Bà Lệ, 56 tuổi, thường xuyên dùng thuốc ngủ trong bảy năm, nay bứt rứt, không thể ngồi hay nằm yên, bác sĩ phát hiện não bị mất cân bằng vận động.

“Người bệnh mắc hội chứng ngoại tháp đặc trưng bởi các triệu chứng cứng cơ, giảm vận động, bồn chồn không thể ngồi yên và xuất hiện các cử động bất thường vùng mặt, miệng, lưỡi”, BS.CKII Thân Thị Minh Trung, Phó khoa Thần kinh, Trung tâm Khoa học Thần kinh, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM cho biết. Đây là tình trạng rối loạn vận động xảy ra khi hoạt động của hệ dopamine và các vùng não kiểm soát vận động phá vỡ, liên quan đến tác dụng phụ của một số loại thuốc an thần.

Trước đó, bà Lệ luôn có cảm giác khó chịu ở chân, buộc phải cử động liên tục mới dễ chịu hơn. Những lúc ngồi xem tivi hay ăn cơm, bà thường đứng dậy đi lại, không thể giữ nguyên một tư thế quá lâu. Bà Lệ đã đi khám được chẩn đoán bệnh Parkinson, điều trị không bớt, tình trạng ngày càng nặng nên đến Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM kiểm tra chuyên sâu.

Khai thác bệnh sử cho thấy bà Lệ đã sử dụng thuốc điều trị rối loạn giấc ngủ và các thuốc tác động lên hệ thần kinh trong thời gian rất dài. Sau khi đánh giá chuyên sâu, bác sĩ xác định các triệu chứng không phải do Parkinson nguyên phát mà liên quan đến hội chứng ngoại tháp do tác dụng phụ của thuốc điều trị kéo dài.

Theo bác sĩ Minh Trung, nhiều loại thuốc điều trị tâm thần hoạt động bằng cách tác động lên hệ dopamine – chất dẫn truyền thần kinh giữ vai trò quan trọng trong kiểm soát vận động, cảm xúc và hành vi. Khi dopamine bị ức chế trong thời gian dài, sự cân bằng giữa các trung tâm vận động của não bộ bị phá vỡ, từ đó xuất hiện các rối loạn vận động gọi chung là hội chứng ngoại tháp.

Người bệnh có thể gặp nhiều biểu hiện khác nhau như run tay chân, cứng cơ, giảm vận động, bước đi chậm chạp hoặc cảm giác bồn chồn không thể ngồi yên. Một số trường hợp xuất hiện các cử động bất thường vùng mặt như nhóp nhép môi, nhai liên tục, thè lưỡi hoặc đưa lưỡi ra vào không kiểm soát.

Ở trường hợp của bà Lệ, triệu chứng nổi bật là hội chứng bồn chồn vận động (akathisia). Đây không phải tâm lý sốt ruột thông thường mà là cảm giác khó chịu xuất phát từ sự rối loạn hoạt động thần kinh trong não. Người bệnh thường mô tả như có dòng điện chạy trong chân hoặc cảm giác thôi thúc phải di chuyển liên tục. Nếu cố ngồi yên, cảm giác khó chịu càng tăng lên.

Các cử động bất thường ở vùng miệng và lưỡi được xem là biểu hiện của rối loạn vận động muộn – biến chứng có thể xuất hiện sau nhiều năm sử dụng thuốc tác động lên hệ thần kinh. Đây là một trong những dạng tác dụng phụ khó điều trị nhất vì những thay đổi trong hệ dopamine có thể đã tồn tại trong thời gian dài.

Theo bác sĩ Trung, điều trị không đơn thuần là ngưng thuốc. Người bệnh cần được đánh giá toàn diện để xác định chính xác loại thuốc gây tác dụng phụ, cân nhắc điều chỉnh liều hoặc thay thế bằng thuốc phù hợp hơn. Đồng thời, bác sĩ sử dụng thêm các thuốc kiểm soát hội chứng ngoại tháp và phục hồi chức năng vận động.

Mục tiêu điều trị là giảm cảm giác bứt rứt, cải thiện khả năng vận động và hạn chế tiến triển của các rối loạn vận động bất thường. Quá trình này thường kéo dài nhiều tuần đến nhiều tháng và cần theo dõi sát bởi bác sĩ chuyên khoa thần kinh.

Sau khi được điều chỉnh phác đồ điều trị, tình trạng bồn chồn vận động của bà Lệ cải thiện dần, khả năng ngồi yên tăng lên, các cử động bất thường vùng miệng giảm đáng kể. Người bệnh tiếp tục được theo dõi định kỳ để đánh giá đáp ứng điều trị và điều chỉnh thuốc phù hợp.

Bác sĩ Minh Trung cho biết hội chứng ngoại tháp có thể bị nhầm với Parkinson hoặc được cho là biểu hiện của tuổi tác, khiến người bệnh chậm thăm khám. Người bệnh không nên tự ý sử dụng hoặc kéo dài các thuốc điều trị mất ngủ, lo âu, trầm cảm và các bệnh lý tâm thần khi chưa có chỉ định của bác sĩ.

Khi thăm khám, bác sĩ khai thác tiền sử sử dụng thuốc, đánh giá triệu chứng và khám thần kinh. Tùy trường hợp, người bệnh có thể được chỉ định xét nghiệm, chụp MRI, CT hoặc các thăm dò chuyên sâu để tìm và loại trừ nguyên nhân khác gây rối loạn vận động.

Bên cạnh dùng thuốc, tùy nguyên nhân và mức độ bệnh, người bệnh có thể được kết hợp phục hồi chức năng hoặc các kỹ thuật như kích thích từ trường xuyên sọ, liệu pháp oxy cao áp và một số phương pháp can thiệp khác khi có chỉ định, nhằm hỗ trợ cải thiện chức năng thần kinh và vận động.

Khi xuất hiện các dấu hiệu như bứt rứt không thể ngồi yên, run tay chân, cứng cơ, giảm vận động hoặc các cử động bất thường ở môi, miệng, lưỡi, cần đi khám chuyên khoa thần kinh sớm để được phát hiện và điều trị kịp thời, tránh nguy cơ để lại di chứng lâu dài.