arg195Ter).

Xét nghiệm gene bố mẹ kết quả mang bản sao biến thể. Theo bác sĩ Nam, gene HADHB tham gia quá trình chuyển hóa acid béo chuỗi dài để tạo năng lượng. Đột biến gene khiến cơ thể không sử dụng năng lượng từ chất béo, gây tích tụ các chất chuyển hóa và ảnh hưởng cơ thể. Kết quả xét nghiệm của bố mẹ cho thấy cả hai đều mang một bản sao biến thể. Điều này giải thích vì sao hai người hoàn toàn có thể khỏe mạnh nhưng vẫn sinh con mắc bệnh di truyền lặn.

Điểm đặc biệt trong trường hợp này nằm ở mối liên hệ giữa bệnh lý của thai nhi và tình trạng gan của người mẹ. Các nghiên cứu trước đây đã chứng minh mối liên quan giữa những rối loạn oxy hóa acid béo của thai nhi với các bệnh lý gan nghiêm trọng ở mẹ, đặc biệt là gan nhiễm mỡ cấp tính thai kỳ và hội chứng HELLP. Một nghiên cứu bệnh chứng trên 50 thai nhi mắc rối loạn oxy hóa acid béo cho thấy bệnh gan ở mẹ xảy ra ở 16% thai kỳ, so với 0,88% ở nhóm đối chứng; riêng các rối loạn oxy hóa acid béo chuỗi dài có nguy cơ cao hơn.

Cơ chế được cho là liên quan đến sự trao đổi chất giữa thai nhi, bánh rau và cơ thể người mẹ. Bánh rau có khả năng sử dụng acid béo để tạo năng lượng. Thai mang đột biến gene HADHB khiến quá trình chuyển hóa acid béo tại bánh rau bị rối loạn, các chất chuyển hóa trung gian tích tụ và đi vào tuần hoàn của mẹ. Những chất này gây tổn thương tế bào gan, khiến men gan tăng. Rối loạn khiến sản phụ bị gan nhiễm mỡ cấp tính, tiền sản giật, hội chứng HELLP và sinh non.

Các bằng chứng này cho thấy bất thường chuyển hóa của thai nhi đôi khi có thể biểu hiện bằng một bệnh cảnh ở người mẹ, khiến việc chỉ tìm nguyên nhân từ phía mẹ có thể bỏ sót căn nguyên.

Một nghiên cứu công bố năm 2026, phân tích 77 trường hợp gan nhiễm mỡ cấp tính thai kỳ có xét nghiệm di truyền hoặc chuyển hóa, ghi nhận 27 trường hợp, tương đương 35,1%, có thai nhi mắc rối loạn oxy hóa acid béo. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh mối liên quan giữa các rối loạn này với bệnh cảnh nặng ở mẹ và trẻ sơ sinh.

Ở chị Vân, sau khi sinh, men gan giảm dần và trở về ngưỡng bình thường sau khoảng hai tuần. Diễn biến này cùng với kết quả xét nghiệm gene của trẻ giúp các bác sĩ có thêm cơ sở liên hệ tình trạng bất thường men gan của mẹ với bệnh lý chuyển hóa của thai.

“Đột biến HADHB rất hiếm gặp, hiện chỉ có 20 trường hợp được ghi nhận trong y văn”, bác sĩ Nam cho biết.

Trẻ mắc bệnh có thể biểu hiện từ giai đoạn sơ sinh bằng hạ đường huyết không tạo ceton, bệnh cơ tim, suy gan hoặc các biểu hiện thần kinh – cơ. Mức độ biểu hiện rất khác nhau tùy kiểu đột biến và thể bệnh. Ở những trường hợp bệnh nặng, trẻ có thể ít biểu hiện khi còn trong bụng mẹ nhưng nhanh chóng diễn tiến sau sinh, hạ đường huyết và suy tim. Một số trường hợp xuất hiện các biểu hiện thần kinh cơ và tổn thương võng mạc khi lớn hơn. Theo bác sĩ Nam, các trường hợp trên đều tử vong dù đã được điều trị sớm từ trước 13 tháng tuổi.

Trong trường hợp của con gái chị Vân, bệnh biểu hiện đặc biệt nặng ngay sau sinh với hạ đường huyết và suy tim tiến triển nhanh.

Việc xác định được bố và mẹ cùng mang biến thể HADHB giúp gia đình chủ động đánh giá nguy cơ ở những lần mang thai sau. Mỗi lần mang thai có 25% nguy cơ trẻ nhận biến thể HADHB từ cả bố và mẹ, dẫn đến mắc bệnh; 50% khả năng trẻ chỉ mang một biến thể và 25% khả năng không mang biến thể.

Với các gia đình đã xác định được biến thể gây bệnh, thụ tinh trong ống nghiệm kết hợp xét nghiệm di truyền tiền làm tổ (PGT-M) đối với bệnh đơn gene (PGT-M) có thể được cân nhắc để lựa chọn phôi không mắc bệnh trước khi chuyển vào tử cung.

Bác sĩ khuyến cáo thai phụ từng tiền sản giật, HELLP, gan nhiễm mỡ cấp tính thai kỳ, sinh non hoặc thai lưu không rõ nguyên nhân, đặc biệt khi những biểu hiện này lặp lại hoặc đi kèm bất thường thai nhi, cần cung cấp đầy đủ tiền sử cho bác sĩ sản khoa.

Đặc biệt, khi thai có dấu hiệu bất thường trên siêu âm, thai chậm phát triển hoặc mẹ tăng men gan chưa rõ nguyên nhân, bác sĩ có thể xem xét thêm các bệnh di truyền, chuyển hóa.

Với trẻ sơ sinh hạ đường huyết không rõ nguyên nhân, suy tim, suy gan hoặc nghi ngờ bệnh chuyển hóa, cần được đánh giá sớm. Sàng lọc chuyển hóa bẩm sinh bằng máu gót chân giúp phát hiện sớm một số bệnh hiếm, từ đó có hướng can thiệp và dự phòng kịp thời.