Bà bầu ăn kỷ tử được không? Những điều cần biết để tránh rủi ro

Kỷ tử có mặt trong hầu hết món bồi bổ quen thuộc của người Việt: gà hầm thuốc bắc, cháo hạt sen, trà táo đỏ. Bước vào thai kỳ, nhiều mẹ bầu dừng lại trước bát canh có mấy quả đỏ ấy và không biết bầu ăn kỷ tử được không. Câu trả lời không nằm ở chỗ kỷ tử bổ hay không bổ, mà ở lượng dùng, giai đoạn thai kỳ và những thuốc mẹ đang uống.

Bầu ăn kỷ tử được không?

Phụ nữ mang thai có thể ăn vài quả kỷ tử lẫn trong món hầm hay cháo mà không cần lo lắng, nhưng không nên dùng kỷ tử như một vị thuốc bổ đều đặn suốt thai kỳ, và nên tránh trong ba tháng đầu nếu chưa hỏi bác sĩ sản khoa.

Sự thận trọng khi cân nhắc bầu ăn kỷ tử được không chủ yếu xuất phát từ việc còn thiếu dữ liệu an toàn, không phải vì đã xác định loại quả này gây hại cho thai kỳ. Drugs.com khuyến cáo phụ nữ mang thai và cho con bú nên tránh dùng do chưa có nghiên cứu đánh giá đầy đủ trên nhóm đối tượng này. Các thử nghiệm lâm sàng hiện có chủ yếu thực hiện ở người trưởng thành khỏe mạnh hoặc mắc bệnh mạn tính, chưa bao gồm thai phụ. Vì vậy, “chưa có dữ liệu” cần được hiểu là chưa xác định được mức độ an toàn.

Ba mức sử dụng dưới đây có mức rủi ro rất khác nhau và thường bị gộp làm một:

• Kỷ tử lẫn trong món ăn (vài quả, thỉnh thoảng): mức này gần như tương đương ăn một loại quả khô. Lượng hoạt chất đưa vào cơ thể rất nhỏ, chưa có báo cáo bất lợi ở liều này.
• Dùng đều đặn như vị thuốc (10-20 g khô mỗi ngày, kéo dài nhiều tuần): đây là liều dược liệu, tương đương mức đã được ghi nhận trong các báo cáo tương tác thuốc. Không có dữ liệu an toàn cho thai kỳ nên không được khuyến khích.
• Rượu ngâm kỷ tử, cao chiết, viên uống, bột chiết xuất: nên tránh hoàn toàn. Hàm lượng hoạt chất cô đặc, liều khó kiểm soát, và riêng rượu ngâm thì bản thân cồn đã chống chỉ định trong thai kỳ.

Nói cách khác, mấy quả kỷ tử trong bát cháo không phải điều mẹ bầu cần lo. Điều cần cân nhắc là thói quen uống trà kỷ tử mỗi ngày hoặc dùng kỷ tử như một cách “bổ thai”.

Lợi ích của kỷ tử đối với sức khỏe bà bầu

Giá trị dinh dưỡng của kỷ tử là có thật, nhưng phần lớn con số được nhắc đến đều tính trên 100 g khô – một lượng không ai ăn hết trong thực tế. Đặt lợi ích cạnh khẩu phần thật sẽ thấy bức tranh khác hẳn.

1. Giàu carotenoid và vitamin C, nhưng khẩu phần thực tế khá nhỏ

Theo dữ liệu USDA, 100 g kỷ tử khô chứa khoảng 349 kcal, 14,3 g đạm, 13 g chất xơ, 48,4 mg vitamin C, 6,8 mg sắt và 190 mg canxi. Con số nghe rất ấn tượng. Nhưng một khẩu phần thật trong bát cháo chỉ khoảng 5-10 g, tức chỉ còn 2,4-4,8 mg vitamin C, 0,34-0,68 mg sắt và 0,65-1,3 g chất xơ.

• Về sắt và thiếu máu thai kỳ: sắt trong kỷ tử là sắt không heme, khả năng hấp thu thấp hơn sắt từ thịt đỏ vì cần được khử về dạng Fe²⁺ trước khi qua niêm mạc ruột. Với nhu cầu sắt tăng lên khoảng 27 mg mỗi ngày trong thai kỳ, phần sắt từ vài quả kỷ tử chỉ đóng góp rất nhỏ. Kỷ tử không thay thế được viên sắt bác sĩ kê, và cũng không nên xem là biện pháp ngừa thiếu máu.
• Về vitamin C: lượng vitamin C trong cùng quả có thể hỗ trợ hấp thu sắt không heme, do vitamin C khử Fe³⁺ thành Fe²⁺ và giữ sắt ở dạng hòa tan. Đây là lợi ích nhỏ nhưng hợp lý về cơ chế khi kỷ tử được dùng chung bữa với các món giàu sắt thực vật.
• Về zeaxanthin và beta-caroten: kỷ tử đỏ là một trong những nguồn zeaxanthin tự nhiên đậm đặc nhất. Một nghiên cứu so sánh công bố năm 2017 đo được hàm lượng carotenoid trung bình trong kỷ tử đỏ khoảng 233 µg/g. Zeaxanthin tập trung ở điểm vàng võng mạc, lọc bớt ánh sáng năng lượng cao và trung hòa gốc tự do sinh ra trong quá trình cảm quang. Cần nói rõ: dữ liệu về tác dụng lên thị lực đến từ nghiên cứu trên người lớn tuổi, chưa có nghiên cứu nào đo tác dụng của kỷ tử lên thị lực thai nhi.

Một điểm nhiều mẹ bầu lo nhầm: vitamin A trong kỷ tử tồn tại ở dạng tiền chất carotenoid (beta-caroten), được cơ thể chuyển thành retinol theo nhu cầu và dừng lại khi đủ. Vì vậy kỷ tử không mang rủi ro dị tật thai nhi như retinol liều cao hay các dẫn chất vitamin A dùng ngoài da đường uống. Chỉ số vitamin A rất cao ghi trên bảng thành phần không phải điều đáng ngại.

2. Kỷ tử hỗ trợ giấc ngủ và giảm căng thẳng trong thai kỳ

Tác dụng an thần của kỷ tử chủ yếu là kinh nghiệm Đông y, chưa có dữ liệu lâm sàng trên thai phụ. Dược điển Trung Quốc mô tả kỷ tử vị ngọt, tính bình, quy kinh can và thận, công năng tư bổ can thận, ích tinh minh mục, liều dùng 6-12 g dạng thuốc sắc. Ở đây có một chi tiết đáng lưu ý: nhiều tài liệu phổ thông ghi kỷ tử “tính ấm” rồi từ đó suy ra nguy cơ động thai, trong khi dược điển xếp vị thuốc này ở tính bình.

Về phía nghiên cứu hiện đại, polysaccharide của kỷ tử (LBP) chiếm khoảng 5-8% khối lượng quả khô và là nhóm hoạt chất được nghiên cứu nhiều nhất. Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng giả dược năm 2008 trên người trưởng thành khỏe mạnh dùng nước ép kỷ tử chuẩn hóa trong 14 ngày ghi nhận người dùng tự đánh giá chất lượng giấc ngủ tốt hơn. Đây là kết quả chủ quan, cỡ mẫu nhỏ, đối tượng không mang thai – đủ để nói là có tín hiệu, chưa đủ để khuyến nghị mẹ bầu dùng kỷ tử cho mất ngủ thai kỳ.

Tương tự, giả thuyết LBP giúp cân bằng nội tiết tố hiện mới dừng ở nghiên cứu trên tế bào và động vật. Về mặt lý thuyết thì hợp lý, nhưng chưa có kết quả nào trên người mang thai để dựa vào.

Nguy cơ và cảnh báo khi bà bầu ăn kỷ tử

Phần lớn rủi ro của kỷ tử trong thai kỳ đến từ tương tác thuốc, chất lượng sản phẩm và dị ứng, chứ không phải từ bản thân quả kỷ tử ở liều ăn uống.

Những trường hợp nên tránh dùng kỷ tử:

• Đang dọa sảy thai, dọa sinh non, hở eo tử cung hoặc có tiền sử sảy thai liên tiếp.
• Đang dùng warfarin hoặc thuốc chống đông khác.
• Đang điều trị đái tháo đường thai kỳ bằng insulin hoặc thuốc hạ đường huyết.
• Đang dùng thuốc hạ huyết áp.
• Có tiền sử dị ứng đào, cà chua, khoai tây hoặc đã biết dị ứng với protein vận chuyển lipid (LTP).
• Đang trong ba tháng đầu thai kỳ và chưa có ý kiến của bác sĩ sản khoa.

1. Tương tác với thuốc chống đông, hạ đường huyết và hạ áp

Tương tác với warfarin là rủi ro được ghi nhận rõ ràng nhất của kỷ tử.

• Warfarin và các thuốc chống đông: y văn có các báo cáo ca chỉ số INR tăng bất thường ở người đang dùng warfarin có uống trà pha từ quả hoặc vỏ rễ kỷ tử, lượng ước tính tương đương 6-18 g quả mỗi ngày (báo cáo của Leung và cộng sự, 2008). Cơ chế được đề xuất là hoạt chất trong kỷ tử ức chế enzyme CYP2C9 – enzyme chuyển hóa S-warfarin, dạng có hoạt tính mạnh hơn. Khi enzyme bị ức chế, thuốc chậm được đào thải, nồng độ trong máu tăng, INR tăng theo và nguy cơ chảy máu cao hơn. Với thai phụ đang dùng chống đông vì huyết khối, hội chứng kháng phospholipid hay van tim cơ học, đây là lý do đủ để loại kỷ tử khỏi thực đơn.
• Insulin và thuốc hạ đường huyết: polysaccharide kỷ tử có tác dụng hạ đường huyết ở người bệnh đái tháo đường týp 2 trong một thử nghiệm năm 2015. Khi dùng chung với insulin hoặc thuốc hạ đường huyết, hai tác dụng có thể cộng hưởng và đẩy đường huyết xuống thấp hơn dự kiến. Mẹ bầu đang điều trị đái tháo đường thai kỳ nên hỏi bác sĩ trước, và nếu được cho phép dùng thì cần theo dõi đường huyết sát hơn trong những ngày đầu.
• Thuốc hạ huyết áp: mức độ tương tác ở đây mới chỉ là suy luận từ cơ chế, chưa có báo cáo lâm sàng rõ ràng như với warfarin. Dù vậy, nguyên tắc thận trọng vẫn nên áp dụng với thai phụ đang điều trị tăng huyết áp hoặc tiền sản giật.

2. Dư lượng thuốc trừ sâu, kim loại nặng và alkaloid

Ở nhóm rủi ro này, chất lượng nguồn hàng có ảnh hưởng lớn hơn bản thân loại quả.

• Dư lượng hóa chất nông nghiệp: kỷ tử là quả nhỏ, vỏ mỏng, thu hoạch nhiều đợt trong mùa và được phơi khô nguyên quả nên phần dư lượng bám trên vỏ không bị loại bỏ như các loại quả gọt vỏ. Một nghiên cứu năm 2022 trên mẫu kỷ tử thu tại vùng trồng Ninh Hạ (Trung Quốc) đo sáu loại thuốc trừ sâu và sáu kim loại: mẫu lấy từ vườn trồng có mức thuốc trừ sâu thấp hơn nhiều so với giới hạn cho phép, mẫu siêu thị phát hiện dichlorvos. Chỉ số nguy cơ của từng chất và của cả nhóm đều nhỏ hơn 1, tức không ghi nhận nguy cơ độc tính ở mức tiêu thụ thông thường. Nhóm tác giả lưu ý kim loại nặng mới là yếu tố cần để ý hơn thuốc trừ sâu, một phần vì có lô hàng được xông hơi để quả lên màu đẹp.
• Alkaloid atropine: lo ngại này thường bị phóng đại. Một phân tích bằng sắc ký lỏng ghép khối phổ trên tám mẫu kỷ tử từ Trung Quốc và Thái Lan (công bố năm 2006) phát hiện atropine trong tất cả các mẫu nhưng ở nồng độ tối đa 19 ppb, tức thấp hơn rất xa ngưỡng gây độc. Quy ra thực tế, 10 g kỷ tử chứa nhiều nhất khoảng 0,19 microgram atropine, trong khi liều atropine dùng trong y khoa tính bằng miligam. Ở liều ăn uống, đây không phải mối lo.

Cách xử lý thực tế: chọn sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng và có kiểm nghiệm chất lượng, tránh loại quả đỏ bóng bất thường, bị mốc, có mùi hắc hoặc mùi lưu huỳnh; rửa và ngâm nước ấm khoảng 5-10 phút rồi bỏ nước ngâm trước khi chế biến.

3. Khả năng kích thích co bóp tử cung

Chưa có nghiên cứu lâm sàng nào chứng minh kỷ tử ở liều ăn uống thông thường gây co bóp tử cung hay sảy thai.

Lập luận thường được nhắc đến xoay quanh betaine – một hợp chất nitơ hữu cơ có thật trong quả kỷ tử, đến mức được dùng làm chỉ tiêu định lượng trong kiểm nghiệm dược liệu. Betaine từng được mô tả trong y văn truyền thống là chất có thể kích thích tử cung ở liều cao, và từ mô tả đó lan ra thành cảnh báo “kỷ tử gây sảy thai”. Điểm đứt gãy của lập luận nằm ở liều: những mô tả này đến từ ghi chép truyền thống và thực nghiệm liều cao, không phải từ quan sát trên thai phụ ăn vài gram kỷ tử trong món hầm.

Vì vậy, khuyến cáo hạn chế trong ba tháng đầu nên được hiểu đúng là một biện pháp phòng ngừa, không phải kết luận rằng kỷ tử gây hại. Ba tháng đầu là giai đoạn hình thành các cơ quan của thai nhi, mọi thứ chưa đủ dữ liệu an toàn đều nên lùi lại – đây là nguyên tắc chung áp dụng cho nhiều dược liệu, không riêng kỷ tử.

Tác dụng phụ tiêu hóa khi dùng quá tay: kỷ tử khô có lượng đường và chất xơ cô đặc, dùng nhiều một lúc dễ gây đầy bụng, sôi bụng hoặc tiêu chảy. Thai kỳ vốn đã làm nhu động ruột thay đổi do progesterone tăng, nên biểu hiện khó chịu có thể rõ hơn bình thường.

4. Dị ứng – nguy cơ ít được nhắc tới nhưng có thật

Kỷ tử thuộc họ Cà (Solanaceae) và đã được ghi nhận gây phản ứng dị ứng, trong đó có cả sốc phản vệ.

Một khảo sát tại Tây Ban Nha trên 566 người có triệu chứng dị ứng hô hấp hoặc ngoài da cho kết quả 33 người (5,8%) dương tính với test lẩy da bằng dịch chiết kỷ tử; phần lớn nhóm này đồng thời dương tính với đào. Dị nguyên chính được xác định là protein vận chuyển lipid (LTP) của kỷ tử, có cấu trúc gần với Pru p 3 của đào, nên người dị ứng đào, cà chua hoặc khoai tây có khả năng phản ứng chéo dù chưa từng ăn kỷ tử. Y văn cũng ghi nhận trường hợp phản vệ sau khi ăn kỷ tử (báo cáo năm 2011).

Trong thai kỳ, phản vệ nguy hiểm hơn bình thường vì tụt huyết áp của mẹ kéo theo giảm tưới máu bánh nhau, ảnh hưởng đến oxy của thai nhi. Nếu mẹ bầu có tiền sử dị ứng thức ăn thực vật, đặc biệt là đào, tốt nhất không thử kỷ tử trong thai kỳ.

Hướng dẫn sử dụng kỷ tử an toàn cho bà bầu

1. Liều lượng và tần suất

Hiện không có liều kỷ tử nào được xác lập là an toàn riêng cho thai kỳ, nên mọi con số dưới đây là mức tham chiếu để giữ lượng dùng ở phía thấp, không phải liều được khuyến nghị.

• Mức tham chiếu cho người trưởng thành: dược điển ghi 6-12 g kỷ tử khô mỗi ngày dạng thuốc sắc. Đây là liều cho người trưởng thành nói chung, không phải liều dành cho thai phụ.
• Nếu bác sĩ đồng ý cho dùng: nên giữ ở khoảng 5-10 g mỗi lần (tương đương một nhúm nhỏ, chừng 15-25 quả), dùng 1-2 lần mỗi tuần thay vì mỗi ngày.
• Cách dùng: dùng theo đợt ngắn rồi nghỉ, luôn dưới dạng thực phẩm trong món ăn. Cách này giúp kiểm soát liều và tránh tích lũy.
• Thời điểm: tránh ba tháng đầu nếu chưa hỏi bác sĩ. Từ tam cá nguyệt thứ hai, nếu thai kỳ diễn tiến bình thường và mẹ không dùng thuốc nào trong nhóm kể trên, lượng nhỏ trong món ăn là chấp nhận được.

Ngừng dùng và liên hệ bác sĩ nếu xuất hiện: đau bụng, gò cứng bụng, ra máu hoặc dịch âm đạo bất thường, tiêu chảy kéo dài, ngứa, nổi mề đay, sưng môi hoặc khó thở sau khi ăn.

2. Cách chế biến và những lưu ý khi dùng

• Rửa và ngâm trước khi nấu: ngâm nước ấm 5-10 phút, bỏ nước ngâm. Bước này giúp loại bớt bụi bẩn và phần dư lượng bám trên vỏ.
• Cho kỷ tử vào cuối khi nấu: vitamin C bị phân hủy khi đun lâu ở nhiệt độ cao, nên thả kỷ tử vào trước khi tắt bếp khoảng 5 phút là hợp lý. Ngược lại, carotenoid bền nhiệt hơn và tan trong dầu, vì vậy món hầm có chút chất béo lại giúp hấp thu nhóm chất này tốt hơn.
• Không dùng rượu ngâm kỷ tử: rượu không có ngưỡng an toàn nào trong thai kỳ do nguy cơ rối loạn phổ rượu bào thai. Điều này đúng kể cả với lượng rất nhỏ và kể cả khi bình rượu được xem là thuốc bổ.
• Thận trọng với thang thuốc bắc trộn sẵn: gà hầm thuốc bắc thường có thêm đương quy, xuyên khung, thục địa và nhiều vị khác, trong đó một số vị không phù hợp với thai kỳ. Rủi ro của bát gà tần thường không nằm ở kỷ tử mà ở các vị đi kèm, nên tốt nhất là hỏi bác sĩ hoặc lương y về cả thang thuốc thay vì chỉ hỏi riêng kỷ tử.
• Món gợi ý với lượng nhỏ: cháo hạt sen kỷ tử (thả 15-20 quả khi cháo gần chín), canh bí đỏ hoặc canh gà nấu nhạt, nước táo đỏ kỷ tử pha loãng uống ấm.

Các thắc mắc thường gặp khi bà bầu dùng kỷ tử

1. Bầu 3 tháng đầu ăn kỷ tử được không?

Tốt nhất là tạm hoãn nếu chưa hỏi bác sĩ. Ba tháng đầu là giai đoạn phôi thai hình thành các cơ quan và cũng là giai đoạn nguy cơ sảy thai tự nhiên cao nhất, nên các dược liệu chưa có dữ liệu an toàn đều được khuyên lùi lại. Riêng mẹ bầu đang dọa sảy hoặc có tiền sử sảy thai liên tiếp thì nên tránh hẳn.

2. Lỡ ăn gà hầm thuốc bắc có kỷ tử thì có sao không?

Một bữa ăn với vài quả kỷ tử gần như không gây nguy cơ gì và không cần lo lắng. Điều nên làm là xem lại thang thuốc bắc đã dùng gồm những vị nào, vì các vị đi kèm mới là phần cần hỏi ý kiến bác sĩ. Nếu sau khi ăn xuất hiện đau bụng, ra máu hoặc gò cứng bụng, mẹ bầu nên đi khám ngay – không phải vì kỷ tử, mà vì bản thân các dấu hiệu đó cần được đánh giá.

3. Bà bầu uống trà táo đỏ kỷ tử mỗi ngày được không?

Không nên duy trì mỗi ngày. Uống hằng ngày biến kỷ tử từ thực phẩm thành thói quen dùng dược liệu kéo dài, đúng vào mức liều chưa có dữ liệu an toàn cho thai kỳ. Nếu thích vị trà này, nên pha loãng, uống 1-2 lần mỗi tuần và không dùng thay nước lọc.

4. Kỷ tử làm tăng hay giảm đường huyết thai kỳ?

Kỷ tử khô có lượng đường tự nhiên khá cao nhưng khẩu phần nhỏ nên ít ảnh hưởng đến đường huyết; ngược lại, polysaccharide trong quả lại có xu hướng hạ đường huyết. Hai chiều tác động này khiến kết quả khó đoán ở người đang dùng thuốc điều trị. Mẹ bầu bị đái tháo đường thai kỳ nên hỏi bác sĩ và thử đo đường huyết sau ăn trong vài lần đầu nếu được cho phép dùng.

5. Sau sinh và đang cho con bú dùng kỷ tử được không?

Dữ liệu an toàn trong thời kỳ cho con bú cũng còn thiếu, nên nguyên tắc thận trọng vẫn giữ nguyên. Kỷ tử với lượng nhỏ trong món ăn hằng ngày thường không gây vấn đề, nhưng các dạng cô đặc như cao chiết, viên uống hay rượu ngâm thì nên tránh cho đến khi có ý kiến của bác sĩ.

Nếu còn băn khoăn về việc sử dụng kỷ tử hoặc các thực phẩm, thảo dược trong thai kỳ, mẹ bầu có thể đến Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh để được bác sĩ Sản khoa và chuyên gia dinh dưỡng thăm khám, đánh giá tình trạng sức khỏe, chế độ ăn và các yếu tố nguy cơ liên quan. Từ đó, bác sĩ sẽ tư vấn cách bổ sung thực phẩm phù hợp với từng giai đoạn mang thai, đồng thời hướng dẫn theo dõi thai kỳ và dinh dưỡng an toàn, khoa học.

Câu hỏi bầu ăn kỷ tử được không không có một đáp án chung cho mọi người: vài quả trong bát cháo là chuyện bình thường, còn dùng đều đặn như một vị thuốc bổ thì chưa đủ dữ liệu để yên tâm. Ranh giới nằm ở liều lượng, ở giai đoạn thai kỳ và ở những thuốc mẹ đang dùng, đặc biệt là thuốc chống đông và thuốc hạ đường huyết. Trước khi đưa bất kỳ dược liệu nào vào thực đơn thai kỳ, kể cả loại quen thuộc như kỷ tử, mẹ bầu nên trao đổi với bác sĩ sản khoa đang theo dõi thai và ưu tiên nguồn thực phẩm có kiểm nghiệm rõ ràng.