Anh Nhân (30 tuổi, TP.HCM) hút thuốc khoảng 15 năm, từng điều trị lao phổi hai lần, nhập viện vì ho, khò khè, khó thở , chẩn đoán bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) đợt cấp do bội nhiễm.

Anh Nhân tới khoa Cấp cứu, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM (cơ sở P.Tân Sơn Hòa – Q.Tân Bình cũ) trong tình trạng ho đàm trắng, khò khè và khó thở. Trước đó, người bệnh có tiếp xúc với người thân đang bị cảm. Anh Nhân phải thở oxy qua cannula mũi, nồng độ oxy trong máu (SpO2) giảm còn 92% và được nhập khoa Nội Tổng hợp điều trị.

Thạc sĩ bác sĩ CKI Nguyễn Thị Phương Thy, khoa Nội Tổng hợp cho biết người bệnh từng mắc lao phổi hai lần, lần đầu vào năm 2021 và lần thứ hai từ khoảng cuối năm 2025. Sau khi hoàn tất điều trị lần hai, xét nghiệm vi khuẩn lao kiểm tra âm tính, sức khỏe ổn định, không ghi nhận triệu chứng hô hấp trong thời gian tiếp theo. Tuy nhiên, di chứng là cấu trúc phổi đã thay đổi nhiều. Đồng thời, người bệnh có tiền sử hút thuốc khoảng 15 năm.

Hình ảnh X-quang và CT ngực cho thấy tổn thương không chỉ giới hạn ở một vùng phổi. Hai phổi có các tổn thương dạng kén khí, xơ xẹp và giãn phế quản, kèm dày mô kẽ. Phổi trái giảm thể tích, giãn phế quản bên trái nhiều hơn bên phải. Hình ảnh CT còn ghi nhận khí phế thũng rải rác hai phổi và dày dính màng phổi.

Bác sĩ Thy giải thích phổi của anh Nhân có nhiều tổn thương mạn tính do lao và thuốc lá. Nhiều vùng phế quản giãn, co kéo, xoắn vặn nên cấu trúc phổi mất độ đàn hồi – gây cảm giác thở ra không hết khí. Các phế quản co thắt khi phải thở ra gắng sức gây tiếng thở khò khè. Vùng phế nang hư hại do vi khuẩn lao không hồi phục, làm giảm thể tích phổi, giảm khả năng trao đổi khí từ đó giảm khả năng cung cấp oxy cho cơ thể trong các hoạt động gắng sức như chơi thể thao, leo cầu thang, chạy nhảy,…

Ngoài ra, hệ thống lông chuyển trên bề mặt phế quản bị hư hại gây ra tình trạng tăng tiết đàm kéo dài, đàm này tích tụ lại ở những vùng phế quản giãn, hang do lao cũ để lại, dễ gây tình trạng ho đàm kéo dài và dễ bội nhiễm tái đi tái lại. Như vậy, người hút thuốc lá và sau mắc lao phổi nặng chẳng những có cấu trúc, chức năng, trữ lượng phổi bị hạn chế, làm giảm khả năng gắng sức, mà còn dễ bị nhiễm trùng trên nền phổi hư hại đó. Những biến đổi này ở người hút thuốc lá và di chứng sau mắc lao được gọi là bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính – COPD.

COPD thường gặp ở người lớn tuổi, sau thời gian hút thuốc lá, tiếp xúc khói bụi, ô nhiễm môi trường kéo dài làm biến đổi cấu trúc phổi bất hồi phục như đã kể trên. Triệu chứng lâm sàng thường gây ho, khạc đờm, khò khè, khó thở đặc biệt là khó thở khi gắng sức và có thể xuất hiện các đợt cấp khi nhiễm trùng hoặc gặp yếu tố kích thích (thuốc lá, khói bụi)

Tuy nhiên, anh Nhân là trường hợp đặc biệt khi khởi phát bệnh sớm từ ngoài 30 tuổi vì anh vừa hút thuốc lá, vừa mắc lao phổi nặng 2 lần. Di chứng của lao lẫn tác hại của thuốc lá tác động đồng thời khiến phổi của anh xấu đi nhanh chóng.

Ở người bệnh nhân này, với cùng một virus cúm, thì người thân có lá phổi khỏe mạnh, chỉ nhiễm cúm thông thường, và nhanh khỏi với điều trị ngoại trú. Còn anh Nhân với lá phổi tổn thương sẵn, khi mắc cúm đã nhanh chóng biến thành bệnh nặng, khởi phát đợt cấp bệnh phổi mạn tính, khó thở, khò khè, giảm oxy máu, phải nhập viện điều trị nội trú, và phải dùng thuốc tĩnh mạch lẫn khí dung.

Sau điều trị bằng oxy, thuốc giãn phế quản, kháng viêm và kháng sinh, kháng cúm, tình trạng hô hấp của người bệnh cải thiện. Ho và khó thở giảm, SpO2 đạt 97% khi thở khí trời, người bệnh không còn ho và khó thở trước khi xuất viện. Người bệnh được hướng dẫn tiếp tục dùng thuốc hít kéo dài và tái khám chuyên khoa Hô hấp.

Mắc COPD khi mới 30 tuổi là dấu hiệu cho thấy phổi đã chịu tác động của các yếu tố nguy cơ trong thời gian dài, thay vì chỉ là vấn đề của tuổi tác. COPD thường biểu hiện từ sau 40 tuổi, nhưng quá trình làm tổn thương phổi có thể bắt đầu sớm hơn nhiều. Một nghiên cứu trên 73.901 người bệnh COPD tại Tây Ban Nha đăng tải trên Thư viện Y khoa Mỹ, ghi nhận tuổi trung bình của người bệnh là 73 tuổi, trong đó nhóm 70-79 tuổi chiếm 28% và nhóm trên 80 tuổi chiếm 36,1%. Điều này cho thấy phần lớn gánh nặng COPD được nhìn thấy ở tuổi cao, khi bệnh đã tiến triển trong nhiều năm.

Ở người trẻ, COPD có thể có những nguyên nhân và yếu tố nguy cơ khác nhau. Hút thuốc vẫn là yếu tố quan trọng, đặc biệt khi bắt đầu từ tuổi trẻ và kéo dài nhiều năm. Tuy nhiên, bác sĩ còn cần xem xét tiền sử mắc bệnh phổi nặng, hen và tăng phản ứng đường thở, tiếp xúc khói thuốc thụ động, bụi và hóa chất tại nơi làm việc, ô nhiễm không khí, cũng như những yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển của phổi từ khi còn nhỏ như sinh non, cân nặng khi sinh thấp hoặc nhiễm trùng hô hấp trong thời thơ ấu. Một số trường hợp hiếm gặp có thể liên quan yếu tố di truyền, điển hình là thiếu alpha-1 antitrypsin, khiến phổi dễ bị tổn thương và khí phế thũng có thể xuất hiện ở tuổi trẻ.

Điểm khác của COPD khởi phát sớm là người bệnh có thể phải sống với bệnh trong một khoảng thời gian dài hơn. Nếu chức năng phổi đã suy giảm từ tuổi 30, tình trạng khó thở, giảm khả năng vận động và các đợt cấp có thể ảnh hưởng đến công việc, hoạt động thể lực và sinh hoạt trong nhiều năm sau đó. Ngược lại, ở người lớn tuổi, COPD thường xuất hiện trên nền quá trình phơi nhiễm tích lũy kéo dài và thường đi kèm nhiều bệnh khác.

Phòng COPD từ tuổi trẻ chủ yếu bắt đầu bằng việc bảo vệ chức năng phổi càng sớm càng tốt. Không hút thuốc là biện pháp quan trọng nhất, do đó người đang hút thuốc nên cai thuốc càng sớm càng tốt. Đồng thời cần hạn chế khói thuốc thụ động, giảm tiếp xúc với bụi, khói và hóa chất tại nơi làm việc, chú ý chất lượng không khí và sử dụng phương tiện bảo hộ phù hợp khi làm việc trong môi trường có nguy cơ. Những người từng mắc lao phổi, nhiễm trùng hô hấp nặng hoặc có triệu chứng ho, khạc đờm, khò khè, khó thở kéo dài nên chủ động khám hô hấp.

Bác sĩ tại Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh cũng khuyến cáo không nên đợi đến khi khó thở ảnh hưởng rõ đến sinh hoạt mới kiểm tra phổi. Với người có yếu tố nguy cơ hoặc triệu chứng hô hấp, khám chuyên khoa và đo chức năng hô hấp có thể giúp phát hiện sớm tình trạng tắc nghẽn luồng khí.

*Tên người bệnh đã được thay đổi