Hà Nội – Bé Mia, 19 tháng tuổi, ho nhiều đờm, khò khè và khó thở kéo dài sau nhiễm virus hợp bào hô hấp (RSV), bác sĩ chẩn đoán mắc viêm tiểu phế quản tắc nghẽn sau nhiễm trùng (PIBO).

Bé Mia từng điều trị nội trú do viêm phổi sau nhiễm virus hợp bào hô hấp (RSV) tại New Zealand. Sau đợt bệnh, trẻ thường xuyên ho, khò khè, khó thở, ngủ không sâu giấc, ăn uống kém. Gia đình đưa bé về Việt Nam điều trị tại nhiều bệnh viện, sau đó trở lại New Zealand nhưng các triệu chứng vẫn tái diễn.

Tại Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh Hà Nội, ThS.BS Lê Thị Lan Anh, Phó trưởng khoa Nhi, ghi nhận trẻ ho nhiều đờm, chảy mũi, khò khè; phổi thông khí kém, có nhiều ran rít, ran ngáy ở cả hai bên. Chụp cắt lớp vi tính (CT) lồng ngực cho thấy vùng đông đặc tại thùy trên phổi phải, một số tổn thương dạng kính mờ ở cả hai phổi, thành các nhánh phế quản dày và có nhiều dịch ứ đọng.

Dựa trên tiền sử nhiễm RSV nặng, tình trạng ho khò khè kéo dài, tái diễn nhiều lần và các kết quả thăm khám, bác sĩ chẩn đoán trẻ bị viêm mũi họng cấp trên nền viêm tiểu phế quản tắc nghẽn sau nhiễm trùng (postinfectious bronchiolitis obliterans – PIBO), một bệnh phổi mạn tính gây tổn thương đường thở kéo dài. PIBO có đặc trưng viêm dưới biểu mô và thu hẹp các tiểu phế quản do xơ hóa, xảy ra sau khi mắc nhiễm trùng đường hô hấp dưới, đặc biệt giai đoạn đầu đời. Bệnh thường xuất hiện sau những đợt nhiễm trùng đường hô hấp dưới nặng ở trẻ nhỏ. Các tác nhân thường gặp là Adenovirus, RSV, virus cúm, virus parainfluenza, vi khuẩn Mycoplasma pneumoniae.

Theo bác sĩ Lan Anh, trường hợp bé Mia bị nhiễm trùng hô hấp dưới nặng, virus RSV có thể gây tổn thương lớp tế bào biểu mô lót bên trong tiểu phế quản và kích hoạt phản ứng viêm mạnh. Khi quá trình sửa chữa mô diễn ra bất thường, tổn thương có thể tiến triển thành xơ hóa, làm biến đổi cấu trúc và thu hẹp lòng đường thở.

Khi đường thở nhỏ bị thu hẹp hoặc bít tắc, không khí lưu thông qua phổi gặp khó khăn, đặc biệt trong thì thở ra. Điều này khiến trẻ ho, khò khè, khó thở kéo dài và dễ xuất hiện các đợt nặng lên khi mắc thêm nhiễm trùng hô hấp. Mức độ tổn thương và khả năng hồi phục khác nhau ở từng trẻ.

Trên nền PIBO, đợt viêm mũi họng cấp và tình trạng nhiễm trùng hô hấp hiện tại có thể khiến các triệu chứng của bé Mia nặng hơn. Niêm mạc đường thở viêm, tăng tiết dịch nhầy trong khi khả năng lưu thông khí đã bị hạn chế, khiến đờm dễ ứ đọng và trẻ khó khạc, tống xuất dịch tiết. Tình trạng này có thể làm phổi thông khí kém hơn, tăng nguy cơ xuất hiện các đợt khó thở.

Bé Mia được điều trị nội trú bằng thuốc theo chỉ định, gồm thuốc giãn phế quản, thuốc chống viêm và kháng sinh dựa trên đánh giá lâm sàng, kết quả xét nghiệm và diễn biến bệnh. Trẻ đồng thời được khí dung, vệ sinh mũi họng và hỗ trợ làm sạch đường thở, kết hợp phục hồi chức năng hô hấp phù hợp nhằm hỗ trợ tống xuất đờm và cải thiện thông khí.

Những ngày đầu, bé vẫn ho nhiều đờm đặc, khò khè rõ. Trong quá trình hỗ trợ làm sạch đường thở, trẻ tống xuất được nhiều đờm dính. Sau những ngày điều trị phối hợp, tình trạng ho và khò khè giảm dần, phổi thông khí tốt hơn, đờm bớt quánh và dễ tống xuất. Trẻ không xuất hiện suy hô hấp, khả năng ăn uống cũng cải thiện.

Sau 10 ngày điều trị, bé Mia giảm ho, ngủ sâu giấc hơn, ăn uống khá và được xuất viện. Tuy nhiên, bác sĩ lưu ý việc triệu chứng cải thiện không đồng nghĩa tổn thương đường thở mạn tính đã hồi phục hoàn toàn. Gia đình cần đưa trẻ tái khám đúng lịch để theo dõi triệu chứng, đánh giá chức năng hô hấp khi phù hợp và điều chỉnh điều trị theo diễn biến bệnh.

Theo bác sĩ Lan Anh, trẻ mắc PIBO thường có biểu hiện ho, khò khè, thở nhanh hoặc khó thở kéo dài sau khi đợt nhiễm trùng cấp đã qua. Các triệu chứng có thể tồn tại nhiều tuần, nhiều tháng, thậm chí kéo dài hơn và nặng lên khi trẻ mắc thêm bệnh hô hấp. Điều này ảnh hưởng đến giấc ngủ, ăn uống và khả năng vận động của trẻ.

Ở một số trường hợp, bệnh có thể đi kèm các biến chứng như giãn phế quản, xẹp phổi, nhiễm trùng hô hấp tái diễn hoặc suy giảm chức năng phổi kéo dài. Một số trẻ vẫn có tình trạng tắc nghẽn đường thở khi lớn lên, dễ khó thở khi vận động và bị hạn chế khả năng gắng sức, từ đó ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống.

Việc chẩn đoán PIBO cần dựa trên tổng hợp tiền sử nhiễm trùng hô hấp, diễn biến triệu chứng, thăm khám và các xét nghiệm phù hợp. CT ngực độ phân giải cao có thể giúp phát hiện những dấu hiệu gợi ý tổn thương đường thở nhỏ, tình trạng ứ khí hoặc giãn phế quản. Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định thêm các xét nghiệm đánh giá chức năng phổi tùy theo độ tuổi và khả năng hợp tác của trẻ. Bệnh cũng cần được phân biệt với hen phế quản, tình trạng khò khè tái diễn sau nhiễm virus và các nguyên nhân gây tắc nghẽn đường thở khác. Do triệu chứng có thể tương tự nhau, phụ huynh không nên tự kết luận trẻ mắc PIBO chỉ dựa trên tình trạng ho, khò khè kéo dài.

Hiện chưa có phương pháp điều trị đặc hiệu được chứng minh có thể đảo ngược hoàn toàn tổn thương xơ hóa trong PIBO. Việc điều trị chủ yếu nhằm kiểm soát triệu chứng, xử trí các đợt nhiễm trùng, hỗ trợ làm sạch đường thở, duy trì dinh dưỡng và theo dõi chức năng hô hấp. Thuốc giãn phế quản hoặc thuốc chống viêm được cân nhắc tùy tình trạng cụ thể, mức độ đáp ứng và chỉ định của bác sĩ.

Bác sĩ Lan Anh khuyến cáo, gia đình không tự ý sử dụng kháng sinh, thuốc giãn phế quản hoặc corticoid kéo dài khi chưa có chỉ định. Trẻ cần được tránh tiếp xúc với khói thuốc và các yếu tố gây kích ứng đường hô hấp, bảo đảm dinh dưỡng, tiêm chủng theo lịch và tái khám đúng hẹn. Nếu trẻ có biểu hiện thở nhanh, co lõm lồng ngực, tím môi, li bì hoặc khó thở tăng lên cần đưa trẻ đến bệnh viện ngay để được đánh giá và xử trí kịp thời.