HÀ NỘI – Mai, 28 tuổi, giảm 15 kg trong 6 tháng do ăn kiêng nghiêm ngặt và tập luyện cường độ cao, sau đó kinh nguyệt thưa dần rồi mất hẳn, đi khám được chẩn đoán vô kinh do thiếu năng lượng kéo dài.

Trước đây chu kỳ kinh của Mai đều, khoảng 28-30 ngày. Sau khi kết hôn, chị muốn có vóc dáng thon gọn hơn nên tự cắt giảm khẩu phần, hạn chế tinh bột và chất béo, đồng thời tăng thời gian tập luyện mỗi ngày.

Trong 6 tháng, cân nặng của chị giảm từ 56 kg xuống 41 kg, tức mất 26,79% trọng lượng cơ thể. Với chiều cao 1,55 m, chỉ số khối cơ thể (BMI) của chị giảm từ 23.31 xuống 17,7 mức của người thiếu cân. Kỳ kinh đến muộn dần, lượng máu ít đi, rồi mất hẳn.

Mai nghĩ đây là phản ứng tạm thời của cơ thể nên không đi khám. Đến khi hai vợ chồng mong con hơn một năm không có kết quả, chị mới đến Phòng khám đa khoa Tâm Anh Cầu Giấy khám. Siêu âm cho thấy tử cung và hai buồng trứng không có bất thường cấu trúc, dự trữ buồng trứng bình thường. Tuy nhiên, niêm mạc tử cung mỏng và buồng trứng không có nang noãn phát triển vượt trội. Xét nghiệm cho thấy các hormone điều hòa sinh sản (LH, FSH) và estrogen đều thấp. Bác sĩ đã loại trừ có thai, rối loạn tuyến giáp, tăng prolactin và buồng trứng đa nang.

Khai thác kỹ chế độ ăn và sinh hoạt, BS.CKI Lê Đức Thắng, đơn vị Hỗ trợ sinh sản, nhận thấy chị thường xuyên ăn ít hơn nhu cầu năng lượng nhưng vẫn duy trì tập luyện cường độ cao. Bác sĩ chẩn đoán chị bị vô kinh vùng hạ đồi chức năng (functional hypothalamic amenorrhea – FHA), dạng rối loạn kinh nguyệt hay gặp ở phụ nữ thiếu năng lượng kéo dài.

Theo bác sĩ Thắng, cơ thể phụ nữ điều chỉnh chức năng sinh sản dựa trên lượng năng lượng sẵn có. Khi năng lượng nạp vào không đủ bù cho tiêu hao, nhất là khi kèm vận động nhiều hoặc căng thẳng kéo dài, vùng hạ đồi trong não giảm tiết hormone GnRH. Tuyến yên và buồng trứng vì thế giảm hoạt động, nang noãn không phát triển và không phóng noãn. Cơ thể ưu tiên duy trì sự sống trước, chức năng sinh sản bị “tạm dừng”.

“Bản thân việc giảm cân không gây chậm có con mà do ăn quá ít so với mức tiêu hao trong thời gian dài, cộng thêm tập luyện quá sức hoặc căng thẳng”, bác sĩ Thắng nói.

Mai được hướng dẫn tăng năng lượng ăn vào, bảo đảm đủ nhóm chất và giảm cường độ tập luyện. Bác sĩ dinh dưỡng phối hợp xây dựng thực đơn và chế độ vận động phù hợp cho chị. Mục tiêu không còn là giảm cân mà là khôi phục dinh dưỡng và hoạt động của trục sinh sản. Sau 4 tháng, cân nặng của chị tăng lên 5 kg, kinh nguyệt và phóng noãn trở lại. Bốn tháng sau khi điều chỉnh, chị mang thai tự nhiên, hiện thai được 6 tháng.

Bác sĩ cho biết phần lớn trường hợp vô kinh do thiếu năng lượng có thể hồi phục khi dinh dưỡng được cải thiện, nhưng thời gian hồi phục khác nhau tùy người. Phóng noãn có thể quay lại trước kỳ kinh đầu tiên, nên người bệnh vẫn có thể có thai khi chưa thấy kinh trở lại. Nếu đã điều chỉnh dinh dưỡng mà vẫn không phóng noãn, bác sĩ có thể cân nhắc kích thích phóng noãn bằng thuốc dưới sự theo dõi chặt chẽ.

Theo bác sĩ Thắng, mất kinh không nên được xem là hệ quả bình thường của giảm cân. Phụ nữ trước đây có kinh đều nhưng mất kinh từ 3 tháng trở lên, hoặc kinh thưa và ít hẳn sau khi giảm cân, nên đi khám để tìm nguyên nhân. Thiếu năng lượng kéo dài làm estrogen thấp, không chỉ ảnh hưởng khả năng sinh sản mà còn làm giảm mật độ xương, tăng nguy cơ loãng xương và gãy xương do mỏi về sau.

Với phụ nữ đang mong con, bác sĩ khuyên giữ cân nặng hợp lý, ăn đủ năng lượng và dinh dưỡng, tập luyện vừa sức. Nếu muốn giảm cân, nên giảm từ từ và có hướng dẫn của chuyên gia, tránh tự nhịn ăn. Khi kinh nguyệt mất nhiều tháng, nên khám sớm thay vì chờ cơ thể tự hồi phục.