Mỗi phân độ thiếu máu có ý nghĩa và ứng dụng khác nhau trong việc giúp bác sĩ chẩn đoán, phát hiện tác nhân gây thiếu máu. Vậy cần dựa vào cơ sở nào để đánh giá mức độ thiếu máu, điều trị tình trạng này ra sao?
Trước khi tìm hiểu cách phân độ thiếu máu, chúng ta cần biết một số thông tin tổng quan về thiếu máu là gì. Thiếu máu là tình trạng số lượng hồng cầu hoặc nồng độ huyết sắc tố trong hồng cầu đang ở định mức thấp hơn so với định mức bình thường. Người mắc chứng thiếu máu thường có mức huyết sắc tố < 12 g/dL [1].
Chức năng của hồng cầu là giúp vận chuyển oxy đến các mô và cơ quan trong cơ thể. Sau đó hồng cầu vận chuyển carbon dioxide cùng chất thải quay lại phổi để đào thải ra ngoài. Huyết sắc tố – hemoglobin là protein chứa nhiều sắt, có trong hồng cầu giúp gắn kết, vận chuyển phân tử oxy. Khi cơ thể không có đủ sắt sẽ tác động đến sự tổng hợp huyết sắc tố. Hồng cầu lúc này có xu hướng nhỏ, nhạt màu hơn bình thường, dẫn đến tình trạng hồng cầu không cung cấp đủ oxy cho các cơ quan và mô trong cơ thể.
Có 4 cách phân độ thiếu máu thường được bác sĩ áp dụng để giúp phát hiện, chẩn đoán các bệnh lý, vấn đề sức khỏe dẫn đến tình trạng thiếu máu:
Trong trường hợp mất máu cấp tính, phân độ thiếu máu phụ thuộc vào tốc độ mất máu và sự thay đổi trong huyết động học. Mất hơn 15% lượng máu (khoảng 500 ml) được coi là thiếu máu mức độ nặng. Đối với thiếu máu mãn tính, phân độ dựa vào mức Hemoglobin trong máu [2]:
Mức độ thiếu máu còn được phân chia theo từng nhóm đối tượng, cụ thể gồm:
|
Đối tượng |
Bình thường |
Thiếu máu nhẹ | Thiếu máu trung bình | Thiếu máu nặng | |
| HgB (g/dL) | HCT (%) |
HgB (g/dL) |
|||
| Trẻ 6 – 59 tháng | ≥ 11 | 33 | 10 – 10,9 | 7 – 9,9 | < 7 |
| Trẻ 5 – 11 tuổi | ≥ 11,5 | 34 | 10 – 11,4 | 7 – 10,9 | < 7 |
| Trẻ 12 – 14 tuổi | ≥ 12 | 36 | 10 – 11,9 | 7 – 10,9 | < 7 |
| Phụ nữ không mang thai > 15 tuổi | ≥ 12 | 36 | 10 – 11,9 | 7 – 10,9 | < 7 |
| Phụ nữ đang mang thai | ≥ 11 | 33 | 10 – 10,9 | 7 – 9,9 | < 7 |
| Nam trưởng thành > 15 tuổi | ≥ 13 | 39 | 12 – 12,9 | 9 – 11,9 | < 9 |
Phân độ thiếu máu dựa theo diễn tiến của bệnh được chia thành 2 loại, bao gồm:
Thiếu máu cấp tính là tình trạng sụt giảm nhanh chóng số lượng hồng cầu (RBC) trong một thể tích máu do chứng tan máu hoặc xuất huyết cấp tính. Một số nguyên nhân gây thiếu máu cấp tính đe dọa tính mạng gồm: vỡ túi phình động mạch, chấn thương, đông máu nội mạch lan tỏa (DIC), vỡ thai ngoài tử cung, xuất huyết đường tiêu hóa trên hoặc dưới (GI).
Thiếu máu mạn tính là hệ quả của những vấn đề sức khỏe lâu dài, tác động đến khả năng tạo ra các tế bào hồng cầu.
Tác nhân gây ra tình trạng thiếu máu mạn tính gồm có: những bệnh lý về thận, nhiễm trùng kéo dài (như lao, viêm nội tâm mạc, HIV, áp xe phổi, viêm tủy xương, viêm gan B, viêm gan C…), bệnh ung thư (như ung thư vú, u lympho không hodgkin…), rối loạn tự miễn dịch và các bệnh viêm (như đái tháo đường, viêm khớp dạng thấp, lupus, bệnh crohn…), các phương pháp hóa trị được ứng dụng để chữa trị một số loại bệnh ung thư, làm suy yếu khả năng tạo ra những tế bào mới gây thiếu máu…
Phân độ thiếu máu theo nguyên nhân bao gồm 3 loại:
Cơ thể có thể bị mất máu do những yếu tố bên ngoài và bên trong gây tổn thương, chẳng hạn như: tai nạn gây chấn thương, xuất huyết dạ dày, kinh nguyệt kéo dài…
Tan máu là tình trạng những tế bào hồng cầu bị hủy nhanh hơn tốc độ được tạo ra. Nguyên nhân dẫn đến tình trạng này thường là do: bệnh tan máu bẩm sinh (bệnh thalassemia), do kháng thể miễn dịch phá hủy hồng cầu, nhiễm trùng siêu vi, tác dụng phụ của thuốc chống sốt rét, thuốc penicillin…
Tủy xương là cơ quan đảm nhận nhiệm vụ tạo máu của cơ thể. Vì vậy các bệnh lý liên quan đến tủy xương có thể dẫn đến tình trạng thiếu máu, chẳng hạn như: rối loạn sinh tủy, suy tủy xương, ung thư máu, do thuốc hóa chất ức chế tủy xương… Nguyên nhân làm giảm hoặc rối loạn quá trình tạo máu cũng có thể là do khẩu phần ăn uống thiếu dưỡng chất cần có cho việc tạo máu, ví dụ như thiếu axit folic, sắt, vitamin B12, axit amin, erythropoietin…
Đây là cách phân loại thường được sử dụng để hỗ trợ bác sĩ trong việc chẩn đoán các tác nhân dẫn đến tình trạng thiếu máu.
Thông qua chỉ số MCV, bác sĩ có thể đánh giá kích thước hồng cầu là lớn, nhỏ hay bình thường. Nếu chỉ số MCV thấp hơn bình thường, bác sĩ có thể chẩn đoán người bệnh gặp chứng thiếu máu hồng cầu nhỏ, thường gặp ở bệnh thalassemia, thiếu máu thiếu sắt. Nếu chỉ số MCV cao hơn bình thường, bác sĩ có thể chẩn đoán người bệnh bị thiếu máu hồng cầu to, thường gặp ở tình trạng nghiện rượu, bị thiếu axit folic, thiếu vitamin B12, bệnh gan, rối loạn sinh tủy…
Chỉ số MCH được sử dụng để đánh giá màu sắc hồng cầu ưu sắc, đẳng sắc hay nhược sắc. Nếu chỉ số MCH thấp hơn bình thường, bác sĩ có thể chẩn đoán người bệnh bị thiếu máu hồng cầu nhược sắc. Nếu chỉ số MCH cao hơn bình thường, bác sĩ có thể chẩn đoán người bệnh bị thiếu máu hồng cầu ưu sắc.
RDW giúp xác định độ đồng đều về kích thước của các hồng cầu. Nếu chỉ số RDW ở mức 11 – 14% tức là hồng cầu có kích thước đồng đều. Nếu chỉ số RDW > 14% tức là hồng cầu to nhỏ không đều.
Hồng cầu lưới là các hồng cầu non vừa được sản sinh ra từ tủy xương, đi đến máu ngoại vi. Chỉ số CRC giúp bác sĩ xác định tình trạng thiếu máu của người bệnh có hay không có khả năng hồi phục để định hướng tác nhân gây thiếu máu ở tủy xương hay ngoại vi. Nếu chỉ số CRC ≥ 2% tức là tủy xương phản ứng tốt với tình trạng thiếu máu. Nếu chỉ số CRC < 2% tức là tủy xương phản ứng kém với tình trạng thiếu máu và quá trình tạo máu diễn ra không hiệu quả.
Chúng ta đã biết phân độ thiếu máu bằng cách nào, vậy hiện nay bác sĩ có thể chỉ định cho người bệnh điều trị chứng thiếu máu bằng phương pháp gì? Việc lựa chọn phương pháp chữa trị chứng thiếu máu còn phụ thuộc vào tác nhân gây bệnh và mức độ của bệnh.
Người bệnh mắc chứng thiếu máu mức độ nhẹ có thể không cần tiến hành chữa trị. Nếu chứng thiếu máu xảy ra do thuốc hoặc bệnh lý khác, bác sĩ có thể điều chỉnh cách điều trị để giúp kiểm soát hoặc ngăn ngừa tình trạng thiếu máu. Những phương pháp chữa trị chứng thiếu máu thường được áp dụng gồm:
Khoa Nội Tổng hợp, Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh là địa chỉ uy tín có xét nghiệm thiếu máu, phân độ thiếu máu, chẩn đoán, chữa trị chứng thiếu máu và các bệnh lý về máu. Bệnh viện Tâm Anh quy tụ đội ngũ bác sĩ Huyết học dày dặn kinh nghiệm, được trang bị nhiều thiết bị, máy xét nghiệm hiện đại, phục vụ tối ưu cho quá trình thăm khám, điều trị bệnh về máu. Quy trình đặt lịch, làm thủ tục, thăm khám, chữa trị diễn ra chuyên nghiệp, nhanh chóng với mức chi phí hợp lý, tương xứng với chất lượng dịch vụ.
Bên cạnh việc tìm hiểu về các phương pháp phân độ thiếu máu, mỗi người cũng cần biết cách ngăn ngừa bệnh thiếu máu sao cho hiệu quả, phù hợp. Không phải trường hợp bị thiếu máu nào cũng có thể ngăn ngừa được bằng phương pháp chủ động.
Chỉ những trường hợp bị thiếu máu do thiếu sắt hoặc thiếu máu do thiếu vitamin là có thể chủ động ngăn ngừa được thông qua việc áp dụng khẩu phần ăn uống đầy đủ dưỡng chất và thăm khám sức khỏe định kỳ. Những trường hợp bị thiếu máu do rối loạn chuyển hóa, bị mất máu… thường không chủ động ngăn ngừa được.
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Tóm lại, phân độ thiếu máu giúp bác sĩ chẩn đoán chứng thiếu máu và đề ra hướng chữa trị tối ưu. Người bệnh nên thăm khám, làm các xét nghiệm đánh giá mức độ thiếu máu, chẩn đoán và điều trị chứng thiếu máu ở cơ sở y tế uy tín.
