Vắc xin xịt mũi: Ai nên sử dụng? Ưu và nhược điểm ra sao?

Vắc xin xịt mũi là phương pháp phòng bệnh không cần tiêm, giúp đưa vắc xin vào cơ thể trực tiếp qua niêm mạc đường mũi, giúp tạo đáp ứng miễn dịch nhiều lớp: niêm mạc – toàn thân – tế bào, bảo vệ cơ thể chống lại tác nhân gây bệnh. Hiện Việt Nam đã có loại vắc xin cúm công nghệ mới dạng xịt hiệu quả cao và an toàn cho trẻ từ 2 đến dưới 18 tuổi.

Bài viết được tư vấn chuyên khoa bởi BS.CKI Nguyễn Tiến Đạo, Quản lý Y khoa, Hệ thống Trung tâm Tiêm chủng VNVC.

Vắc xin xịt mũi là gì?

Vắc xin xịt mũi là loại vắc xin được đưa vào cơ thể qua niêm mạc mũi dưới dạng phun sương, nhằm kích thích hệ miễn dịch nhận diện và chống lại tác nhân gây bệnh. Khác với phương pháp tiêm đưa vắc xin vào mô hoặc cơ, vắc xin xịt mũi tiếp cận trực tiếp niêm mạc đường hô hấp – một trong những cửa ngõ đầu tiên mà nhiều tác nhân gây bệnh sử dụng để xâm nhập cơ thể.

Tùy thuộc vào công nghệ sản xuất, thành phần kháng nguyên và hệ thống dẫn truyền, vắc xin có thể kích thích đáp ứng miễn dịch tại niêm mạc, miễn dịch toàn thân và miễn dịch qua trung gian tế bào, góp phần tăng cường khả năng bảo vệ trước tác nhân gây bệnh. Công nghệ này khắc phục được hạn chế của các loại vắc xin dạng tiêm khi khả năng tạo miễn dịch tại niêm mạc đường hô hấp và ngăn chặn tác nhân gây bệnh ngay tại vị trí xâm nhập có thể chưa tối ưu, tùy từng loại vắc xin và tác nhân gây bệnh.

Trong khi đó, gánh nặng bệnh tật do các tác nhân gây bệnh qua niêm mạc trên toàn cầu rất lớn, các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp vẫn là nguyên nhân quan trọng gây bệnh nặng và tử vong, đặc biệt ở trẻ nhỏ, người cao tuổi và người có bệnh nền. Các tác nhân như phế cầu khuẩn (Streptococcus pneumoniae), virus hợp bào hô hấp (RSV), virus cúm, vi khuẩn Haemophilus influenzae type B và vi khuẩn lao (Mycobacterium tuberculosis) là những tác nhân được quan tâm trong nghiên cứu và phát triển vắc xin.

Mặc dù đã có vắc xin phòng ngừa một số bệnh do các tác nhân này gây ra, việc tiếp tục cải tiến vắc xin vẫn cần thiết nhằm nâng cao hiệu quả bảo vệ, tăng cường miễn dịch tại vị trí nhiễm bệnh và mở rộng khả năng phòng bệnh cho các nhóm đối tượng khác nhau.

Cơ chế tạo miễn dịch của vắc xin xịt mũi

Vắc xin xịt mũi hoạt động bằng cách đưa kháng nguyên vào cơ thể qua niêm mạc mũi, kích hoạt hệ miễn dịch tại đường hô hấp và thúc đẩy hình thành đáp ứng miễn dịch đặc hiệu với tác nhân gây bệnh.

Một trong những cơ chế quan trọng là kích thích sản sinh kháng thể immunoglobulin A dạng tiết (IgA) tại niêm mạc. Kháng thể IgA có khả năng nhận diện, gắn kết và trung hòa tác nhân gây bệnh ngay tại bề mặt niêm mạc, góp phần hạn chế mầm bệnh bám dính và xâm nhập vào các tế bào. Tùy thuộc vào công nghệ và thành phần vắc xin, cơ thể còn có thể tạo kháng thể immunoglobulin G (IgG) trong máu và kích hoạt các tế bào miễn dịch, góp phần tăng cường khả năng bảo vệ toàn thân.

Bên cạnh đáp ứng miễn dịch dịch thể, tế bào “T nhớ” cư trú tại mô cũng đóng vai trò quan trọng trong khả năng bảo vệ miễn dịch tại đường hô hấp. Đây là nhóm tế bào miễn dịch có khả năng lưu lại tại mô sau khi được hình thành, giúp cơ thể nhận diện và phản ứng nhanh khi gặp lại tác nhân gây bệnh.

Các nghiên cứu về vắc xin cúm cho thấy, việc sử dụng vắc xin sống giảm độc lực qua đường mũi có thể kích thích hình thành tế bào “T nhớ” CD4+ và CD8+ cư trú tại mô phổi, góp phần tạo đáp ứng miễn dịch tại chỗ.

Ngoài ra, tế bào “T hỗ trợ” còn góp phần điều phối đáp ứng miễn dịch, hỗ trợ hoạt động của tế bào B sản xuất kháng thể và thúc đẩy hình thành trí nhớ miễn dịch. Nhờ sự phối hợp giữa kháng thể tại niêm mạc, kháng thể trong máu và các tế bào miễn dịch nhớ, vắc xin dạng xịt mũi được kỳ vọng có thể tăng cường khả năng bảo vệ tại cửa ngõ xâm nhập của mầm bệnh, đồng thời hỗ trợ duy trì đáp ứng miễn dịch lâu dài.

So sánh ưu và nhược điểm của vắc xin xịt mũi với vắc xin tiêm truyền thống

Vắc xin xịt mũi và vắc xin tiêm có sự khác biệt về đường đưa kháng nguyên vào cơ thể, cơ chế kích hoạt đáp ứng miễn dịch và phương thức sử dụng. Mỗi đường dùng có những đặc tính riêng về khả năng tạo miễn dịch tại niêm mạc, đáp ứng miễn dịch toàn thân, mức độ thuận tiện và yêu cầu kỹ thuật khi sử dụng.

Ai nên sử dụng vắc xin xịt mũi?

Đối tượng phù hợp sử dụng vắc xin dạng xịt mũi phụ thuộc vào loại vắc xin, độ tuổi được cấp phép, tình trạng sức khỏe và các chỉ định, chống chỉ định cụ thể.

1. Đối tượng có thể sử dụng

Vắc xin xịt mũi có thể mang lại lợi ích về trải nghiệm sử dụng cho một số nhóm đối tượng nhờ không cần kim tiêm, hạn chế cảm giác đau và giảm tâm lý lo sợ khi tiêm chủng. Tuy nhiên, khả năng sử dụng còn phụ thuộc vào loại vắc xin cụ thể, độ tuổi được cấp phép và tình trạng sức khỏe của từng người:

• Trẻ em: Phương pháp xịt mũi có thể giúp giảm tâm lý sợ kim tiêm, tạo trải nghiệm tiêm chủng nhẹ nhàng hơn. Tuy nhiên, trẻ cần đáp ứng điều kiện về độ tuổi và sức khỏe theo chỉ định của từng loại vắc xin;
• Người cao tuổi: Với những người e ngại kim tiêm hoặc gặp khó khăn khi tiêm chủng, vắc xin dạng xịt mũi có thể là một lựa chọn thuận tiện nếu phù hợp với tình trạng sức khỏe và được cấp phép sử dụng.
• Người cần tiêm chủng thường xuyên hoặc có tâm lý sợ kim tiêm: Việc không sử dụng kim tiêm có thể giúp giảm lo lắng và cải thiện trải nghiệm khi sử dụng vắc xin;
• Nhân viên y tế và người thường xuyên tiếp xúc với kim tiêm trong môi trường chăm sóc sức khỏe: Vắc xin không dùng kim tiêm có thể loại bỏ nguy cơ tổn thương do kim tiêm trong chính thao tác sử dụng vắc xin đó.

2. Đối tượng không nên dùng

Không phải tất cả mọi người đều phù hợp với vacxin xịt mũi. Đặc biệt, với vắc xin dạng xịt mũi chứa virus sống giảm độc lực như vắc xin cúm FluMist, một số nhóm đối tượng cần tránh sử dụng hoặc được nhân viên y tế đánh giá kỹ trước khi tiêm chủng. Theo hướng dẫn của Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC) Hoa Kỳ và thông tin kê toa của nhà sản xuất được Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) phê duyệt (1), các nhóm cần lưu ý bao gồm:

• Trẻ dưới 2 tuổi: Không được chỉ định sử dụng FluMist.
• Người suy giảm miễn dịch: Bao gồm người nhiễm HIV hoặc đang sử dụng thuốc ức chế miễn dịch.
• Phụ nữ mang thai: Không khuyến cáo sử dụng vắc xin cúm sống giảm độc lực dạng xịt mũi.
• Người có tiền sử dị ứng nghiêm trọng với thành phần vắc xin hoặc liều vắc xin cúm trước đó.
• Trẻ em, thanh thiếu niên đang dùng aspirin hoặc các thuốc chứa salicylate.
• Trẻ từ 2 – 4 tuổi có có chẩn đoán hen suyễn hoặc có tiền sử khò khè trong vòng 12 tháng gần nhất.

Vắc xin xịt mũi có phản ứng phụ không?

Vắc xin xịt mũi có thể gây ra một số phản ứng sau sử dụng, phần lớn ở mức độ nhẹ và tự thuyên giảm sau vài ngày. Với vắc xin cúm xịt mũi FluMist, các phản ứng thường gặp gồm sổ mũi hoặc nghẹt mũi, đau họng, ho, đau đầu và sốt nhẹ; trẻ em có thể gặp thêm khò khè hoặc nôn.

Phản ứng dị ứng nghiêm trọng rất hiếm nhưng vẫn có thể xảy ra. Nếu xuất hiện các dấu hiệu như khó thở, sưng môi hoặc họng, cần được cấp cứu ngay. Mức độ và loại phản ứng phụ có thể khác nhau tùy loại vắc xin, vì vậy cần theo dõi sức khỏe sau sử dụng và tuân thủ hướng dẫn của nhân viên y tế.

Việt Nam có loại vắc xin xịt mũi chưa?

Từ ngày 28/10/2026, Việt Nam chính thức có vắc xin cúm dạng xịt mũi FluMist (AstraZeneca – Vương Quốc Anh, sản xuất tại Mỹ), mở ra thêm lựa chọn phòng cúm không cần kim tiêm cho trẻ em từ 2 đến dưới 18 tuổi.

FluMist là vắc xin cúm sống giảm độc lực, kích thích đáp ứng miễn dịch tại niêm mạc mũi họng, miễn dịch toàn thân và miễn dịch tế bào. Phân tích gộp 8 thử nghiệm lâm sàng trên hơn 20.000 trẻ ghi nhận hiệu quả phòng cúm đến khoảng 88% khi các chủng virus lưu hành tương đồng với chủng trong vắc xin.

Nhìn chung, vắc xin xịt mũi mở ra thêm lựa chọn phòng bệnh truyền nhiễm nhờ phương thức sử dụng không cần kim tiêm và khả năng kích thích miễn dịch tại niêm mạc đường hô hấp. Để lựa chọn phương pháp phòng bệnh phù hợp, mỗi người cần tìm hiểu thông tin sản phẩm, tuân thủ chỉ định và tham khảo ý kiến nhân viên y tế, đặc biệt khi có bệnh nền hoặc tình trạng suy giảm miễn dịch.