Gần như tủ thuốc gia đình nào ở Việt Nam cũng có một vỉ Panadol, Efferalgan hay Hapacol – và tất cả đều chứa cùng một hoạt chất. Paracetamol (tên khác: acetaminophen) là thuốc giảm đau, hạ sốt không kê đơn được dùng nhiều nhất thế giới, an toàn ở liều điều trị nhưng là nguyên nhân hàng đầu gây suy gan cấp do thuốc khi dùng quá 4 g/ngày ở người lớn. Bài viết dưới đây tập trung vào 3 điều người dùng cần nắm chắc: liều tối đa theo cân nặng, những thuốc phối hợp có sẵn paracetamol dễ gây trùng liều, và dấu hiệu cần đến cấp cứu khi uống quá liều.
Paracetamol là thuốc giảm đau, hạ sốt không opioid, không có tác dụng kháng viêm, thuộc nhóm dẫn xuất p-aminophenol. Thuốc được dùng cho các cơn đau mức độ nhẹ đến vừa và tình trạng sốt ở cả người lớn lẫn trẻ em. Tại Mỹ và Nhật, hoạt chất này được gọi là acetaminophen; hai tên gọi chỉ cùng một phân tử.
Paracetamol khác nhóm thuốc kháng viêm không steroid (NSAID) như ibuprofen, diclofenac, aspirin ở 3 điểm: không chống viêm, không gây loét dạ dày và không ảnh hưởng đến kết tập tiểu cầu. Nhờ đó, paracetamol là lựa chọn đầu tay cho người có bệnh dạ dày, người đang dùng thuốc chống đông, phụ nữ mang thai và người bệnh sốt xuất huyết.
Paracetamol giảm đau và hạ sốt chủ yếu bằng cách ức chế tổng hợp prostaglandin ở hệ thần kinh trung ương, tác động lên trung tâm điều nhiệt ở vùng dưới đồi và làm tăng ngưỡng cảm nhận đau. Thuốc gây giãn mạch ngoại biên và tăng tiết mồ hôi, giúp cơ thể thải nhiệt khi sốt nhưng hầu như không làm hạ thân nhiệt ở người bình thường. Tác dụng ức chế cyclooxygenase ở mô ngoại biên rất yếu, đó là lý do paracetamol không kháng viêm.
Paracetamol được chỉ định trong 2 nhóm tình trạng: đau nhẹ đến vừa và sốt. Các trường hợp cụ thể gồm:
Với các cơn đau có viêm rõ (viêm khớp dạng thấp, gút cấp, chấn thương sưng nóng đỏ), paracetamol chỉ giảm đau mà không xử lý viêm; bác sĩ thường phối hợp hoặc thay bằng NSAID.
Liều paracetamol tính theo cân nặng: 10-15 mg/kg mỗi lần, cách nhau 4-6 giờ, không quá 4 g/ngày ở người lớn và không quá 60 mg/kg/ngày ở trẻ em. Nguyên tắc chung là dùng liều thấp nhất có hiệu quả, trong thời gian ngắn nhất.
| Đối tượng | Liều mỗi lần | Khoảng cách | Tối đa/24 giờ |
| Người lớn và trẻ ≥ 12 tuổi, cân nặng ≥ 50 kg | 500-1.000 mg (1-2 viên 500 mg) | 4-6 giờ | 4 g (8 viên 500 mg) |
| Người lớn cân nặng < 50 kg | 15 mg/kg (khoảng 500-750 mg) | 4-6 giờ | 60 mg/kg, không quá 3 g |
| Người cao tuổi, suy gan nhẹ-vừa, nghiện rượu, suy dinh dưỡng | 500 mg | 6 giờ | 2-3 g (theo chỉ định bác sĩ) |
| Suy thận nặng (độ thanh thải creatinin < 30 ml/phút) | 500 mg | ≥ 6-8 giờ | 2-3 g |
Với viên 650 mg hoặc 1.000 mg, khoảng cách giữa 2 lần dùng là 6-8 giờ và không dùng quá 4 lần trong ngày.
Liều paracetamol cho trẻ em tính theo cân nặng, không tính theo tuổi: 10-15 mg/kg mỗi lần, cách 4-6 giờ, tối đa 5 lần và 60 mg/kg trong 24 giờ. Bảng quy đổi nhanh theo dạng bào chế phổ biến tại Việt Nam:
| Cân nặng | Liều mỗi lần (10-15 mg/kg) | Gói bột / viên đặt tương ứng | Tối đa/24 giờ |
| 5-8 kg | 50-120 mg | 1 gói 80 mg hoặc 1 viên đặt 80 mg | 300-480 mg |
| 8-12 kg | 80-180 mg | 1 gói/viên đặt 150 mg | 480-720 mg |
| 12-20 kg | 120-300 mg | 1 gói 150 mg hoặc 1 gói 250 mg (trẻ gần 20 kg) | 720 mg-1,2 g |
| 20-30 kg | 200-450 mg | 1 gói 250 mg hoặc 1 viên đặt 300 mg | 1,2-1,8 g |
| 30-40 kg | 300-500 mg | 1 viên 325 mg hoặc 1 viên 500 mg | 1,8-2,4 g |
Lưu ý cho cha mẹ: trẻ dưới 3 tháng tuổi hoặc dưới 5 kg chỉ dùng paracetamol khi có chỉ định của bác sĩ. Chỉ hạ sốt khi thân nhiệt ≥ 38,5°C hoặc trẻ khó chịu; không dùng thuốc để “phòng sốt”. Dùng dụng cụ đong đi kèm sản phẩm, không dùng thìa ăn cơm.
Paracetamol có 6 dạng bào chế và cách dùng khác nhau về thời gian khởi phát tác dụng:
| Dạng bào chế | Hàm lượng phổ biến tại Việt Nam | Cách dùng | Thời gian bắt đầu tác dụng |
| Viên nén, viên nang | 325 mg, 500 mg, 650 mg | Nuốt nguyên viên với 150-200 ml nước, uống lúc đói hoặc no đều được | 30-60 phút |
| Viên sủi | 500 mg, 1.000 mg | Hòa tan hoàn toàn trong 150-200 ml nước rồi uống ngay; chứa 300-400 mg natri mỗi viên, thận trọng ở người tăng huyết áp, suy tim | 15-30 phút |
| Gói bột, siro, hỗn dịch | 80 mg, 150 mg, 250 mg/gói; 120 mg/5 ml, 250 mg/5 ml | Pha gói bột với 5-10 ml nước; đong siro bằng xi-lanh hoặc cốc chia vạch | 15-30 phút |
| Viên đặt hậu môn | 80 mg, 150 mg, 300 mg | Dùng khi trẻ nôn, không uống được; rửa tay, đặt sâu 1-2 cm, giữ trẻ nằm 5 phút; bảo quản ngăn mát | 30-60 phút, hấp thu thất thường hơn đường uống |
| Dung dịch truyền tĩnh mạch | 1 g/100 ml, 500 mg/50 ml | Chỉ dùng tại cơ sở y tế; 15 mg/kg hoặc 1 g mỗi 6 giờ, tối đa 4 g/ngày | 5-10 phút |
| Viên phóng thích kéo dài | 665 mg | Cách 8 giờ; không an toàn hơn cho gan, ngược lại khó xử trí khi quá liều | Chậm hơn, kéo dài 8 giờ |
Không cần kiêng ăn trước khi uống paracetamol: thức ăn chỉ làm chậm hấp thu khoảng 30 phút, không làm giảm lượng thuốc vào máu. Đây là điểm khác với NSAID, vốn phải uống sau ăn để bảo vệ dạ dày.
Paracetamol có 2 chống chỉ định tuyệt đối: quá mẫn với paracetamol và suy gan nặng hoặc bệnh gan mất bù. Các trường hợp còn lại vẫn dùng được thuốc nhưng phải giảm liều hoặc kéo dài khoảng cách liều theo hướng dẫn của bác sĩ, dược sĩ:
Ở liều điều trị, paracetamol hiếm khi gây tác dụng phụ; hầu hết biến cố nghiêm trọng đều liên quan đến quá liều. Các phản ứng đã được ghi nhận, xếp theo tần suất:
Ngừng thuốc và đến cơ sở y tế ngay khi xuất hiện ban da lan rộng, bọng nước, loét miệng, sưng mặt – môi – lưỡi hoặc khó thở sau khi uống paracetamol.
Quá liều paracetamol gây hoại tử tế bào gan và là nguyên nhân hàng đầu của suy gan cấp do thuốc tại nhiều quốc gia. Ngưỡng cần đến cấp cứu để đánh giá:
Khoảng 5-10% paracetamol được gan chuyển hóa thành NAPQI (N-acetyl-p-benzoquinone imine) – chất trung gian gây độc tế bào. Ở liều bình thường, glutathione trong gan trung hòa hết NAPQI. Khi quá liều, glutathione cạn kiệt sau vài giờ, NAPQI tự do gắn vào protein tế bào gan và gây hoại tử vùng trung tâm tiểu thùy. Thuốc giải độc N-acetylcystein (NAC) hoạt động bằng cách bổ sung nguyên liệu tái tạo glutathione, hiệu quả gần như hoàn toàn nếu dùng trong 8 giờ đầu sau khi uống.
4 giai đoạn của ngộ độc paracetamol
| Giai đoạn | Thời gian sau uống | Biểu hiện |
| 1 – Tiềm tàng | 0-24 giờ | Không triệu chứng hoặc chỉ buồn nôn, nôn, vã mồ hôi, chán ăn. Men gan còn bình thường – dễ bỏ sót |
| 2 – Tổn thương gan | 24-72 giờ | Đau tức hạ sườn phải, AST/ALT bắt đầu tăng, thời gian prothrombin kéo dài, bilirubin tăng |
| 3 – Suy gan | 72-96 giờ | Vàng da, rối loạn đông máu, hạ đường huyết, bệnh não gan, suy thận cấp; men gan đạt đỉnh (có thể trên 10.000 IU/L); tử vong nếu không ghép gan |
| 4 – Hồi phục | 4 ngày – 2 tuần | Chức năng gan phục hồi hoàn toàn ở người sống sót, không để lại xơ gan |
Quên một liều paracetamol không gây hại; thuốc chỉ dùng khi còn đau hoặc còn sốt. Nếu vẫn đau, uống liều tiếp theo ngay khi nhớ ra và giữ khoảng cách tối thiểu 4 giờ với liều sau đó. Không uống gấp đôi để bù liều đã quên.
Paracetamol có 6 nhóm tương tác có ý nghĩa lâm sàng, trong đó nguy hiểm và thường gặp nhất tại Việt Nam là trùng liều do dùng đồng thời nhiều thuốc cùng chứa paracetamol.
| Thuốc / chất | Hậu quả | Cách xử lý |
| Thuốc phối hợp có sẵn paracetamol: Panadol Extra, Decolgen, Tiffy, Coldacmin, Alaxan, Ultracet… | Trùng liều, dễ vượt 4 g/ngày mà không biết | Đọc thành phần mọi thuốc cảm cúm, giảm đau đang dùng; cộng tổng lượng paracetamol trong ngày |
| Rượu, bia | Tăng tạo NAPQI, cạn glutathione ->độc gan ở liều thấp hơn | Không uống rượu khi dùng thuốc; người nghiện rượu tối đa 2 g/ngày |
| Warfarin và thuốc chống đông kháng vitamin K | Tăng INR, nguy cơ chảy máu khi dùng paracetamol ≥ 2 g/ngày liên tục trên 3-4 ngày | Dùng ngắn ngày được; nếu dùng đều đặn cần theo dõi INR |
| Thuốc cảm ứng enzym gan: carbamazepin, phenytoin, phenobarbital, rifampicin, isoniazid | Tăng chuyển hóa thành NAPQI, tăng độc gan | Giảm liều tối đa còn 2-3 g/ngày, tránh dùng kéo dài |
| Cholestyramin | Giảm hấp thu paracetamol | Uống paracetamol trước cholestyramin ít nhất 1 giờ |
| Metoclopramid, domperidon | Tăng tốc độ hấp thu | Không cần chỉnh liều, lưu ý tác dụng đến nhanh hơn |
| Flucloxacillin | Toan chuyển hóa tăng khoảng trống anion (nhiễm acid pyroglutamic) ở người suy thận, suy dinh dưỡng, nhiễm trùng nặng | Chỉ dùng cùng khi có theo dõi của bác sĩ |
Amoxicillin, metformin, amlodipin, atorvastatin, levothyroxin, omeprazol và hầu hết thuốc điều trị bệnh mạn tính thông thường không tương tác với paracetamol – đây là lý do thuốc được ưu tiên ở người bệnh dùng nhiều thuốc.
Phụ nữ mang thai dùng được paracetamol và đây là thuốc giảm đau, hạ sốt được ưu tiên trong cả 3 tam cá nguyệt, do NSAID bị hạn chế từ tuần 20 và chống chỉ định từ tuần 30 của thai kỳ. Nguyên tắc: liều thấp nhất có hiệu quả, thời gian ngắn nhất, không dùng dự phòng.
Với thai nhi, paracetamol chưa cho thấy nguy cơ dị tật bẩm sinh theo các nghiên cứu quan sát. Dù vậy, vài nghiên cứu ghi nhận liên hệ thống kê giữa dùng hoạt chất này kéo dài với hen suyễn, rối loạn phát triển thần kinh ở trẻ, song chưa loại trừ yếu tố gây nhiễu. Vì thế, FDA khởi động thay đổi nhãn thuốc từ tháng 9/2025, còn WHO, EMA và các hội sản khoa khẳng định chưa có bằng chứng nhân quả, vẫn ưu tiên dùng cho thai phụ, bởi sốt cao không điều trị nguy hiểm hơn dùng thuốc đúng liều.
Phụ nữ cho con bú uống được paracetamol với liều thông thường. Lượng thuốc vào sữa rất nhỏ, thấp hơn nhiều so với liều điều trị dành cho trẻ sơ sinh, và cơ sở dữ liệu LactMed của Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ xếp paracetamol vào nhóm tương thích với nuôi con bằng sữa mẹ. Mẹ không cần vắt bỏ sữa hay giãn cữ bú sau khi uống thuốc.
Paracetamol hấp thu nhanh qua đường tiêu hóa, sinh khả dụng đường uống 63-89%, đạt nồng độ đỉnh trong huyết tương sau 30-60 phút (dạng sủi và dung dịch nhanh hơn viên nén). Thuốc gắn protein huyết tương thấp (10-25%) ở liều điều trị, phân bố khắp các mô, qua được nhau thai và hàng rào máu não.
Thời gian bán thải 1,5-3 giờ ở người lớn khỏe mạnh, kéo dài ở trẻ sơ sinh, người suy gan và khi quá liều. Gan chuyển hóa 90-95% liều dùng theo 3 con đường: liên hợp glucuronid (50-60%), liên hợp sulfat (25-35%) và oxy hóa qua CYP2E1 tạo NAPQI (5-10%). Dưới 5% thải trừ nguyên dạng qua nước tiểu. Ở trẻ sơ sinh và nhũ nhi, con đường sulfat chiếm ưu thế do hệ glucuronid chưa trưởng thành.
Bảo quản paracetamol ở 15-30°C, nơi khô ráo, tránh ánh sáng trực tiếp và xa tầm tay trẻ em. Riêng viên đặt hậu môn để ở ngăn mát tủ lạnh (2-8°C) để viên không mềm chảy. Viên sủi phải giữ trong vỉ hoặc tuýp kín vì hút ẩm rất nhanh; siro sau khi mở nắp dùng trong thời hạn ghi trên nhãn (thường 1-3 tháng). Bỏ thuốc khi viên đổi màu, vỡ vụn hoặc siro có cặn, đổi mùi.
Ba thuốc giảm đau, hạ sốt không kê đơn phổ biến nhất khác nhau ở tác dụng chống viêm, ảnh hưởng dạ dày và đối tượng chống chỉ định:
| Tiêu chí | Paracetamol | Ibuprofen | Aspirin |
| Nhóm thuốc | Giảm đau, hạ sốt không opioid | NSAID | NSAID (salicylat) |
| Chống viêm | Không | Có | Có |
| Ảnh hưởng dạ dày | Không đáng kể | Loét, xuất huyết tiêu hóa | Loét, xuất huyết tiêu hóa mạnh hơn ibuprofen |
| Ảnh hưởng tiểu cầu | Không | Ức chế thuận nghịch | Ức chế không hồi phục 7-10 ngày |
| Cơ quan chịu độc khi quá liều | Gan | Thận, dạ dày | Toan chuyển hóa, thần kinh |
| Trẻ em | Từ sơ sinh (theo bác sĩ) | Từ 6 tháng tuổi | Không dùng dưới 16 tuổi (hội chứng Reye) |
| Mang thai | Dùng được cả 3 tam cá nguyệt | Tránh từ tuần 20, cấm từ tuần 30 | Chỉ liều thấp theo chỉ định sản khoa |
| Sốt xuất huyết | Được khuyến cáo | Chống chỉ định | Chống chỉ định |
Với đau có viêm (bong gân, viêm khớp cấp, đau răng do viêm tủy), ibuprofen hiệu quả hơn. Với sốt ở trẻ em, người có bệnh dạ dày, người đang dùng thuốc chống đông và bệnh nhân sốt xuất huyết, paracetamol là lựa chọn duy nhất phù hợp.
Paracetamol có mặt trong hơn 100 biệt dược lưu hành tại Việt Nam, chia làm 2 nhóm:
Paracetamol không phải thuốc kháng sinh. Kháng sinh tiêu diệt hoặc ức chế vi khuẩn; paracetamol chỉ làm giảm triệu chứng đau và sốt, không tác động lên nguyên nhân nhiễm trùng. Sốt do nhiễm khuẩn vẫn cần bác sĩ đánh giá dù đã hạ được nhiệt bằng paracetamol.
Paracetamol đường uống bắt đầu giảm đau, hạ sốt sau 30-60 phút (dạng sủi, siro sau 15-30 phút), đạt hiệu quả cao nhất sau 1-2 giờ và duy trì 4-6 giờ. Sốt thường giảm 1-1,5°C chứ không về bình thường hoàn toàn; đó là đáp ứng bình thường, không phải lý do để tăng liều.
Uống paracetamol khi đói được và không gây hại dạ dày. Thức ăn làm chậm hấp thu khoảng 30 phút, nên nếu cần giảm đau nhanh, uống trước ăn sẽ nhanh hơn. Quy tắc “uống sau ăn” chỉ áp dụng cho NSAID.
Người lớn uống từ 15 viên 500 mg (7,5 g) trong một lần cần đến cấp cứu để đánh giá; với người dưới 50 kg, nghiện rượu hoặc suy dinh dưỡng, ngưỡng này thấp hơn. Dùng đều 10 viên/ngày trong vài ngày cũng đủ gây tổn thương gan.
Được và là thuốc hạ sốt duy nhất nên dùng trong sốt xuất huyết. Bộ Y tế hướng dẫn liều 10-15 mg/kg/lần, cách 4-6 giờ, không quá 60 mg/kg/24 giờ; tuyệt đối không dùng ibuprofen, aspirin hay các NSAID khác vì làm tăng nguy cơ xuất huyết. Kết hợp lau mát và bù nước đường uống.
Có, khi trẻ sốt ≥ 38,5°C hoặc quấy khóc, đau nhiều tại chỗ tiêm, với liều 10-15 mg/kg. Không cho uống dự phòng trước khi tiêm vì có thể làm giảm nhẹ đáp ứng kháng thể với một số vaccine.
Paracetamol không gây nghiện và không gây lờn thuốc. Tuy nhiên, dùng thuốc giảm đau đầu trên 15 ngày mỗi tháng trong 3 tháng liên tục có thể gây đau đầu do lạm dụng thuốc – cơn đau tái diễn ngay khi thuốc hết tác dụng. Tình trạng này cần ngừng thuốc và khám chuyên khoa Thần kinh.
Nếu cơn sốt kéo dài hơn 3 ngày, cơn đau không giảm sau 5 ngày dùng thuốc, hoặc bạn lỡ uống quá liều, hãy đến cơ sở y tế để được đánh giá thay vì tự tăng liều. Khoa Cấp cứu của Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh tiếp nhận 24/7; bác sĩ và dược sĩ sẽ hướng dẫn liều paracetamol phù hợp với cân nặng, tình trạng gan, thận và các thuốc đang dùng. Đặt lịch khám qua hotline 024 7106 6858 (Hà Nội) hoặc 0287 102 6789 (TP.HCM) để được tìm nguyên nhân và hướng dẫn điều trị.
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Paracetamol là thuốc giảm đau, hạ sốt an toàn nhất trong nhóm không kê đơn khi dùng đúng liều theo cân nặng, cách nhau tối thiểu 4 giờ và không vượt 4 g/ngày. Rủi ro lớn nhất không nằm ở bản thân thuốc mà ở việc dùng cùng lúc nhiều sản phẩm có sẵn paracetamol hoặc uống rượu trong thời gian điều trị. Khi sốt kéo dài trên 3 ngày, đau không giảm sau 5 ngày dùng thuốc, hoặc lỡ uống quá liều, người bệnh nên đến cơ sở y tế để được bác sĩ đánh giá thay vì tự tăng liều.
