Bà Lan (90 tuổi, Lâm Đồng), xuất hiện các bóng nước kèm đau rát vùng mặt, được xác định mắc zona bội nhiễm, kèm đau dây thần kinh sau zona và tổn thương mắt.

Khoảng 10 ngày trước khi nhập viện, bà Lan bắt đầu nổi các bóng nước vùng mặt kèm cảm giác đau rát. Bà được điều trị tại bệnh viện địa phương trong 6 ngày nhưng tình trạng đau không cải thiện. Gia đình đưa bà đến khoa Nội Tổng hợp, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM (cơ sở P.Tân Sơn Hòa – Q.Tân Bình) để tiếp tục điều trị.

Bác sĩ chuyên khoa II Nguyễn Thành Tín, khoa Nội Tổng hợp, cho biết tại thời điểm nhập viện, các tổn thương tập trung ở nửa mặt trái và lan đến vùng tai, một số bóng nước đã đóng mài nhưng còn rỉ dịch mủ, đau nhiều. Bà Lan có tiền sử tiểu đường type 2, tăng huyết áp và rối loạn lipid máu, đang sử dụng thuốc điều trị. Bác sĩ chẩn đoán zona vùng mặt kèm viêm mô bào, đau dây thần kinh sau zona.

Bác sĩ Tín cho biết zona thần kinh là bệnh do virus varicella-zoster tái hoạt động trong cơ thể của một người từng mắc thủy đậu. Bệnh thường biểu hiện bằng đau, rát, ngứa hoặc tăng cảm giác tại một vùng da, sau đó xuất hiện các chùm mụn nước thường phân bố theo đường đi của dây thần kinh. Người lớn tuổi có nguy cơ mắc bệnh và gặp biến chứng cao hơn. Một trong những biến chứng thường gặp nhất là đau dây thần kinh sau zona, có thể kéo dài nhiều tháng, thậm chí nhiều năm sau khi tổn thương da đã lành.

Zona vùng mặt đặc biệt cần được chú ý vì có thể ảnh hưởng đến mắt, tai và các dây thần kinh vùng đầu mặt. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), các biến chứng của zona có thể bao gồm nhiễm khuẩn tại vùng bóng nước, tổn thương mắt hoặc giảm thị lực. Một số trường hợp có thể xảy ra viêm phổi hoặc viêm não. Người suy giảm miễn dịch cũng có nguy cơ gặp biến chứng nặng hơn.

Do vùng tổn thương có biểu hiện bội nhiễm, người bệnh được điều trị kháng sinh đường tĩnh mạch, đồng thời kiểm soát đau. Các thuốc giảm đau được điều chỉnh trong quá trình điều trị do tình trạng đau thần kinh kéo dài. Người bệnh được sử dụng thêm các thuốc giảm đau khác và vitamin nhóm B nhằm kiểm soát tình trạng đau thần kinh, trong khi tiếp tục theo dõi sát diễn biến tổn thương da.

Trong quá trình điều trị, bác sĩ nhận thấy tổn thương không chỉ giới hạn ở da. Người bệnh có sưng mi mắt trái, mắt ứ ghèn và khô mắt. Sau khi hội chẩn với chuyên khoa Mắt, bác sĩ đánh giá zona vùng mặt có nguy cơ ảnh hưởng đến mắt. Người bệnh được chỉ định thuốc mỡ tra mắt và nước mắt nhân tạo, đồng thời theo dõi các dấu hiệu bất thường về thị lực. Kết quả khám ghi nhận viêm mi mắt liên quan Zona.

Người bệnh có tiền căn hút thuốc nhiều, bác sĩ chỉ định chụp CT phổi liều thấp. Hình ảnh cho thấy tổn thương mô kẽ dạng lưới rải rác ở hai phổi, khí phế thũng và một kén khí ở phổi phải. Bác sĩ chuyên khoa Hô hấp nhận định tổn thương mô kẽ phổi không đặc hiệu trong bối cảnh nhiễm Zona, đồng thời ghi nhận người bệnh có bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính.

Một diễn biến đáng chú ý khác là tình trạng bội nhiễm tại vùng tai. Kết quả nuôi cấy dịch mủ tai sau đó phát hiện Stenotrophomonas maltophilia và Escherichia coli ESBL dương tính. Tuy nhiên, cùng thời điểm, các dấu hiệu viêm tại vùng mặt có xu hướng giảm, tổn thương khô và đóng vảy, bớt sưng. Chỉ số CRP (chỉ số viêm trong máu) giảm từ 96 xuống 15,6 mg/L (bình thường dưới 5 mg/L), procalcitonin (chỉ số nhiễm trùng) ở mức 0,09, dấu hiệu của tổn thương cần theo dõi. Êkíp điều trị tiếp tục kháng sinh dựa trên diễn biến lâm sàng và kết quả xét nghiệm, đồng thời bổ sung kháng sinh nhỏ tai.

Sau 6 ngày điều trị, người bệnh không sốt, các tổn thương zona ở mặt khô, đóng mài, không còn mủ, sang thương trong tai không sưng đỏ, không đau và không chảy dịch. Mắt trái không đỏ, không nhìn mờ. Tuy nhiên, người bệnh vẫn còn đau vùng mặt, biểu hiện của tổn thương thần kinh sau zona có thể kéo dài ngay cả khi sang thương da đã cải thiện.

Sau một tuần điều trị, người bệnh tỉnh táo, sinh hiệu ổn định, sang thương khô không còn đau. Kết quả xét nghiệm ghi nhận CRP giảm còn 6,10 mg/L. Người bệnh được xuất viện trong tình trạng ổn định, tiếp tục sử dụng thuốc theo toa và được dặn dò tái khám ở phòng khám Nội tổng quát, Nội Hô hấp để tiện theo dõi và quản lý bệnh nền.

Bác sĩ khuyến cáo việc điều trị zona cần được thực hiện càng sớm càng tốt. Thuốc kháng virus có thể làm giảm mức độ và thời gian bệnh, đặc biệt khi được sử dụng sớm. Khi tổn thương đã bội nhiễm hoặc xuất hiện biến chứng tại mắt, tai, thần kinh hay các cơ quan khác, người bệnh có thể cần được đánh giá và điều trị phối hợp nhiều chuyên khoa.

Phòng bệnh bằng vaccine cũng là một biện pháp quan trọng, đặc biệt ở người lớn tuổi. WHO khuyến nghị cân nhắc vaccine zona tái tổ hợp để phòng bệnh ở người cao tuổi và những người có bệnh mạn tính tại các quốc gia nơi zona là vấn đề sức khỏe cộng đồng đáng kể. Vaccine có thể được sử dụng ngay cả khi một người từng mắc zona trước đó.

Vaccine zona tái tổ hợp được chỉ định thường quy cho người từ 50 tuổi, gồm hai liều, thông thường cách nhau 2-6 tháng. Vaccine cũng được khuyến cáo cho người từ 19 tuổi có tình trạng suy giảm miễn dịch do bệnh hoặc điều trị. Người từng mắc zona vẫn có thể tiêm vaccine để giảm nguy cơ mắc lại và các biến chứng liên quan.

Người lớn tuổi, người có bệnh mạn tính hoặc suy giảm miễn dịch nên trao đổi với bác sĩ về nguy cơ mắc zona và lịch tiêm phù hợp. Khi xuất hiện đau rát, tăng cảm giác bất thường hoặc các cụm bóng nước một bên cơ thể, đặc biệt ở vùng mặt, quanh mắt hoặc tai, cần đi khám sớm thay vì tự điều trị. Việc nhận diện và điều trị sớm có ý nghĩa trong kiểm soát bệnh và hạn chế nguy cơ biến chứng, nhất là đau dây thần kinh kéo dài và tổn thương mắt.

*Tên người bệnh đã được thay đổi