Đi ngoài phân đen là bệnh gì? Sẽ gây vấn đề không?

Màu sắc và tính chất phân có thể phản ánh những thay đổi đang xảy ra trong hệ tiêu hóa. Khi đi ngoài phân đen, người bệnh cần chú ý đến độ dính, mùi bất thường, số lần đại tiện và các triệu chứng kèm theo như đau bụng, chóng mặt hoặc nôn ra máu. Một số trường hợp chỉ liên quan đến thuốc hoặc thực phẩm, trong khi số khác cần được thăm khám sớm để loại trừ chảy máu đường tiêu hóa. Vậy đâu là nguyên nhân và khi nào tình trạng này đáng lo ngại?

Đi ngoài phân đen là gì?

Đi ngoài phân đen là tình trạng phân có màu đen sẫm, có thể do thực phẩm, viên sắt hoặc thuốc chứa bismuth. Nếu phân đen bóng, dính như hắc ín, mùi khẳm, tình trạng này có thể là dấu hiệu xuất huyết tiêu hóa trên và cần được thăm khám sớm.

Trong y khoa, hiện tượng này còn được gọi là phân melena – thuật ngữ chỉ phân đen do máu đã bị tiêu hóa khi đi qua đường ruột.

Màu đen của phân hình thành khi hemoglobin (sắc tố đỏ trong hồng cầu) tiếp xúc với axit dịch vị và enzyme tiêu hóa, chuyển hóa thành hematin có màu đen. Quá trình này cho thấy nguồn chảy máu thường nằm ở phần trên của ống tiêu hóa như thực quản, dạ dày hoặc tá tràng.

Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp phân đen đều do xuất huyết. Việc tiêu thụ một số thực phẩm có màu đỏ như tiết canh, củ dền hoặc thuốc bổ sung sắt cũng có thể gây đổi màu phân tương tự.

Nguyên nhân gây đi cầu phân đen

Hiện tượng đi ngoài phân đen có thể bắt nguồn từ nhiều yếu tố khác nhau. Các nguyên nhân phổ biến bao gồm:

• Thực phẩm có màu đậm: Tiết động vật, củ dền, việt quất, cam thảo đen có thể “nhuộm” màu phân trong vòng 24-48 giờ sau khi tiêu thụ.
• Thuốc bổ sung sắt: Sắt dạng uống thường gây phân đen do phản ứng oxy hóa của sắt trong môi trường ruột.
• Xuất huyết đường tiêu hóa trên: Chảy máu từ thực quản, dạ dày hoặc tá tràng là nguyên nhân bệnh lý hàng đầu gây đi ngoài phân đen. (1)

Nếu nghi ngờ phân đen liên quan đến chảy máu đường tiêu hóa, bạn có thể xem thêm bài viết xuất huyết tiêu hóa để nhận biết các triệu chứng đi kèm và hướng xử trí phù hợp.

Các triệu chứng kèm theo đi ngoài phân đen

Khi xuất hiện phân đen, cơ thể có thể biểu hiện thêm nhiều dấu hiệu khác tùy thuộc vào nguyên nhân và mức độ nghiêm trọng. Cụ thể:

1. Triệu chứng thường thấy

Phần lớn trường hợp đi ngoài phân đen kèm theo một số biểu hiện tiêu hóa nhẹ đến trung bình. Những dấu hiệu này có thể xuất hiện đơn lẻ hoặc kết hợp:

• Đau bụng
• Buồn nôn hoặc nôn
• Ợ chua, ợ nóng
• Đầy hơi, khó tiêu
• Cảm giác mệt mỏi
• Chán ăn, sụt cân

2. Triệu chứng nghiêm trọng cần lưu ý

Một số trường hợp đi ngoài phân đen đi kèm các dấu hiệu cảnh báo xuất huyết nặng hoặc biến chứng nguy hiểm. Khi gặp những triệu chứng nghiêm trọng sau, người bệnh cần đến cơ sở y tế ngay:

• Nôn ra máu đỏ tươi hoặc máu đông
• Chóng mặt, hoa mắt khi đứng dậy
• Da xanh xao, môi nhợt nhạt
• Mạch nhanh, huyết áp tụt
• Vã mồ hôi lạnh
• Ngất xỉu hoặc lơ mơ

Đi ngoài phân đen là có thể là biểu hiện của bệnh gì?

Đi ngoài phân đen có thể là biểu hiện của các bệnh lý như: viêm loét dạ dày – tá tràng, viêm thực quản, bệnh tai mũi họng gây nuốt máu, viêm hoặc u ruột non, chảy máu đường mật và ung thư dạ dày. Cụ thể như sau:

1. Viêm loét dạ dày – tá tràng

Viêm loét dạ dày – tá tràng là nguyên nhân phổ biến gây đi ngoài phân đen, chiếm khoảng 50% các ca xuất huyết ở đường tiêu hóa trên theo thống kê y khoa. Bệnh hình thành khi lớp niêm mạc bảo vệ bị tổn thương bởi vi khuẩn Helicobacter pylori, thuốc kháng viêm không chứa steroids hoặc căng thẳng kéo dài.

Khi vết loét ăn sâu vào thành dạ dày hoặc tá tràng, các mạch máu nhỏ bị xói mòn và chảy máu. Máu đi qua đường tiêu hóa, tiếp xúc với axit và enzyme, chuyển thành màu đen trước khi được thải ra ngoài. Mức độ xuất huyết có thể từ nhẹ rỉ máu (gây phân đen kéo dài) đến chảy máu ồ ạt (kèm nôn ra máu).

2. Viêm thực quản

Viêm thực quản là tình trạng lớp niêm mạc ống thực quản bị tổn thương do trào ngược axit, nhiễm trùng hoặc dị ứng. Khi viêm nặng, niêm mạc loét và chảy máu – máu chảy xuống dạ dày rồi theo đường ruột, gây ra tình trạng đi ngoài phân đen.

Trào ngược dạ dày – thực quản (GERD) là nguyên nhân hàng đầu gây viêm thực quản, ước tính ảnh hưởng khoảng 20% dân số trên toàn cầu. Khi mắc GERD, axit dịch vị liên tục trào ngược, gây xói mòn niêm mạc thực quản, tạo vết xước, loét và gây viêm thực quản.

3. Các bệnh về tai mũi họng

Một số bệnh lý tai mũi họng có thể gián tiếp gây đi ngoài phân đen. Khi chảy máu cam, chảy máu nướu răng hoặc xuất huyết vùng họng xảy ra trong lúc ngủ, máu chảy xuống họng và được nuốt vào dạ dày mà không hay biết.

Lượng máu nuốt vào sau đó đi qua hệ tiêu hóa, bị phân hủy bởi axit và enzyme, chuyển thành phân có màu đen. Trường hợp này thường gặp ở trẻ em bị viêm mũi, viêm amidan hoặc người lớn sau phẫu thuật vùng mũi họng với biểu hiện phân đen xuất hiện đơn lẻ, không kèm triệu chứng tiêu hóa và tự hết khi ngừng chảy máu.

4. Viêm hoặc u ruột non

Viêm ruột non hoặc khối u tại ruột non có thể gây chảy máu âm thầm, dẫn đến đi ngoài phân đen. Ví dụ:

• Bệnh Crohn (một dạng viêm ruột mạn tính) có thể gây loét sâu thành ruột non và xuất huyết.
• U ruột non (u mô đệm, u carcinoid, polyp) tuy hiếm gặp nhưng cũng là một trong nhiều nguyên nhân gây đi cầu ra màu đen.

Ngoài dấu hiệu của phân, người bị viêm hoặc u ruột non thường kèm triệu chứng đau bụng quanh rốn, tiêu chảy kéo dài, sụt cân không rõ nguyên nhân.

5. Chảy máu bên trong đường mật

Chảy máu đường mật là tình trạng hiếm gặp khi máu từ gan hoặc túi mật chảy vào ống mật rồi đổ xuống tá tràng. Nguyên nhân bao gồm chấn thương gan, sỏi mật gây loét đường mật, khối u gan hoặc biến chứng sau thủ thuật can thiệp gan mật.

Máu đi qua đường mật vào ruột non, trải qua quá trình tiêu hóa và gây đi ngoài phân đen. Triệu chứng điển hình gồm ba dấu hiệu: đau hạ sườn phải, vàng da và xuất huyết tiêu hóa (nôn máu hoặc phân đen).

6. Ung thư dạ dày

Ung thư dạ dày có thể biểu hiện qua triệu chứng đi ngoài phân đen ở giai đoạn tiến triển. Khối u ác tính phát triển trên niêm mạc dạ dày, xâm lấn mạch máu và gây chảy máu rỉ rả hoặc ồ ạt. Máu chảy qua đường ruột, khiến phân đen nhầy.

Theo GLOBOCAN 2022, ung thư dạ dày đứng thứ 5 về tỷ lệ mắc tại Việt Nam với khoảng 16.200 ca mới mỗi năm. Người bị ung thư dạ dày thường kèm các dấu hiệu: chán ăn, sụt cân nhanh (trên 10% trọng lượng cơ thể trong 6 tháng), đau thượng vị âm ỉ, buồn nôn sau ăn. Dù là bệnh lý nguy hiểm, phát hiện sớm ung thư dạ dày qua nội soi giúp tăng tỷ lệ điều trị thành công lên 90% ở giai đoạn I.

Đi cầu ra phân màu đen có nguy hiểm không?

Đi cầu ra phân màu đen, sệt có thể gây nguy hiểm vì đây thường là dấu hiệu của xuất huyết đường tiêu hóa trên – tình trạng cần được thăm khám và điều trị kịp thời. Mức độ nguy hiểm phụ thuộc vào nguyên nhân gây ra và lượng máu mất đi.

Nếu phân đen do thực phẩm hoặc thuốc bổ sung sắt, tình trạng này lành tính và tự hết sau 2-3 ngày ngừng sử dụng. Tuy nhiên, khi tiêu phân đen sệt kèm mùi hôi tanh đặc trưng, độ nhớt cao và kéo dài nhiều ngày có thể là dấu hiệu của chảy máu bên trong đường tiêu hóa.

Xuất huyết tiêu hóa không được phát hiện sớm có thể dẫn đến thiếu máu mạn tính, sốc mất máu hoặc bỏ lỡ thời điểm vàng điều trị các bệnh lý nghiêm trọng như loét dạ dày, ung thư đường tiêu hóa.

Các xét nghiệm và chẩn đoán thường dùng

Để xác định nguyên nhân gây đi ngoài phân đen, bác sĩ sẽ kết hợp thăm khám lâm sàng với các phương pháp cận lâm sàng phù hợp. Các xét nghiệm và kỹ thuật chẩn đoán phổ biến bao gồm:

• Xét nghiệm máu ẩn trong phân: Phát hiện lượng máu nhỏ không nhìn thấy bằng mắt thường, giúp xác nhận có xuất huyết tiêu hóa hay không.
• Công thức máu toàn phần: Đánh giá mức hemoglobin, hematocrit để xác định mức độ thiếu máu do mất máu.
• Nội soi dạ dày – tá tràng: Quan sát trực tiếp niêm mạc thực quản, dạ dày, tá tràng để phát hiện vết loét, khối u hoặc điểm chảy máu.
• Nội soi đại tràng: Khảo sát toàn bộ đại tràng khi nghi ngờ nguồn chảy máu từ ruột già.
• Chụp cắt lớp vi tính bụng: Đánh giá tổng thể các cơ quan trong ổ bụng, phát hiện khối u, áp xe hoặc bất thường mạch máu.
• Nội soi viên nang: Nuốt viên nang có gắn camera để khảo sát ruột non – vùng khó tiếp cận bằng nội soi thông thường.
• Chụp mạch máu: Xác định vị trí chảy máu khi các phương pháp khác không tìm ra nguồn xuất huyết.

Điều trị đi cầu phân đen tùy theo nguyên nhân

Phương pháp điều trị đi ngoài phân đen được xây dựng dựa trên nguyên nhân cụ thể và mức độ nghiêm trọng của tình trạng xuất huyết. Các hướng điều trị chính bao gồm:

• Ngừng thuốc gây xuất huyết: Tạm dừng thuốc kháng viêm không chứa steroid, aspirin hoặc thuốc kháng đông máu theo chỉ định của bác sĩ để hỗ trợ niêm mạc tiêu hóa phục hồi.
• Thuốc ức chế bơm proton: để giảm tiết axit dạ dày, tạo điều kiện cho vết loét đường tiêu hóa trên mau lành, giảm rỉ máu.
• Điều trị triệt để Helicobacter pylori: Phác đồ kháng sinh kết hợp thuốc ức chế bơm proton trong 14 ngày khi xác định nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori
• Cầm máu qua nội soi: Tiêm cầm máu, kẹp clip hoặc đốt điện tại vị trí chảy máu trong quá trình nội soi.
• Truyền máu: Bù máu khi chỉ số hemoglobin giảm dưới 7-8 g/dL hoặc có triệu chứng thiếu máu nặng.
• Phẫu thuật: Can thiệp ngoại khoa khi xuất huyết ồ ạt không kiểm soát được bằng nội soi hoặc khi phát hiện khối u ác tính.
• Điều trị bệnh nền: Kiểm soát xơ gan, rối loạn đông máu hoặc các bệnh lý gây chảy máu tái phát.

Cách phòng ngừa đi cầu phân đen

Phòng ngừa đi ngoài phân đen tập trung vào việc bảo vệ niêm mạc đường tiêu hóa, ngăn ngừa xuất huyết và kiểm soát các yếu tố nguy cơ. Theo đó, người bệnh nên:

• Hạn chế sử dụng thuốc kháng viêm không chứa steroid kéo dài, ưu tiên dùng thuốc giảm đau thay thế tùy vào chỉ định.
• Điều trị triệt để nhiễm Helicobacter pylori (nếu có) theo phác đồ bác sĩ chỉ định.
• Kiểm soát trào ngược dạ dày – thực quản bằng chế độ ăn và thuốc phù hợp.
• Tránh rượu bia, thuốc lá – hai tác nhân gây kích ứng và tổn thương niêm mạc tiêu hóa.
• Ăn uống điều độ, tránh bỏ bữa hoặc ăn quá khuya.
• Quản lý căng thẳng bằng các phương pháp thư giãn như tập thể dục, thiền định.
• Khám sức khỏe định kỳ, nội soi tiêu hóa theo khuyến cáo (đặc biệt sau tuổi 40).

Khi đi cầu phân đen, người bệnh nên thăm khám sớm để xác định nguyên nhân, đặc biệt nếu kèm đau bụng, chóng mặt, mệt lả hoặc nôn ra máu. Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh cung cấp dịch vụ khám Tiêu hóa với đội ngũ bác sĩ giàu kinh nghiệm, hệ thống nội soi và xét nghiệm hỗ trợ đánh giá tình trạng chảy máu đường tiêu hóa. Việc kiểm tra kịp thời giúp bác sĩ lựa chọn hướng xử trí phù hợp theo từng trường hợp. Người bệnh có thể liên hệ bệnh viện để được tư vấn và đặt lịch khám.

Tóm lại, tình trạng đi ngoài phân đen có thể xuất phát từ những nguyên nhân đơn giản như thực phẩm, thuốc men, hoặc là dấu hiệu cảnh báo các vấn đề sức khỏe nghiêm trọng hơn như xuất huyết trong đường tiêu hóa. Do đó, ngay khi nhận thấy triệu chứng đi cầu phân đen kéo dài hoặc kèm với các dấu hiệu bất thường (sốt, đau bụng, nôn ra máu, sụt cân nhanh…), người dân cần đến cơ sở y tế uy tín để được thăm khám, chẩn đoán và tư vấn hướng điều trị phù hợp.