Bầu ăn tôm được không? Lợi ích và lưu ý an toàn

Bầu ăn tôm được không là thắc mắc của nhiều mẹ khi muốn bổ sung hải sản vào thực đơn nhưng lo ngại ảnh hưởng đến thai kỳ. Tôm chứa protein cùng nhiều vitamin và khoáng chất cần thiết, đồng thời thuộc nhóm hải sản có hàm lượng thủy ngân thấp. Tuy nhiên, mẹ vẫn cần chú ý lượng ăn, nguồn gốc thực phẩm và cách chế biến để hạn chế nguy cơ nhiễm khuẩn. Vậy mẹ bầu nên ăn tôm thế nào để vừa bổ sung dinh dưỡng vừa đảm bảo an toàn?

Bà bầu ăn tôm được không?

Bà bầu ăn tôm được, với điều kiện tôm được nấu chín kỹ, có nguồn gốc rõ ràng và ăn với lượng hợp lý. Trường hợp cần tránh rõ ràng nhất là mẹ đã biết mình dị ứng tôm hoặc các loại giáp xác.

Tôm cung cấp đạm chất lượng cao cùng selen, i-ốt, vitamin B12, choline và một lượng omega-3 DHA, EPA. Tôm cũng thuộc nhóm hải sản ít thủy ngân: trong hướng dẫn của FDA và EPA, tôm nằm trong danh sách “Lựa chọn tốt nhất” cho người đang mang thai. Mẹ chỉ nên ăn tôm đã nấu chín, tránh tôm sống, tôm tái hay gỏi tôm để phòng nhiễm khuẩn và ký sinh trùng.

Thực tế, tôm có thể là một phần của chế độ ăn lành mạnh trong thai kỳ. Điều quan trọng là mẹ biết tôm mang lại dưỡng chất gì, rủi ro nằm ở đâu và nên ăn thế nào cho an toàn.

Bà bầu ăn tôm có lợi ích gì cho thai nhi và mẹ?

Lợi ích của tôm đến từ việc cung cấp cùng lúc nhiều dưỡng chất mà nhu cầu tăng lên khi mang thai. Tôm phát huy giá trị tốt nhất khi nằm trong một thực đơn đa dạng và không thay thế cho các loại vi chất bổ sung được bác sĩ chỉ định.

1. Hỗ trợ phát triển não bộ và thị lực thai nhi

Omega-3, đặc biệt là DHA, là dưỡng chất quan trọng cho sự tăng trưởng của thai nhi, nhất là quá trình phát triển não và mắt. Theo tổng hợp của Văn phòng Thực phẩm bổ sung thuộc Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ (NIH ODS), hải sản là nguồn DHA và EPA tốt nhất, và việc ăn hải sản khi mang thai có liên quan đến các chỉ số phát triển nhận thức thuận lợi hơn ở trẻ nhỏ.

Tôm có chứa DHA và EPA, nhưng hàm lượng thấp hơn các loại cá béo như cá hồi, cá mòi. Vì vậy, mẹ nên xem tôm là một lựa chọn trong nhóm hải sản đa dạng, đồng thời kết hợp thêm cá béo ít thủy ngân để tăng lượng omega-3.

Tôm, cũng như các thực phẩm nguồn gốc động vật khác, còn cung cấp choline. Choline tham gia cấu tạo màng tế bào, sản xuất chất dẫn truyền thần kinh và hỗ trợ phát triển não giai đoạn sớm. Nhu cầu choline tăng lên 450 mg/ngày khi mang thai, trong khi số liệu khảo sát tại Mỹ cho thấy chỉ khoảng 7,7% thai phụ ăn đạt mức này.

2. Hỗ trợ chức năng miễn dịch của mẹ

Tôm là thực phẩm giàu selen. Theo bảng số liệu của NIH ODS, 85 g tôm nấu chín cung cấp khoảng 42 mcg selen, tương đương 70% nhu cầu 60 mcg/ngày của thai phụ. Selen là thành phần của nhiều selenoprotein, nhóm protein giúp bảo vệ tế bào trước tổn thương oxy hóa và tham gia vào khả năng chống lại nhiễm trùng của cơ thể.

Bên cạnh selen, tôm cung cấp đạm, nguyên liệu cơ thể cần để tạo kháng thể và các tế bào miễn dịch. Lợi ích này có được khi tôm giúp mẹ đáp ứng đủ nhu cầu dưỡng chất trong một chế độ ăn cân đối, vì vậy ăn tôm vừa phải, đều đặn có ý nghĩa hơn ăn thật nhiều trong một lần.

3. Giảm nguy cơ thiếu máu và hỗ trợ chức năng thần kinh

Là thực phẩm có nguồn gốc động vật, tôm chứa vitamin B12. Đây là vitamin giúp duy trì tế bào máu và tế bào thần kinh khỏe mạnh, đồng thời tham gia tạo DNA. Nhu cầu vitamin B12 tăng lên 2,6 mcg/ngày khi mang thai.

Khi thiếu vitamin B12, cơ thể không tạo được hồng cầu bình thường, dẫn đến thiếu máu hồng cầu to với biểu hiện mệt mỏi, yếu sức, da nhợt, tim đập nhanh. Thiếu kéo dài còn gây tê bì tay chân, giảm trí nhớ và có thể làm tổn thương thần kinh ngay cả khi chưa có thiếu máu. Ăn đều các thực phẩm chứa B12 như tôm, cá, thịt, trứng, sữa giúp phòng thiếu hụt do chế độ ăn.

Tôm cũng chứa sắt heme, dạng sắt từ thực phẩm động vật có khả năng hấp thu tốt hơn sắt từ thực vật. Tuy vậy, tôm không phải thực phẩm chủ lực để đáp ứng nhu cầu sắt 27 mg/ngày của thai phụ. Nếu mẹ có nguy cơ hoặc đã bị thiếu máu thiếu sắt, việc bổ sung sắt nên theo chỉ định của bác sĩ.

4. Hỗ trợ chức năng tuyến giáp và phát triển trí tuệ

I-ốt là thành phần cấu tạo hormone tuyến giáp T3 và T4. Các hormone này điều hòa chuyển hóa và cần thiết cho sự phát triển xương, hệ thần kinh trung ương của thai nhi. Vì vậy, nhu cầu i-ốt khi mang thai tăng lên 220 mcg/ngày, so với 150 mcg/ngày ở phụ nữ không mang thai.

Thiếu i-ốt nặng trong thai kỳ có thể gây suy giáp bẩm sinh (trước đây gọi là chứng đần độn), để lại tổn thương trí tuệ không hồi phục, chậm lớn và nhiều bất thường thể chất. Ngay cả thiếu i-ốt mức nhẹ đến vừa cũng đáng lưu ý: một phân tích gộp trên hơn 6.000 cặp mẹ con ghi nhận trẻ có chỉ số IQ ngôn ngữ thấp hơn khi mẹ có tình trạng i-ốt thấp trong 3 tháng đầu.

Tôm là một nguồn i-ốt tự nhiên. Theo số liệu của NIH ODS, 85 g tôm nấu chín cung cấp khoảng 13 mcg i-ốt. Tôm còn giàu selen, khoáng chất tham gia chuyển T4 thành T3, dạng hormone hoạt động. Tuy nhiên, lượng i-ốt từ tôm khá khiêm tốn, nên muối i-ốt và viên bổ sung theo tư vấn của bác sĩ vẫn là cách chính giúp mẹ đủ i-ốt.

5. Hỗ trợ kiểm soát cân nặng

Tôm giàu đạm nhưng chứa rất ít chất béo. Khi được hấp, luộc hoặc nấu canh, một phần tôm giúp bữa ăn đủ đạm mà không làm tăng nhiều năng lượng, phù hợp với mẹ bầu đang cần theo dõi mức tăng cân.

Thực phẩm giàu đạm thường tạo cảm giác no lâu hơn, giúp mẹ dễ hạn chế các món ăn vặt nhiều đường, nhiều béo giữa các bữa. Tuy nhiên, lợi ích này phụ thuộc lớn vào cách chế biến: tôm chiên bột, tôm rang nhiều mỡ hoặc chấm sốt bơ có thể làm năng lượng bữa ăn tăng đáng kể. Trong thai kỳ, mục tiêu là tăng cân hợp lý theo tư vấn của bác sĩ, không phải ăn kiêng để giảm cân.

Nguy cơ tiềm ẩn khi bà bầu ăn tôm không đúng cách

Phần lớn rủi ro khi ăn tôm không nằm ở bản thân con tôm, mà đến từ cơ địa dị ứng của người ăn, cách chế biến và nguồn gốc sản phẩm.

1. Nguy cơ dị ứng

Tôm thuộc nhóm giáp xác, nhóm gây ra nhiều phản ứng dị ứng nhất trong các loại động vật có vỏ. Dị ứng động vật có vỏ thường khởi phát ở tuổi trưởng thành và hay kéo dài suốt đời, nên người từng ăn tôm bình thường vẫn có khả năng bị dị ứng về sau.

Phản ứng dị ứng thường xuất hiện trong vài phút đến vài giờ sau khi ăn, với các biểu hiện có thể gặp như:

• Trên da và niêm mạc: Ngứa, nổi mề đay, sưng môi, lưỡi hoặc cổ họng.
• Hô hấp: Tức ngực, ho, thở khò khè, khó thở.
• Tiêu hóa: Đau bụng, buồn nôn, nôn, tiêu chảy.
• Sốc phản vệ: Phản ứng toàn thân diễn tiến nhanh, có thể gây chóng mặt, mạch yếu, ngất và đe dọa tính mạng.

Sốc phản vệ là tình trạng cấp cứu. Nếu mẹ khó thở, sưng họng, choáng hoặc ngất sau khi ăn tôm, cần gọi cấp cứu hoặc đến cơ sở y tế gần nhất ngay.

2. Nhiễm khuẩn và ký sinh trùng

Tôm sống hoặc chưa nấu chín có thể chứa vi khuẩn Vibrio. Theo CDC, phần lớn ca nhiễm Vibrio xảy ra sau khi ăn hải sản có vỏ sống hoặc chưa chín, và một tổng quan ghi nhận tôm nằm trong nhóm thực phẩm liên quan. Nhiễm Vibrio thường gây tiêu chảy, nôn, đau bụng; một số chủng có thể gây nhiễm trùng nặng.

Listeria là vi khuẩn khác cần đặc biệt lưu ý khi mang thai. CDC cho biết Listeria có thể truyền sang thai và gây hại ngay cả khi mẹ không thấy mệt nhiều; cứ 4 thai phụ mắc bệnh thì có 1 người mất thai hoặc mất con ngay sau sinh. Các biến chứng được ghi nhận gồm sẩy thai, thai chết lưu, sinh non và nhiễm trùng máu hoặc viêm màng não ở trẻ sơ sinh. Vì vậy, món tôm cần được nấu chín và bảo quản đúng cách.

Với tôm nước ngọt như tôm càng, còn có nguy cơ ký sinh trùng. CDC cho biết tôm nước ngọt có thể nhiễm ấu trùng giun phổi chuột Angiostrongylus cantonensis, loại ký sinh trùng có thể gây viêm màng não tăng bạch cầu ái toan ở người. Dù bằng chứng lây qua tôm chưa rõ ràng bằng qua ốc sên, CDC vẫn khuyến cáo không ăn tôm sống hoặc chưa nấu chín.

3. Tồn dư kháng sinh, kim loại nặng, chất bảo quản

Mức độ tồn dư hóa chất phụ thuộc nhiều vào nguồn gốc tôm và cách sản xuất, bảo quản. Mỗi nhóm sản phẩm có điểm cần lưu ý riêng:

• Tôm đánh bắt tự nhiên: Tôm thuộc nhóm có mức thủy ngân thấp nhất trong dữ liệu giám sát hải sản thương mại của FDA. Với tôm do người quen tự đánh bắt ở vùng nước không rõ chất lượng, FDA và EPA khuyên tham khảo cảnh báo của cơ quan địa phương trước khi ăn.
• Tôm nuôi: Ở cơ sở nuôi không tuân thủ quy định, tôm có thể tồn dư kháng sinh bị cấm như nitrofuran, chloramphenicol. Cảnh báo nhập khẩu của FDA nêu đây là các chất gây ung thư và có thể thúc đẩy vi khuẩn kháng thuốc, nên phơi nhiễm kéo dài là mối lo ngại.
• Tôm khô: Tôm khô chứa nhiều muối, ăn thường xuyên dễ khiến tổng lượng muối vượt khuyến nghị dưới 5 g/ngày của WHO. Một số sản phẩm tôm được xử lý sulfite để ngăn đốm đen, chất mà FDA lưu ý có thể gây phản ứng từ nhẹ đến nguy hiểm ở người nhạy cảm. Tôm khô bị ẩm mốc cần bỏ đi vì một số loại nấm mốc có thể sinh độc tố.

Hướng dẫn ăn tôm an toàn cho bà bầu

1. Cách chọn mua tôm an toàn

Khi chọn mua tôm, mẹ có thể dựa vào một số dấu hiệu sau:

• Tôm tươi: Chọn tôm được giữ lạnh hoặc đặt trên lớp đá dày, chưa tan. Theo hướng dẫn chọn mua hải sản của FDA, thịt tôm tươi trong, có ánh ngọc trai và gần như không có mùi.
• Tránh tôm có dấu hiệu hỏng: Không mua tôm có mùi chua, mùi ôi hoặc mùi khai như amoniac, thân mềm nhũn, đổi màu. Mùi của hải sản hỏng thường càng rõ hơn sau khi nấu.
• Tôm đông lạnh: Chọn gói còn nguyên vẹn, không rách, không móp; tránh gói đọng nhiều đá, vì đó có thể là dấu hiệu tôm đã rã đông rồi cấp đông lại.
• Nguồn gốc rõ ràng: Ưu tiên cửa hàng uy tín, sản phẩm có nhãn mác, thông tin truy xuất hoặc chứng nhận an toàn thực phẩm. Với tôm khô, chọn loại khô ráo, màu tự nhiên, không mùi lạ, không đốm mốc và có hạn sử dụng rõ ràng.

2. Cách chế biến tôm cho bà bầu

Nguyên tắc quan trọng nhất là tôm phải được nấu chín hoàn toàn và bảo quản đúng cách sau khi nấu:

• Nấu chín kỹ: Luộc, hấp, nấu canh hoặc xào đến khi thịt tôm chuyển màu trắng đục. Nếu dùng nhiệt kế thực phẩm, nhiệt độ bên trong nên đạt 63°C (145°F).
• Không ăn tôm sống, tôm tái: Tránh gỏi tôm, tôm tái chanh, sashimi tôm hoặc tôm ngâm mắm sống trong suốt thai kỳ.
• Tránh nhiễm chéo: Dùng thớt, dao riêng cho tôm sống, rửa sạch tay và dụng cụ sau khi sơ chế.
• Không để món tôm ở ngoài quá lâu: Theo FSIS, nên cho vào tủ lạnh trong vòng 2 giờ sau khi nấu, hoặc trong vòng 1 giờ nếu nhiệt độ môi trường trên 32°C.
• Hạn chế dầu mỡ và muối: Ưu tiên hấp, luộc, nấu canh thay vì chiên rán, rang mặn. Nếu mẹ dễ ợ nóng, nên hạn chế gia vị quá cay.

Một số món tôm phù hợp cho thai kỳ gồm tôm hấp sả, cháo tôm, canh tôm nấu rau củ và tôm xào cải bó xôi. Khi ăn cùng rau lá xanh, mẹ nên bổ sung thêm thực phẩm giàu vitamin C như cà chua, ớt chuông, bông cải xanh hoặc tráng miệng bằng cam, ổi, vì vitamin C giúp tăng hấp thu sắt không heme có trong rau.

3. Ăn bao nhiêu tôm là đủ?

Theo hướng dẫn của FDA và EPA, người đang mang thai nên ăn 2-3 khẩu phần mỗi tuần từ nhóm hải sản “Lựa chọn tốt nhất”, trong đó có tôm. Mỗi khẩu phần khoảng 113 g (4 ounce), tương đương cỡ lòng bàn tay; tổng cộng khoảng 227-340 g hải sản đa dạng mỗi tuần.

Con số này là tổng cho tất cả các loại cá và hải sản, không riêng tôm. Nếu tôm là hải sản duy nhất trong tuần, mẹ có thể ăn khoảng 2-3 bữa, mỗi bữa cỡ một lòng bàn tay. Nếu đã ăn cá trong tuần, cần tính chung vào tổng lượng này. Để bữa ăn cân đối, mẹ có thể:

• Xen kẽ các loại hải sản: Kết hợp tôm với cá béo ít thủy ngân như cá hồi, cá cơm, cá mòi để có thêm DHA và EPA.
• Đa dạng nguồn đạm: Luân phiên hải sản với thịt nạc, trứng, sữa, đậu và các loại hạt.
• Điều chỉnh theo tình trạng sức khỏe: Hướng dẫn trên được xây dựng tại Mỹ; mẹ có bệnh lý hoặc chế độ ăn đặc biệt nên hỏi bác sĩ, chuyên gia dinh dưỡng để có khẩu phần phù hợp.

4. Khi nào bà bầu không nên ăn tôm?

Mẹ nên tránh ăn tôm hoặc hỏi ý kiến bác sĩ trước khi ăn trong các trường hợp sau:

• Đã được chẩn đoán dị ứng tôm hoặc giáp xác: Nên tránh hoàn toàn tôm và các món có thành phần từ tôm. Dị ứng động vật có vỏ thường kéo dài suốt đời, và tôm dễ bị nhiễm chéo với hải sản khác ở chợ hay nhà hàng.
• Từng có phản ứng sau khi ăn hải sản nhưng chưa rõ nguyên nhân: Ví dụ ngứa, nổi mề đay, sưng môi hoặc khó thở. Mẹ nên tạm tránh tôm và khám chuyên khoa dị ứng để xác định trước khi ăn lại.
• Có hen suyễn, viêm da cơ địa kèm tiền sử phản ứng với hải sản: Hen suyễn hay viêm da cơ địa đơn thuần không đồng nghĩa với dị ứng tôm. Tuy nhiên, nếu mẹ vừa có bệnh lý dị ứng vừa từng phản ứng với hải sản, cần được bác sĩ đánh giá trước khi ăn.
• Nhạy cảm với sulfite: Nên đọc kỹ nhãn và tránh các sản phẩm tôm có ghi chứa sulfite.
• Đang theo chế độ ăn điều trị: Với mẹ bị rối loạn lipid máu hoặc bệnh lý cần chế độ ăn riêng, lượng tôm và cách chế biến nên được bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng hướng dẫn, thay vì tự ý ăn nhiều hay kiêng hoàn toàn.

Nếu mẹ không dị ứng tôm, hướng dẫn của EAACI không khuyến khích kiêng thực phẩm dễ gây dị ứng trong thai kỳ nhằm phòng dị ứng thức ăn cho con. Vì vậy, mẹ không cần bỏ tôm khỏi thực đơn chỉ vì lo con sau này bị dị ứng.

Trong thai kỳ, chế độ dinh dưỡng cần được điều chỉnh phù hợp với thể trạng, giai đoạn mang thai và các vấn đề sức khỏe của từng mẹ. Nếu còn băn khoăn bầu ăn tôm được không, lượng ăn bao nhiêu hoặc cách xây dựng thực đơn cân đối, mẹ có thể đến Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh để được bác sĩ thăm khám, đánh giá tình trạng sức khỏe và tư vấn dinh dưỡng phù hợp. Việc theo dõi thai kỳ định kỳ cũng giúp mẹ chủ động chăm sóc sức khỏe và nhận hướng dẫn cần thiết trong từng giai đoạn mang thai.

Như vậy, với thắc mắc bầu ăn tôm được không, mẹ có thể bổ sung tôm vào chế độ dinh dưỡng trong thai kỳ với lượng phù hợp. Tôm cung cấp protein cùng nhiều vitamin, khoáng chất cần thiết và có hàm lượng thủy ngân thấp. Để đảm bảo an toàn, mẹ nên chọn tôm tươi, có nguồn gốc rõ ràng, bảo quản đúng cách và nấu chín hoàn toàn trước khi ăn. Đồng thời, nên kết hợp đa dạng các loại thực phẩm để đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng trong suốt thai kỳ.