Không chỉ bị tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu, suy tim, người thừa cân béo phì còn đối mặt nguy cơ tử vong do các tình trạng tim mạch khẩn cấp như nhồi máu cơ tim, sốc tim, đột quỵ.

PGS.TS.BS Phạm Nguyễn Vinh, Giám đốc Trung tâm Tim mạch, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM cảnh báo, béo phì (chỉ số BMI từ 30 trở lên) đang là đại dịch toàn cầu, làm gia tăng mạnh nguy cơ bệnh tim mạch. Thống kê của Hiệp hội Tim mạch châu Âu (ESC) về béo phì và bệnh tim mạch cho thấy, tỷ lệ béo phì đã tăng hơn gấp đôi trong 4 thập kỷ qua, với khoảng 1 trong 5 người trưởng thành bị béo phì. Ước tính 67,5% tỷ lệ tử vong liên quan đến béo phì là do bệnh tim mạch. Cụ thể, chỉ số BMI vượt mức bình thường là tác nhân thúc đẩy tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu, đái tháo đường, ngưng thở khi ngủ, từ đó dẫn đến suy tim, loạn nhịp tim, rung nhĩ, nhồi máu cơ tim và nguy cơ đột tử.

Tỉnh giấc sau một đêm chập chờn, xung quanh là ống truyền dịch, ống thở oxy mũi, máy đo nhịp tim, SpO2… hỗ trợ, ông Mạnh, 57 tuổi, cố gắng ngồi dậy, tự vận động tại giường theo hướng dẫn của bác sĩ để khôi phục dần khả năng gắng sức. Đây là lần thứ hai ông điều trị nội trú tại Trung tâm Tim mạch, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM, chỉ sau lần đầu ba tháng.

Ông Mạnh kể ngày trẻ có thân hình cân đối nhờ tập thể dục đều đặn. Kết hợp chế độ ăn uống khoa học, sinh hoạt lành mạnh nên đến tuổi ngũ tuần mà ông vẫn giữ được sức khỏe tốt, không bệnh nền. Năm 50 tuổi, tai nạn giao thông khiến ông gãy xương đùi, phải nằm bất động nhiều ngày. Sau khi bình phục, ông bị giới hạn vận động, không thể chơi thể thao như trước. Ông chia sẻ: “Nỗi sợ chấn thương tái phát khiến tôi e dè khi đi đứng, tập luyện, dần bỏ hẳn lối sinh hoạt năng động trước kia”.

Lối sống tĩnh tại, ăn uống bồi bổ quá mức khiến chỉ sau đó năm năm, cân nặng ông Mạnh tăng từ 75 kg lên 118 kg. Cùng với đó, ông bắt đầu cảm nhận sức khỏe mình xuống dốc với hàng loạt triệu chứng báo động, gồm mệt mỏi, hụt hơi, khó thở, giảm khả năng gắng sức, phải nhập viện.

ThS.BS.CKII Huỳnh Thanh Kiều, Trưởng khoa Nội tim mạch 1, người trực tiếp điều trị cho ông Mạnh, cho biết bệnh nhân mắc nhiều bệnh lý tim mạch gồm suy tim, rung nhĩ, bệnh mạch vành, rối loạn lipid máu, ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ. Bên cạnh yếu tố tuổi tác, béo phì độ 3 (BMI 40.35) là nguyên nhân chính gây ra tình trạng này.

Ông Mạnh là một trong số hàng trăm bệnh nhân thừa cân – béo phì đang điều trị nội trú và ngoại trú tại Trung tâm Tim mạch, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM. Trong đó, khoảng 30% là người trẻ dưới 40 tuổi. Đáng lưu ý, tỷ lệ mắc bệnh tim mạch ở người béo phì từ 30-50%, gấp 3 lần so với người cân nặng bình thường.

PGS Vinh lý giải, béo phì ảnh hưởng đến sức khỏe tim mạch thông qua nhiều cơ chế, bao gồm viêm mãn tính, kháng insulin, rối loạn lipid máu, tăng huyết áp và thay đổi cấu trúc tim. Mô mỡ hoạt động như một cơ quan nội tiết, giải phóng các cytokine gây viêm như TNF-α và IL-6, góp phần gây rối loạn chức năng nội mô và xơ vữa động mạch. Mỡ nội tạng dư thừa thúc đẩy kháng insulin, làm tăng khả năng mắc hội chứng chuyển hóa và đái tháo đường tuýp 2, cả hai đều làm tăng đáng kể nguy cơ tim mạch. Gần 80-90% người lớn mắc bệnh tiểu đường tuýp 2 bị thừa cân hoặc béo phì, và người lớn béo phì có nguy cơ mắc bệnh lý này cao gấp gần 3 lần so với người lớn có cân nặng bình thường.

Trong khi đó, rối loạn lipid máu liên quan đến béo phì được đặc trưng bởi nồng độ triglyceride cao, cholesterol HDL thấp và sự chiếm ưu thế của các hạt LDL nhỏ, đậm đặc. Các bất thường về lipid ở người thừa cân – béo phì thúc đẩy sự hình thành mảng xơ vữa, làm tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim và đột quỵ. Nghiên cứu cho thấy tăng 10 kg cân nặng làm nguy cơ mắc bệnh động mạch vành tăng lên 12%. Hơn nữa, ở những trường hợp nhồi máu cơ tim không ST chênh lên (NSTEMI) ảnh hưởng đến người trẻ tuổi, thừa cân được coi là yếu tố nguy cơ quan trọng nhất, hơn cả hút thuốc lá. Chỉ số BMI càng cao, NSTEMI càng phát triển sớm hơn.

Thêm vào đó, số bệnh nhân thừa cân – béo phì chiếm đến 25-30% các trường hợp tăng huyết áp. Nguyên nhân là thừa cân làm tăng thể tích máu và cung lượng tim, dẫn đến kích hoạt hệ renin-angiotensin-aldosterone (RAAS) và tăng huyết áp dai dẳng. Theo thời gian, những yếu tố này góp phần gây tổn thương nội mô, phì đại thất trái và tăng nguy cơ suy tim. Việc tăng chỉ số BMI thêm 1 kg/m2 làm tăng nguy cơ suy tim lên 5% ở nam giới và 7% ở nữ giới. Các nghiên cứu về suy tim cho thấy 32-49% bệnh nhân suy tim bị béo phì và 31-40% bị thừa cân. Ở những bệnh nhân thừa cân béo phì, nguy cơ suy tim cao gấp đôi so với người có chỉ số BMI thuộc nhóm “cân nặng bình thường”.

“Khi tăng huyết áp và rối loạn lipid máu cùng tồn tại, bệnh tim mạch tiến triển với tốc độ nhanh hơn nữa”, PGS Vinh cảnh báo, thêm rằng đây là tình trạng báo động, buộc phải can thiệp điều trị để tránh biến chứng nguy hiểm.

Ông Mạnh chia sẻ, điều khiến ông tiếc nuối nhất là một loạt bệnh tim mạch mà ông gặp phải đã trở thành những bệnh mạn tính không thể chữa khỏi, chỉ có thể kiểm soát bằng cách tuân thủ phác đồ điều trị. Không chỉ phải duy trì uống thuốc đều đặn, những khi vào cơn suy tim, rung nhĩ cấp hoặc bất cứ lúc nào thấy khó thở nhiều, giảm khả năng vận động, ông buộc phải nhập viện điều trị. Theo bác sĩ Kiều, sau một tuần điều trị nội khoa tích cực với thuốc lợi tiểu, chẹn beta, digoxin, ức chế SGLT-2, kháng đông đường uống, statin, bệnh nhân cải thiện triệu chứng mệt mỏi, giảm khó thở và ăn uống ngon miệng trở lại. Bác sĩ cũng kê toa GLP-1RA hỗ trợ điều trị giảm cân cho ông khi ra viện. Ông được căn dặn tái khám đầy đủ, xây dựng chế độ ăn uống – vận động phù hợp để đưa cân nặng về mức lý tưởng.

PGS Vinh khẳng định, giảm cân là chìa khóa để phòng ngừa các hội chứng tim mạch chuyển hóa. Chỉ cần giảm 5-10% trọng lượng cơ thể, người bệnh sẽ nhận về hàng loạt lợi ích: giảm triglyceride 40 mg/dl, tăng cholesterol HDL 5 mg/dl, huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương giảm 5 mmHg, giảm 21% nguy cơ tử vong do nhồi máu cơ tim cấp hay đột quỵ, ngăn ngừa tiến triển đái tháo đường type 2, cải thiện tình trạng suy tim.

Bên cạnh kiểm soát cân nặng, để giảm nguy cơ phát triển bệnh tim mạch, mỗi người cần duy trì chu vi vòng eo trong giới hạn cho phép. Hướng dẫn của Hiệp hội Tim mạch khuyến cáo vòng eo cần đạt dưới 90 cm ở nam giới và 80 cm ở nữ giới.

Các phương pháp được chứng minh có lợi cho sức khỏe tim mạch ở người béo phì bao gồm can thiệp lối sống, can thiệp bằng thuốc và phẫu thuật ngoại khoa.

Về nguyên tắc ăn uống, cần đảm bảo calo nạp vào phải ít hơn năng lượng tiêu thụ. Thực đơn cho người béo phì cần có đủ các chất protein, chất béo, carbohydrate và chất xơ. Trong đó, nên ăn nhiều thực phẩm giàu protein (thịt, cá, trứng, sữa, các loại đậu) và chất xơ (rau xanh, trái cây tươi) để kéo dài cảm giác no, giảm cơn đói và thèm ăn, cung cấp năng lượng cho cơ thể, tăng cường sức đề kháng, hỗ trợ quá trình tiêu hóa, bổ sung vitamin, khoáng chất. Đặc biệt, không nên ăn quá nhiều tinh bột bởi các thực phẩm này thường giàu calo, làm tăng đường huyết. Ưu tiên các thực phẩm chứa tinh bột lành mạnh như: bánh mì nguyên cám, yến mạch nguyên cám, gạo lứt… Loại bỏ thực phẩm chế biến sẵn, đồ ăn nhanh… khỏi khẩu phần ăn. Uống đủ từ 1,5-2 lít nước mỗi ngày tùy theo nhu cầu cơ thể. Kết hợp vận động thể thao hợp lý, vừa sức với các bộ môn: chạy bộ, đi bộ, bơi lội, khiêu vũ, đạp xe… để đốt cháy calo dư thừa, hỗ trợ giảm cân.

Tùy từng trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định thuốc giảm cân, chẳng hạn khi BMI ≥30 hoặc BMI ≥ 27 kèm một yếu tố nguy cơ như tăng huyết áp sau ít nhất 3 tháng thay đổi lối sống không hiệu quả. Người châu Á (như Việt Nam) có thể dùng thuốc nếu BMI ≥ 25 kèm một yếu tố nguy cơ như tăng huyết áp. Trường hợp BMI ≥40 hoặc ≥35 kèm bệnh có thể cân nhắc phẫu thuật dạ dày (Bari-surgery). Người thừa cân nên thăm khám tại bệnh viện để được tư vấn phương pháp giảm cân phù hợp theo thể trạng và bệnh nền kèm theo.

Béo phì không chỉ khiến người bệnh tự ti vì ngoại hình không cân đối mà còn là nguyên nhân gây nên nhiều căn bệnh nguy hiểm, trong đó có bệnh tim mạch. “Phòng bệnh hơn chữa bệnh, mỗi người nên xây dựng “kiềng 3 chân” ăn uống – vận động – sinh hoạt hợp lý để giữ BMI trong mức bình thường (18,5-22,9), từ đó loại bỏ thừa cân béo phì – yếu tố nguy cơ hàng đầu gây bệnh tim mạch”, PGS Vinh đúc kết.

* Tên bệnh nhân đã được thay đổi