Tuyến sinh dục là một trong những cơ quan quan trọng của hệ thống cơ quan sinh sản nam và nữ giới, sản xuất ra các hormone liên quan đến sinh sản và các chức năng khác của cơ thể. Vậy cơ quan này nằm ở đâu và có cấu tạo như thế nào? Chi tiết có trong bài viết dưới đây.
Tuyến sinh dục (còn gọi là tuyến sinh sản) là nơi sản xuất ra các tế bào sinh dục hay tế bào sinh sản (giao tử). Tuyến sinh dục ở nam giới chính là tinh hoàn, tạo ra các giao tử đực là tế bào tinh trùng (tinh trùng). Còn tuyến sinh dục ở nữ giới chính là buồng trứng, tạo ra các giao tử cái là tế bào trứng (trứng).
Bộ phận này cũng sản xuất hormone sinh dục cần thiết cho sự tăng trưởng và phát triển của các đặc tính sinh dục thứ cấp, kiểm soát hệ thống sinh dục. Việc sản xuất hormone tuyến sinh dục có sự kiểm soát của hai cơ quan quan trọng là vùng dưới đồi và tuyến yên.
Có thể nói tuyến sinh dục là cơ quan sinh sản chính của nam và nữ giới. Vậy tuyến sinh dục nằm ở đâu, có cấu tạo như thế nào và đảm nhận chức năng gì? BS.CKII Nguyễn Thị Hồng Nhung, Bác sĩ Sản Phụ khoa Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh chia sẻ:
Tinh hoàn nằm bên dưới dương vật, được bao bọc trong một túi da gọi là bìu nên không thể nhìn thấy trực tiếp. Tuy nhiên, có thể nhìn thấy hình dạng bên ngoài và có thể cảm nhận được. Tinh hoàn được mô tả giống như một quả ô liu lớn, quá trứng nhỏ hoặc quả óc chó.
Nam giới có hai tinh hoàn, một tinh hoàn nằm bên trái và một tinh hoàn nằm bên phải của dương vật. Không có kích thước chính xác cho tinh hoàn, trên thực tế một trong hai tinh hoàn có thể lớn hơn hoặc nằm thấp hơn một chút so với tinh hoàn còn lại. (1)
Tinh hoàn được kết nối với bên trong cơ thể bằng một sợi dây gọi là dây tinh. Mỗi sợi dây chứa các dây thần kinh và mạch máu. Các dây này cũng chứa ống dẫn tinh – là các ống dẫn tinh trùng đến dương vật, giúp tinh trùng có thể được phóng ra khỏi cơ thể trong tinh dịch.
Tinh hoàn tạo ra tinh trùng và hormone sinh dục nam, đặc biệt là testosterone. Nhiệt độ của tinh hoàn thấp hơn khoảng 2 độ C so với các bộ phận khác trong cơ thể, do đó nhiệt độ mát hơn sẽ tốt hơn cho việc tạo ra tinh trùng, được gọi là quá trình sinh tinh. Ở mỗi tinh hoàn, quá trình sinh tinh diễn ra trong các ống gọi là ống sinh tinh. Có khoảng 700 ống sinh tinh trong mỗi tinh hoàn.
Các tế bào tinh trùng cần khoảng 74 ngày để trưởng thành, sau đó được đẩy đến mào tinh hoàn (một loại ống khác chạy dọc theo mặt sau của tinh hoàn). Mào tinh hoàn kết nối với ống dẫn tinh, cho phép tinh trùng rời khỏi cơ thể nam giới qua dương vật.
Buồng trứng nằm bên phải và bên trái của tử cung, được giữ cố định bằng một số cơ và dây chằng ở vùng chậu. Dây chằng buồng trứng kết nối buồng trứng với tử cung, tuy nhiên buồng trứng và tử cung không chạm nhau.
Buồng trứng có hình bầu dục, màu từ xám nhạt đến trắng. Kích thước buồng trứng liên quan đến độ tuổi của nữ giới, có thể lớn bằng một quả kiwi (khoảng 6cm) trong độ tuổi sinh sản, nhỏ dần khi già đi và có thể chỉ còn khoảng 2cm sau khi phụ nữ mãn kinh. Các nghiên cứu cho thấy, kích thước buồng trứng của nữ giới giảm dần sau mỗi thập kỷ của cuộc đời khi nữ giới bước sang tuổi 30. (2)
Cấu tạo của buồng trứng gồm 3 lớp: lớp ngoài cùng tương tự như vỏ nang thuốc, lớp giữa là vỏ buồng trứng được tạo thành từ mô liên kết, chứa các nang buồng trứng và lớp trong cùng chứa máu và mạch bạch huyết.
Buồng trứng giữ vai trò quan trọng trong cả chu kỳ kinh nguyệt và thụ thai. Cụ thể, buồng trứng sản xuất trứng để thụ tinh và tạo ra các hormone sinh dục nữ là estrogen và progesterone.
Mỗi buồng trứng có hàng nghìn nang trứng. Nang trứng là những túi nhỏ trong buồng trứng, chứa những quả trứng chưa trưởng thành. Trong mỗi chu kỳ kinh nguyệt (tính theo chu kỳ bình thường 28 ngày), từ ngày thứ 6 đến ngày thứ 14, hormone kích thích nang trứng (FSH) tác động kích thích các nang trứng ở một trong hai buồng trứng trưởng thành. Vào khoảng ngày thứ 14, sự gia tăng đột ngột hormone hoàng thể (LH) khiến buồng trứng giải phóng một quả trứng, gọi là rụng trứng.
Trứng bắt đầu di chuyển qua một cấu trúc rỗng hẹp gọi là ống dẫn trứng để đến tử cung. Khi trứng đi qua ống dẫn trứng, mức progesterone tăng lên báo hiệu cho niêm mạc tử cung chuẩn bị sẵn sàng cho quá trình thụ thai và mang thai. Nếu trứng được thụ tinh sẽ bắt đầu quá trình phân chia tế bào, sau đó di chuyển về tử cung để làm tổ, quá trình mang thai bắt đầu. Nếu trứng không được thụ tinh trong chu kỳ sẽ bị phân hủy, lớp niêm mạc tử cung sẽ bong ra ngoài gọi là kinh nguyệt.
Xem thêm: Hệ trục não bộ tuyến yên tuyến sinh dục
Ngoài chức năng sản xuất giao tử đực và giao tử cái, tuyến sinh dục còn sản xuất các hormone sinh dục cần thiết cho sự tăng trưởng và phát triển của các đặc tính sinh dục thứ cấp. Cụ thể như sau:
Androgen là hormone sinh dục nam tăng lên ở tuổi dậy thì. Nam giới cần có hormone này để phát triển thành người trưởng thành về mặt tình dục và đảm bảo chức năng sinh sản.
Có nhiều loại androgen được tạo ra trong cơ thể nam giới, bao gồm: (3)
Ở nam giới, nồng độ testosterone cao nhất vào buổi sáng và giảm dần trong suốt cả ngày. Theo nghiên cứu, testosterone giảm từ 1-3% mỗi năm trong độ tuổi từ 35 đến 40 tuổi.
Nồng độ testosterone tương quan với ham muốn tình dục. Tuổi tác, béo phì và tình trạng suy sinh dục làm giảm testosterone, do đó có thể làm giảm ham muốn tình dục.
Ở nữ giới, buồng trứng và tuyến thượng thận là những cơ quan chính sản xuất hormone sinh dục, bao gồm estrogen, progesterone và một lượng nhỏ testosterone.
Estrogen là hormone sinh dục nữ được biết đến nhiều nhất. Mặc dù phần lớn quá trình sản xuất estrogen diễn ra ở buồng trứng, nhưng tuyến thượng thận và các tế bào mỡ cũng tham gia sản xuất một lượng nhỏ estrogen. Estrogen đóng vai trò quan trọng trong quá trình phát triển chức năng tình dục và sinh sản khi nữ giới đến tuổi dậy thì. (4)
Buồng trứng, tuyến thượng thận và nhau thai sản xuất hormone progesterone. Nồng độ progesterone tăng lên trong quá trình rụng trứng và tăng đột biến trong thai kỳ.
Mặc dù testosterone là hormone sinh dục chính ở nam giới, nhưng ở nữ giới cũng có một lượng nhỏ hormone này. Testosterone ảnh hưởng đến khối lượng mô và xương, kinh nguyệt, ham muốn tình dục và khả năng sinh sản của nữ giới.
Hormone sinh dục nữ là một phần không thể thiếu trong nhiều chức năng của cơ thể nữ giới. Nhu cầu hormone thay đổi rất nhiều khi nữ giới hết tuổi thơ ấu và bước vào tuổi dậy thì, thay đổi đáng kể khi phụ nữ mang thai, sinh con hoặc cho con bú, và tiếp tục thay đổi khi gần mãn kinh.
Một trong những vấn đề đáng lo ngại ở cả tuyến sinh dục của nam giới và nữ giới là tình trạng suy giảm chức năng tuyến sinh dục (suy sinh dục).
Suy sinh dục là tình trạng các tuyến sinh dục sản xuất ít hoặc không sản xuất hormone sinh dục. Thông thường, vùng dưới đồi sẽ tiết ra gonadotropin (GnRH) để kích thích tuyến yên tiết FSH và LH, các hormone này sẽ ra tín hiệu cho tinh hoàn ở nam giới hoặc buồng trứng ở nữ giới tiết ra hormone sinh dục.
Khi có bất kỳ sự thay đổi nào trong chuỗi giải phóng hormone đều có thể dẫn đến sự thiếu hụt hormone sinh dục, ngăn cản sự phát triển chức năng bình thường của tinh hoàn và buồng trứng ở người trưởng thành. Tình trạng suy sinh dục được chia thành hai nhóm là suy sinh dục nguyên phát và suy sinh dục thứ phát.
Suy sinh dục nguyên phát là tình trạng không có đủ hormone sinh dục trong cơ thể do vấn đề ở tuyến sinh dục. Nghĩa là cơ quan này vẫn nhận được thông tin từ não bộ, nhưng không thể thực hiện chức năng sản xuất hormone như bình thường, dẫn đến không đủ hoặc không có hormone trong cơ thể.
Một số nguyên nhân dẫn đến suy sinh dục nguyên phát là bất thường nhiễm sắc thể (như hội chứng Klinefelter ở nam hoặc hội chứng Turner ở nữ), khối u ở cơ quan sinh dục hoặc các bệnh lý gặp phải sau thủ thuật tác động đến tinh hoàn và buồng trứng, thời kỳ mãn dục ở nam hoặc mãn kinh ở nữ…
Ngược lại với suy sinh dục nguyên phát, suy sinh dục thứ phát không phải do vấn đề ở tuyến sinh dục mà là ở não bộ, cụ thể là vùng dưới đồi và tuyến yên bị tổn thương, không hoạt động bình thường trong khi đây là khu vực kiểm soát tuyến sinh dục.
Các nguyên nhân gây suy sinh dục thứ phát có thể kể đến các rối loạn di truyền như hội chứng Kallmann, khối u ở tuyến yên, tình trạng béo phì hoặc thiếu hụt dinh dưỡng, các bệnh nhiễm trùng bao gồm cả HIV…
Để chẩn đoán các bất thường, bác sĩ sẽ tiến hành khám lâm sàng, kiểm tra mức độ mọc lông trên cơ thể, sự phát triển của khối cơ và các cơ quan sinh dục. Trong những trường hợp cần thiết, bác sĩ sẽ chỉ định thêm xét nghiệm máu và các phương pháp chẩn đoán hình ảnh.
Sau bước khám lâm sàng, nếu nghi ngờ các dấu hiệu của suy sinh dục, bác sĩ sẽ chỉ định thực hiện xét nghiệm máu để kiểm tra nồng độ hormone sinh dục.
Ở nam giới, bác sĩ cần kiểm tra nồng độ testosterone, ngoài ra có thể chỉ định xét nghiệm tinh dịch đồ, phân tích tinh dịch nhằm kiểm tra số lượng tinh trùng bởi tình trạng suy sinh dục có thể làm giảm số lượng tinh trùng. Đối với nữ giới, bác sĩ cần kiểm tra nồng độ estrogen. Thời điểm thực hiện xét nghiệm máu tốt nhất là vào buổi sáng bởi lúc này nồng độ hormone ở mức cao nhất.
Xét nghiệm máu còn giúp chẩn đoán và loại trừ nhiều vấn đề tiềm ẩn khác thông qua các chỉ số như nồng độ sắt, hormone tuyến giáp, prolactin.
Các phương pháp chẩn đoán hình ảnh hiện đại như siêu âm cũng có thể chẩn đoán tình trạng sa sinh dục. Ngoài ra, bác sĩ có thể chỉ định chụp cộng hưởng từ (MRI) hoặc chụp cắt lớp vi tính (CT) nếu nghi ngờ có khối u trong tuyến yên.
Tuyến sinh dục là cơ quan sinh sản chính và quan trọng của cả nam giới và nữ giới, do đó cần có kế hoạch chăm sóc và bảo vệ sức khỏe sinh sản của mình. Dưới đây là một vài gợi ý:
Tuyến sinh dục là cơ quan sinh sản chính, tạo ra các tế bào sinh sản (giao tử) cần có cho quá trình thụ thai. Tuyến sinh dục nam sản xuất tinh trùng, còn ở nữ sản xuất trứng. Trong quan hệ tình dục, tinh trùng di chuyển thâm nhập sâu vào bên trong gặp trứng, diễn ra quá trình thụ tinh tạo ra phôi thai. Phôi thai di chuyển qua ống dẫn trứng đến tử cung làm tổ và phát triển thành thai nhi.
Điều này đồng nghĩa mọi bất thường ở cơ quan này có thể khiến tinh hoàn không thể sản xuất tinh trùng và buồng trứng không thể sản xuất trứng, nguy cơ dẫn đến vô sinh hiếm muộn ở nam giới và nữ giới.
Suy tuyến sinh dục là tình trạng các tuyến sinh dục sản xuất ít hoặc không sản xuất hormone sinh dục. Ở nam giới, suy sinh dục thường xuất hiện sau 40 tuổi, đi kèm các bệnh như béo phì hoặc sức khỏe sa sút. Tuy nhiên, đôi khi suy sinh dục nam có thể xuất hiện ở giai đoạn bào thai hoặc trước tuổi dậy thì.
Ở nữ giới, suy sinh dục thường xuất hiện ở giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh, nhưng cũng có thể xảy ra ở phụ nữ trẻ tuổi có kèm vấn đề sức khỏe khác. Tóm lại, suy sinh dục không chỉ xảy ra ở người lớn tuổi, tuyệt đối không được chủ quan.
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Trên đây là những thông tin tổng quan về tuyến sinh dục. Nếu có bất kỳ thắc mắc hoặc băn khoăn nào, bạn đọc có thể gửi câu hỏi tại đây hoặc đặt hẹn thăm khám với các chuyên gia – bác sĩ để được giải đáp và tư vấn chi tiết!
