Chọc dịch não tủy: Vị trí, quy trình, chỉ định và chống chỉ định

Khi nghi ngờ viêm màng não, bác sĩ có thể chỉ định chọc dịch não tủy để tìm nguyên nhân và lựa chọn hướng điều trị. Nếu lần đầu được chỉ định, người bệnh và gia đình thường băn khoăn kim được đưa vào vị trí nào, thủ thuật có đau không và bao lâu thì có kết quả. Việc hiểu rõ các bước thực hiện cũng giúp người bệnh chuẩn bị trước và nhận biết những dấu hiệu cần đi khám sau khi về nhà.

Chọc dịch não tủy là gì?

Chọc dò dịch não tủy, còn gọi là chọc dò thắt lưng (lumbar puncture), là thủ thuật đưa một kim nhỏ qua khe đốt sống ở vùng lưng dưới để lấy mẫu dịch bao quanh não và tủy sống. Ở người lớn, vị trí chọc thường là khe L3-L4 hoặc L4-L5, nằm dưới đoạn tận cùng của tủy sống. Ngoài lấy mẫu xét nghiệm, bác sĩ có thể đo áp lực dịch, tháo bớt dịch hoặc đưa thuốc vào khoang dịch não tủy trong những trường hợp có chỉ định.

Chọc dò dịch não tủy để làm gì?

Dịch não tủy, viết tắt là CSF, lưu thông quanh não và tủy sống. Chọc dò dịch não tủy là thủ thuật y khoa quan trọng thực hiện các mục đích chính như chẩn đoán bệnh thần kinh trung ương, đo áp lực nội sọ, điều trị bằng cách đưa thuốc trực tiếp và giảm áp lực nội sọ tạm thời. Cụ thể các công dụng của phương pháp này gồm:

Chỉ định chọc dịch não tủy

Sau khi khai thác tiền sử bệnh, thăm khám lâm sàng và thực hiện các xét nghiệm cơ bản, nếu cần thiết, bác sĩ có thể chỉ định cho người bệnh tiến hành chọc dịch não tủy. Thủ thuật này chỉ được tiến hành khi lợi ích mang lại lớn hơn nguy cơ xảy ra biến chứng.

Nhìn chung, chỉ định chọc dịch não tủy có thể được áp dụng cho những trường hợp sau:

1. Chẩn đoán

Chọc dịch não tủy được chỉ định khi bác sĩ nghi ngờ người bệnh mắc các rối loạn liên quan đến hệ thần kinh trung ương, gồm:

• Các bệnh lý nhiễm trùng hệ thần kinh trung ương như: viêm màng não, viêm não, viêm tủy, viêm não tủy.
• Xuất huyết dưới nhện.
• Kiểm tra tình trạng tăng hoặc giảm áp lực nội sọ.
• Các bệnh lý ác tính màng não: ung thư màng não, di căn màng não.
• Hỗ trợ chẩn đoán Alzheimer bằng cách tìm các protein bất thường trong dịch não tủy.
• Các bệnh tự miễn như: đa xơ cứng, hội chứng Guillain-Barré.
• Một số bệnh rối loạn chuyển hóa.

2. Điều trị

Ngoài mục đích chẩn đoán, chọc dịch não tủy còn hỗ trợ:

• Gây tê tủy sống trong phẫu thuật.
• Lấy bớt dịch não tủy để làm giảm áp lực nội sọ ở người bị tăng áp lực nội sọ vô căn.
• Tiêm trực tiếp các loại thuốc (ví dụ: kháng sinh nội tủy, thuốc hóa trị) vào khoang dưới nhện để điều trị các bệnh lý ung thư hoặc nhiễm trùng nặng.

3. Theo dõi điều trị

Bằng cách chọc dò và kiểm tra sự thay đổi của dịch não tủy theo thời gian, bác sĩ có thể:

• Biết nhiều thông tin hơn về quá trình tiến triển bệnh.
• Theo dõi khả năng đáp ứng điều trị của người bệnh.

Chống chỉ định chọc dịch não tủy trong trường hợp nào?

Chống chỉ định chọc dò dịch não tủy có thể tuyệt đối hoặc tương đối (tùy theo sự cân nhắc của bác sĩ) trong một số trường hợp như:

• Nhiễm trùng tại chỗ chọc dò: Nếu người bệnh có dấu hiệu nhiễm trùng da, sưng viêm, áp xe tại vị trí dự định chọc kim, phương pháp này có thể được tạm hoãn thực hiện. Trong trường hợp cấp bách, bác sĩ có thể cân nhắc chọc kim tại vị trí khác như khoang dưới chẩm, khoảng trống giữa đốt sống cổ C1 – C2 dưới sự hỗ trợ của soi huỳnh quang.
• Tăng áp lực nội sọ: Nếu người bệnh bị tăng áp lực nội sọ do khối u, tụ máu dưới lều, áp xe não; chọc dịch não tủy có thể làm tăng nguy cơ thoát vị xuyên lều/tiểu não nguy hiểm. Vì thế, nếu xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo như thay đổi ý thức, phù gai thị khi khám đáy mắt, dấu hiệu thần kinh khu trú hoặc các dấu hiệu thoát vị khác, bác sĩ có thể chỉ định chụp CT hoặc MRI trước khi thực hiện chọc dò tủy sống.
• Rối loạn đông máu: Nếu người bệnh mắc chứng rối loạn đông máu hoặc xét nghiệm máu cho thấy các chỉ số bất thường như: chỉ số INR > 1,5, đang dùng thuốc chống đông; tiểu cầu < 50.000/mcL; thời gian Thromboplastin kéo dài bất thường. Lúc này, nguy cơ tụ máu cột sống sau chọc dò gia tăng đáng kể. Trong trường hợp này, ưu tiên hàng đầu là kiểm soát tình trạng đông máu trước và thực hiện thủ thuật sau.
• Cột sống bất thường: Người bị gù vẹo nặng, từng phẫu thuật cắt bỏ cung sau, dị tật bẩm sinh,… cũng cần được bác sĩ cân nhắc thận trọng trước khi thực hiện thủ thuật.
• Suy chức năng tim phổi hoặc suy hô hấp: Tư thế nằm nghiêng khi chọc dò có thể làm tình trạng bệnh diễn tiến nặng hơn. (2)

Quy trình chọc dịch não tủy

Quy trình chọc dịch não tủy có thể thay đổi khác nhau giữa các trường hợp, cơ sở y tế nhưng thường bao gồm các bước cơ bản sau:

1. Trước khi tiến hành thủ thuật

Người bệnh được kiểm tra các chức năng sinh tồn như: nhiệt độ, huyết áp, nhịp tim. Đảm bảo các chỉ số ổn định và không có dấu hiệu tăng áp lực nội sọ. Sau đó, bác sĩ, kỹ thuật viên giải thích về kỹ thuật chọc dịch não tủy và cho người bệnh hoặc thân nhân ký vào giấy cam kết.

• Chuẩn bị dụng cụ: Kim vô khuẩn phù hợp với lứa tuổi người bệnh, dung dịch sát khuẩn, gạc và khăn vô khuẩn, găng tay vô khuẩn.
• Chuẩn bị tư thế người bệnh: Có nhiều tư thế khác nhau có thể được áp dụng khi chọc dịch não tủy nhưng phổ biến là tư thế nằm nghiêng, vai và hông vuông góc với mặt giường, lưng song song với thành giường. Người bệnh được hướng dẫn nằm co, gối và cằm gập ra trước, 1 tay đặt ở gáy, 1 tay đặt ở khoeo chân. Tư thế này giữ lưng cong, mở rộng khoảng cách giữa các đốt sống, giúp nhân viên y tế dễ dàng thao tác hơn. Trong một số trường hợp, người bệnh có thể được chọc dò tủy sống ở tư thế ngồi. Trẻ sơ sinh hoặc trẻ nhỏ được người thân giữ đúng tư thế trong suốt quá trình thực hiện. Sau khi điều chỉnh tư thế, lưng được vệ sinh bằng cồn iod hoặc betadine, đợi khô rồi xịt thuốc gây tê tại chỗ và phủ bằng khăn vô khuẩn có lỗ.

2. Trong quá trình thực hiện

• Người lớn thường được chọc dò tại khe liên đốt L3 – L4, L4 – L5 hoặc L5 – S1. Trẻ em thường được chọc ở vị trí thấp hơn để đảm bảo an toàn. Sau khi xác định vị trí, bác sĩ bắt đầu sử dụng kim chọc dịch não tủy chuyên dụng. Đối với trẻ nhỏ, có thể dùng kim không nòng. Kim được đưa vào đúng đường giữa và đặt vuông góc với trục cơ thể để hạn chế gây rách màng cứng và giảm nguy cơ đau đầu sau thủ thuật.
• Khi kim đi sâu vào khoảng 3 – 4 cm, bác sĩ rút nòng để kiểm tra dịch não tủy. Nếu chưa thấy dịch chảy, kim được đưa sâu thêm 2-3 mm rồi kiểm tra lại. Nếu kim bị lệch hướng, bác sĩ rút kim về lớp dưới da, chỉnh hướng nhẹ nhàng lên trên (góc khoảng 150° hoặc nhỏ hơn), sau đó đưa kim trở lại đường giữa.
• Khi kim vào đúng khoang dịch não tủy, bác sĩ đo áp lực dịch và lấy mẫu vào các ống xét nghiệm. Sau đó, bác sĩ đặt lại nòng kim rồi rút kim ra.
• Kết thúc thủ thuật, bác sĩ ghi vào hồ sơ ngày giờ thực hiện, áp lực dịch não tủy, màu sắc, tính chất dịch, các xét nghiệm được chỉ định và tình trạng người bệnh sau thủ thuật.

Thủ thuật này thường được thực hiện ở vùng thắt lưng (phần lưng dưới). Kết quả thường được trả về trong khoảng 2-3 ngày làm việc hoặc lâu hơn tùy cơ sở y tế. Nếu người bệnh được chỉ định chọc dịch não tủy khẩn cấp, kết quả thường có sớm hơn.

Người bệnh được gây tê cục bộ bằng thuốc dạng bôi hoặc xịt tại vị trí chọc kim để giảm cảm giác đau. Tuy nhiên, vẫn có thể cảm thấy một chút áp lực hoặc khó chịu khi kim được đưa vào. Mức độ đau khác nhau tùy thuộc vào thể trạng và kỹ thuật của từng bác sĩ.

Người bệnh nên thực hiện chọc dò dịch não tủy ở cơ sở y tế uy tín, đảm bảo các tiêu chuẩn nghiêm ngặt như: ứng dụng hệ thống trang thiết bị hiện đại, phòng thủ thuật đạt chuẩn an toàn, quy tụ đội ngũ bác sĩ giàu kinh nghiệm…

3. Sau thủ thuật

• Sau khi chọc dò, người bệnh cần nằm ngửa trong một thời gian nhất định để hạn chế đau đầu, thoát vị não hoặc gây tổn thương đến các động mạch dị dạng dưới nhện…
• Nhân viên y tế tiến hành kiểm tra chỉ số sinh tồn, tình trạng tri giác của người bệnh.
• Sau thủ thuật, người bệnh được hướng dẫn nghỉ ngơi, vận động phù hợp. Có thể sinh hoạt, làm việc lại bình thường vào ngày hôm sau nhưng cần hạn chế các hoạt động đòi hỏi phải gắng sức. Nếu có bất cứ thắc mắc nào sau thủ thuật, người bệnh nên hỏi trực tiếp bác sĩ hoặc kỹ thuật viên để được tư vấn chính xác cho trường hợp của mình.

Biến chứng hay rủi ro có thể gặp phải

Chọc dịch não tủy là thủ thuật an toàn nếu được tiến hành tại các bệnh viện uy tín. Tuy nhiên, thủ thuật này vẫn tiềm ẩn một số biến chứng, chẳng hạn như:

• Đau đầu: Khoảng 25% người bệnh bị đau đầu do dịch não tủy có thể bị rò rỉ ra các mô xung quanh. Cơn đau có thể kèm buồn nôn, chóng mặt, tăng lên khi ngồi hoặc đứng. Thường tự thuyên giảm trong vài giờ hoặc vài ngày. Nếu đau kéo dài hơn, người bệnh cần liên hệ ngay với bác sĩ.
• Đau lưng: Người bệnh cũng có thể đau hoặc khó chịu ở vùng lưng dưới, đôi khi lan xuống chân. Đây là phản ứng thường gặp sau thủ thuật.
• Chảy máu: Có thể xảy ra ở vị trí chọc kim hoặc trong khoang ngoài màng cứng.
• Nhiễm khuẩn: Đây là biến chứng ít gặp và thường liên quan đến quy trình vô khuẩn không đạt yêu cầu hoặc chăm sóc vết chọc không đúng cách.
• Tụ máu ngoài màng cứng: Trường hợp này cũng ít gặp nhưng dễ xảy ra hơn ở người lớn tuổi, người bị giảm tiểu cầu hoặc đang dùng thuốc chống đông.

Cách chăm sóc người bệnh sau chọc dò dịch não tủy

Chăm sóc người bệnh sau chọc dò dịch não tủy cần tuân thủ những nguyên tắc sau:

• Nghỉ ngơi tại giường 1 – 2 tiếng để giảm đau và giảm áp lực nội sọ.
• Uống nhiều nước giúp bổ sung lượng dịch bị mất, hỗ trợ cơ thể phục hồi nhanh chóng.
• Không tự ý dùng thuốc giảm đau hoặc thuốc chống đông máu khi chưa có chỉ định từ bác sĩ.
• Hạn chế các hoạt động cần phải gắng sức trong tối thiểu 48 giờ sau thủ thuật để hạn chế nguy cơ chảy máu, tăng áp lực nội sọ, rò rỉ dịch não tủy.
• Gia đình hoặc người chăm sóc nên trấn an tâm lý người bệnh, đặc biệt là trẻ nhỏ để giảm bớt lo âu, căng thẳng.
• Người thân và điều dưỡng viên cần theo dõi sát sao các dấu hiệu nhiễm trùng tại vị trí chọc dò như: đau, sưng, đỏ, tiết dịch, sốt cao,… để kịp thời báo ngay cho bác sĩ.
• Đưa người bệnh đi tái khám ngay nếu triệu chứng đau đầu kéo dài hoặc xuất hiện các biến chứng bất thường khác.

Nếu đã được chỉ định chọc dịch não tủy và muốn biết cần chuẩn bị gì, quý khách có thể đặt lịch khám chuyên khoa Thần kinh tại Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh. Khi đi khám, quý khách nên mang theo kết quả xét nghiệm, phim chụp đã có và danh sách thuốc đang dùng để bác sĩ xem xét chỉ định và hướng dẫn bước tiếp theo. Quý khách có thể đăng ký lịch khám trực tuyến hoặc gọi 0287 102 6789 (TP.HCM) hay 024 7106 6858 (Hà Nội) để được hỗ trợ.

Chọc dịch não tủy giúp bác sĩ tìm nguyên nhân gây bệnh, chẳng hạn viêm màng não, và đo áp lực dịch khi cần. Kết quả được đánh giá cùng triệu chứng và các xét nghiệm khác để định hướng điều trị. Sau thủ thuật, người bệnh có thể đau nhẹ vùng thắt lưng hoặc đau đầu tăng khi ngồi, đứng. Nếu đau đầu dữ dội, kéo dài hoặc kèm sốt, người bệnh cần được đánh giá sớm. Yếu chân hoặc bí tiểu mới xuất hiện là dấu hiệu cần cấp cứu.