Tiêm chủng mở rộng là gì? Lợi ích của chương trình mở rộng cho trẻ

Tại Việt Nam, các loại vắc xin đầu tiên được đưa vào sử dụng từ năm 1981 thuộc chương trình tiêm chủng mở rộng, kể từ đó hàng triệu ca bệnh đã được ngăn chặn, hàng chục triệu trẻ em và người lớn đã được bảo vệ khỏi nguy cơ khuyết tật, tàn tật và tử vong do các bệnh truyền nhiễm. Vậy, tiêm chủng mở rộng là gì? Mang lại lợi ích như thế nào? Quy trình tiêm chủng ra sao? Khác gì so với tiêm chủng dịch vụ?

Bài viết được tư vấn Y khoa bởi BS Phạm Hồng Thuyết, Quản lý Y khoa vùng Mekong, Hệ thống tiêm chủng VNVC.

Tiêm chủng mở rộng là gì?

Tiêm chủng mở rộng là một trong những chiến lược/dự án cộng đồng thuộc lĩnh vực y tế được khởi động từ năm 1981, nhằm hỗ trợ tất cả người dân của một quốc gia có cơ hội tiếp cận và tiêm chủng các loại vắc xin quan trọng do Bộ Y tế khởi xướng, triển khai và thực hiện với sự phối hợp của Tổ chức Y tế (WHO) và Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF).

Tiêm chủng mở rộng hướng đến mục tiêu tăng cường sức đề kháng xã hội, hình thành miễn dịch cộng đồng cho các loại bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, ngăn chặn sự lây lan, bùng phát của các bệnh dịch, bảo vệ sức khỏe cộng đồng toàn diện. Trẻ em trong độ tuổi quy định sẽ được tiêm ngừa các loại vắc xin quan trọng, phòng các bệnh lý truyền nhiễm nguy hiểm, phổ biến ở trẻ em và lưu hành tại Việt Nam hoàn toàn miễn phí.

Tại Việt Nam, chương trình tiêm chủng mở rộng được hình thành, phát triển và duy trì kéo dài cho đến thời điểm hiện tại thông qua 4 giai đoạn chính, bao gồm: (1)

• Giai đoạn thí điểm (1981 – 1984): Thực hiện tiêm chủng hàng loạt trên một số địa bàn có nguy cơ cao bùng phát dịch bệnh sau đó dần mở rộng thêm quy mô tiêm chủng sang các địa bàn lân cận.
• Giai đoạn mở rộng dịch vụ tiêm chủng trong cả nước (1985 – 1990): Thực hiện đẩy mạnh chương trình tiêm chủng mở rộng cho tất cả trẻ em trên toàn quốc thông qua 3 hình thức tiêm chủng phối hợp, bao gồm tiêm chủng chiến dịch, định kỳ và thường xuyên. Kết thúc giai đoạn này, chương trình tiêm chủng mở rộng đạt được thành tích 100% huyện và tỉnh trên cả nước triển khai thành công dịch vụ tiêm chủng mở rộng. Tuy nhiên, vẫn còn tồn đọng 3,6% số xã trên cả nước thuộc những vùng sâu, vùng xa, vùng núi chưa triển khai được công tác tiêm chủng.
• Giai đoạn xóa xã trắng về tiêm chủng mở rộng (1991 -1995): Thực hiện Chương trình 12 – tiêm chủng mở rộng kết hợp với quân dân y, Quân y bộ đội Biên phòng, đưa ngành y tế Việt Nam xóa các xã trắng chưa được triển khai tiêm chủng mở rộng còn tồn đọng ở giai đoạn trước.
• Giai đoạn duy trì và nâng cao chất lượng Chương trình (1996 đến nay): Tiếp tục duy trì các thành tựu đã đạt được, đồng thời nâng cao và hoàn thiện chất lượng chương trình tiêm chủng mở rộng trên toàn quốc.

Lợi ích của tiêm chủng mở rộng

Tiêm chủng mở rộng là một trong những dự án về y tế với quy mô quốc gia, do Bộ Y tế trực thuộc Chính phủ Việt Nam thực hiện, mang lại rất nhiều lợi ích cho sự phát triển của trẻ em và sự phồn vinh của đất nước, cụ thể:

• Bảo vệ sức khỏe của trẻ: Tiêm chủng vắc xin giúp hệ miễn dịch của trẻ sản sinh kháng thể đặc hiệu với các tác nhân gây bệnh, giúp trẻ được bảo vệ khỏi sự tấn công và gây bệnh của các tác nhân đó trong tương lai, nhất là các bệnh lý hiện tại chưa có thuốc điều trị đặc hiệu. Nhờ đó, trẻ được bảo vệ sức khỏe toàn diện về cả thể chất và trí lực, tạo cơ hội thuận lợi nhất cho trẻ phát triển vượt bậc trong tương lai.
• Gây miễn dịch cộng đồng: Khi tỷ lệ bao phủ vắc xin trong cộng đồng đạt mức tối ưu, sẽ tạo thành hiệu ứng miễn dịch cộng đồng, khả năng lây truyền bệnh tật từ người này sang người khác bị ngăn cản do số đông dân số đã có miễn dịch, mầm bệnh không tìm được vật chủ để lây truyền. Từ đó, vừa bảo vệ gián tiếp những người yếu thế không đủ điều kiện tiêm chủng như trẻ sơ sinh, người có miễn dịch suy yếu, giảm áp lực cho hệ thống y tế, mà còn mở ra cơ hội cho quốc gia, thậm chí toàn thế giới có thể kiểm soát, loại trừ hoặc thanh toán hoàn toàn căn bệnh đó.
• Kiến tạo nguồn lao động chất lượng cao: Được tiêm chủng vắc xin, sức khỏe của trẻ được bảo vệ, trẻ có thể phát triển toàn diện về thể chất và trí lực, có cơ hội được phát triển vượt bậc trong tương lai. Nhờ đó mà trẻ có thể đóng góp vào sự phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao của quốc gia.
• Là khoản đầu tư sinh lợi nhiều nhất: Tổ chức Liên Hợp Quốc (UNICEF) khẳng định rằng, tiêm chủng vắc xin cho trẻ là một khoản đầu tư tài chính sinh ra lợi tức lớn nhất. 1 đô la đầu tư vào tiêm chủng sẽ mang lại khoảng 16 đô la tiết kiệm cho chi phí chăm sóc y tế và gia tăng năng suất kinh tế. Khi trẻ khỏe mạnh, không bị bệnh tật, ốm đau, khiếm khuyết về thể chất hay trí tuệ, phụ huynh không phải đánh đổi thời gian, công sức, tiền bạc để chăm sóc và điều trị y tế cho trẻ. Số ngày công nghỉ phép do bệnh tật hoặc chăm sóc trẻ cũng giảm thiểu ở mức tối đa, từ đó gia tăng năng suất, hiệu quả lao động và sản lượng kinh doanh. Đồng thời, hệ thống y tế quốc gia sẽ tập trung nguồn lực để hỗ trợ những ca bệnh không lây nhiễm diễn biến nặng. Từ đó, thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế, cải thiện chất lượng cuộc sống xã hội và tăng cường an ninh y tế quốc gia. (2)

Chương trình tiêm chủng mở rộng bao gồm vắc xin nào?

Tính đến thời điểm hiện tại, chương trình tiêm chủng mở rộng lại Việt Nam đang cung cấp 12 loại vắc xin, bao gồm:

1. Vắc xin phòng bệnh lao cho trẻ sơ sinh (BCG)
2. Vắc xin viêm gan B liều sơ sinh
3. Vắc xin SII (vắc xin 5 trong 1)
4. Vắc xin phòng bại liệt (OPV)
5. Vắc xin phòng bại liệt (IPV)
6. Vắc xin phòng bệnh sởi (MVVac)
7. Vắc xin phòng bệnh sởi – rubella (MRVac)
8. Vắc xin tiêm nhắc bệnh bạch hầu, uốn ván và ho gà (DPT)
9. Vắc xin viêm não Nhật Bản (Jevax)
10. Vắc xin phòng tả
11. Vắc xin thương hàn
12. Vắc xin uốn ván

Cần tiêm các loại vắc xin nào ngoài chương trình mở rộng?

Chương trình Tiêm chủng mở rộng với chính sách nhân đạo của Chính phủ đã giúp tất cả trẻ em Việt Nam được tiêm miễn phí nhiều loại vắc xin quan trọng. Tuy nhiên, các vắc xin này chủ yếu tập trung vào những tháng đầu đời của trẻ và phòng bệnh cơ bản, đồng thời, lịch tiêm chủng của chương trình tiêm chủng mở rộng cố định khiến nhiều gia đình khó khăn đưa con đi tiêm chủng, điều này khiến rất nhiều trẻ không được tiêm vắc xin đầy đủ.

Bên cạnh 12 loại vắc xin có trong chương trình tiêm chủng mở rộng, vẫn còn hơn 40 loại vắc xin phòng gần 50 bệnh truyền nhiễm nguy hiểm hiện có tại các trung tâm tiêm chủng dịch vụ như Hệ thống Trung tâm Tiêm chủng cho trẻ em và người lớn VNVC mà trẻ cần phải tiêm chủng đầy đủ để bảo vệ sức khỏe, đảm bảo nền tảng phát triển cả thể chất lẫn tinh thần trí tuệ:

1. Vắc xin ngừa viêm phổi, viêm màng não mủ do vi khuẩn Haemophilus Influenzae týp B (HiB): Vắc xin 6 trong 1 Hexaxim (Pháp); Infanrix Hexa (Bỉ); vắc xin 5 trong 1 Pentaxim (Pháp);  Infanrix IPV+Hib (Bỉ); Quimi-Hib (CuBa)
2. Vắc xin ngừa bệnh sởi, quai bị, rubella: Vắc xin 3 trong 1 MMR II (Mỹ); MMR (Ấn Độ); Priorix (Bỉ)
3. Vắc xin ngừa bệnh thủy đậu: Varivax (Mỹ); Varicella (Hàn Quốc); Varilrix (Bỉ)
4. Vắc xin ngừa dại: Verorab (Pháp); Abhayrab (Ấn Độ)
5. Vắc xin ngừa bệnh sốt vàng: Stamaril (Pháp)
6. Vắc xin ngừa bệnh tiêu chảy cấp do vi rút Rotavirus: Rotarix (Bỉ); Rotateq (Mỹ); Rotavin (Việt Nam)
7. Vắc xin ngừa bệnh ung thư cổ tử cung, ung thư hậu môn, ung thư hầu họng, ung thư âm đạo, ung thư âm hộ, tiền ung thư/loạn sản, mụn cóc sinh dục,… do HPV gây ra: Gardasil (Mỹ); Gardasil 9 (Mỹ)
8. Vắc xin ngừa bệnh viêm gan A: Avaxim 80U (Pháp); Havax (Việt Nam); vắc xin phối hợp ngừa viêm gan A + B Twinrix (Bỉ)
9. Vắc xin ngừa bệnh viêm gan B mũi nhắc: Heberbiovac HB (CuBa); Gene HBvax (Việt Nam); Engerix B (Bỉ); Euvax B (Hàn Quốc)
10. Vắc xin ngừa bệnh viêm màng não do não mô cầu: Vắc xin VA Mengoc – BC (CuBa) phòng vi khuẩn não mô cầu tuýp B,C; Menactra phòng vi khuẩn não mô cầu tuýp A,C,Y,W-135
11. Vắc xin phòng bệnh cúm: Vắc xin cúm tứ giá Vaxigrip Tetra (Pháp); Influvac Tetra (Hà Lan); GC Flu Quadrivalent (Hàn Quốc); vắc xin cúm tam giá Ivacflu-S (Việt Nam)
12. Vắc xin phòng bệnh viêm phổi, viêm màng não, viêm tai giữa do phế cầu khuẩn: Prevenar 13 (Bỉ); Synflorix (Bỉ)

Các bệnh có thể phòng ngừa bằng tiêm chủng mở rộng

Nhờ tiêm chủng mở rộng, trẻ em có cơ hội được bảo vệ sức khỏe miễn phí khỏi sự tấn công của các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm như:

1. Viêm gan B
2. Lao
3. Bạch hầu
4. Ho gà
5. Uốn ván
6. Bại liệt
7. Sởi
8. Rubella
9. Viêm não Nhật Bản
10. Tả
11. Thương hàn
12. Tiêm phổi/viêm màng não mủ do Hib.

Tiêm phòng càng sớm theo đúng khuyến cáo của Bộ Y tế sẽ giúp giảm đáng kể nguy cơ mắc, biến chứng và tỷ lệ tử vong do các bệnh lý này.

Quy trình tiêm chủng mở rộng hiện nay

Quy trình tiêm chủng mở rộng được thực hiện theo đúng quy trình tiêm chủng vắc xin an toàn của Bộ Y tế với 4 bước cơ bản, bao gồm:

• Bước 1: Hỏi tiền sử
  • Xác định tên, tuổi, địa chỉ
  • Hỏi tình trạng sức khỏe hiện tại
  • Hỏi tiền sử bệnh tật
  • Hỏi, kiểm tra phiếu tiêm chủng về tiền sử tiêm chủng
• Bước 2: Quan sát tình trạng sức khỏe hiện tiêm
  • Thể trạng, màu da, niêm mạc
  • Tình trạng sốt
• Bước 3: Chỉ định tiêm
• Bước 4: Tư vấn tiêm chủng
  • Thông báo các vắc xin trẻ sẽ được tiêm, khả năng phòng bệnh của vắc xin
  • Hướng dẫn cách theo dõi, chăm sóc trẻ sau tiêm chủng
  • Giải thích những phản ứng có thể xảy ra sau tiêm
  • Hẹn ngày tiêm chủng tiếp theo

Lịch tiêm chủng mở rộng

12 vắc xin phòng bệnh truyền nhiễm nguy hiểm và phổ biến đối với trẻ em Việt Nam được đưa vào Chương trình tiêm chủng mở rộng với lịch tiêm như sau:

Xem thêm: Lịch tiêm chủng mở rộng cho trẻ em [2024], phụ huynh cần lưu ý.

Nên chọn tiêm chủng mở rộng hay tiêm chủng dịch vụ?

Trẻ có thể tiêm vắc xin tại Chương trình Tiêm chủng mở rộng theo khuyến cáo của Bộ Y tế, tuy nhiên cần kết hợp thêm nhiều loại vắc xin khác hiện đang có tại các điểm tiêm chủng dịch vụ nhằm phòng ngừa đầy đủ các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm khác mà Chương trình Tiêm chủng mở rộng không có vắc xin như thủy đậu, viêm phổi, viêm màng não do phế cầu, cúm, viêm màng não do não mô cầu, viêm phổi, viêm màng não mủ do HiB,…

Việc kết hợp giữa tiêm chủng mở rộng và tiêm chủng dịch vụ không chỉ tối ưu hóa được chi phí chi trả cho việc tiêm chủng mà còn mang lại hiệu quả phòng ngừa cao hơn, phạm vi phòng ngừa lớn hơn, bảo vệ trẻ khỏi nhiều bệnh truyền nhiễm nguy hiểm hơn.

Đăng ký tiêm chủng mở rộng vắc xin ở đâu?

Chương trình tiêm chủng mở rộng đã được triển khai tại 100% địa phương cấp xã, phường trên toàn quốc từ năm 1995. Do đó, có thể đăng ký tiêm chủng mở rộng vắc xin  tại các trạm y tế xã/phường nơi bạn đang tạm trú (có thể đăng ký tiêm chủng bất kể hộ khẩu thường trú) để khai báo thông tin và đăng ký tiêm chủng cho trẻ.

Trải qua 44 năm, Chương trình Tiêm chủng mở rộng đã mang lại rất nhiều thành tựu cho hệ thống y tế Việt Nam, bảo vệ 6,7 triệu trẻ em Việt Nam và  mang đến cơ hội sống sót cho 42.000 trẻ em khỏi “bộ tứ” những căn bệnh gây chết người – bạch hầu, ho gà, bại liệt, uốn ván trong suốt 25 năm qua. Năm 2000, Việt Nam chính thức công bố thành công thanh toán bệnh bại liệt. Năm 2005, Việt Nam loại trừ bệnh uốn ván sơ sinh. Năm 2018, giảm 205 lần tỷ lệ mắc bệnh bạch hầu, 140 lần đối với bệnh ho gà so với năm 1985. Hiện, Việt Nam đang hướng tới mục tiêu loại trừ sởi và kiểm soát bệnh viêm gan siêu vi B.