Thuốc sinh học mở thêm lựa chọn cho người bệnh viêm mũi xoang mạn có polyp mũi kèm viêm type 2. Tuy nhiên, các chuyên gia nhấn mạnh việc chỉ định cần xác định đúng bệnh, đáp ứng đủ tiêu chí và có sự phối hợp đa chuyên khoa để điều trị hiệu quả.
Những cách tiếp cận mới trong chẩn đoán, điều trị cá thể hóa; thuật toán lâm sàng và tiêu chí chỉ định thuốc sinh học trong điều trị viêm mũi xoang mạn là các nội dung vừa được các chuyên gia trao đổi tại Hội thảo Khoa học “Viêm mũi xoang mạn có polyp mũi và viêm type 2: Thay đổi mô hình tiếp cận trong thực hành lâm sàng”, diễn ra vào ngày 13/11 tại Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM.
Hội thảo với sự tham gia của các chuyên gia giàu kinh nghiệm lĩnh vực Tai Mũi Họng và Miễn dịch lâm sàng, nhằm cập nhật những tiến bộ trong chẩn đoán, điều trị; tạo diễn đàn trao đổi, chia sẻ kinh nghiệm giúp bác sĩ lâm sàng có thêm “vũ khí” điều trị hiệu quả cho người bệnh.
GS.TS.BS Trần Phan Chung Thủy, Giám đốc Trung tâm Tai Mũi Họng Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM, chủ tọa hội thảo, cho biết viêm mũi xoang mạn tính có polyp mũi liên quan đến dị ứng, miễn dịch, thuộc lĩnh vực quan tâm của cả bác sĩ Tai Mũi Họng và Miễn dịch lâm sàng. Bệnh khó điều trị, nhiều trường hợp vẫn tái phát dù đã phẫu thuật. Những năm gần đây, thuốc sinh học đã được đưa vào phác đồ điều trị trên thế giới, nhưng tại Việt Nam, đây vẫn là hướng tiếp cận còn rất mới.
Viêm mũi xoang mạn tính ảnh hưởng khoảng 5-12% dân số nhiều khu vực trên thế giới. Thể có polyp mũi đặc trưng bởi polyp hai bên kèm viêm niêm mạc mạn tính. Theo nghiên cứu tại Đức do PGS.TS.BS Hoàng Thị Lâm, Trưởng khoa Miễn dịch lâm sàng, dẫn lại, khoảng 85% bệnh nhân ở độ tuổi lao động (18-65), bệnh có xu hướng tăng từ 2015 đến 2019. Người bệnh nghẹt mũi, giảm hoặc mất khứu giác do polyp và phù nề niêm mạc cản luồng khí đưa mùi đến vùng khứu giác. Bệnh còn gây rối loạn khứu giác, giảm năng suất lao động, tăng nguy cơ lo âu, trầm cảm; chất lượng sống giảm nặng hơn khi kèm hen.
Theo PGS Lâm, viêm type 2 trong viêm mũi xoang mạn được định hình bởi nhóm cytokine IL-4, IL-5, IL-13. Quá trình thường bắt đầu từ tổn thương biểu mô niêm mạc do dị nguyên, ô nhiễm hoặc các yếu tố kích thích khác. Tụ cầu vàng định cư nhiều trên niêm mạc mũi của người bệnh, được cho là đóng vai trò siêu kháng nguyên, kích hoạt viêm và làm tăng bạch cầu ái toan. Vì vậy tình trạng này không đáp ứng với kháng sinh.
Bạch cầu ái toan là tế bào then chốt. IL-5 kích thích sản sinh và kéo dài tuổi thọ chúng ở tủy xương. Nhờ eotaxin (tạo ra do IL-4 và IL-13), chúng theo máu đến niêm mạc mũi xoang, giải phóng các protein độc tính, gây tổn thương biểu mô, phá hủy cấu trúc mô và tạo nút nhầy. Viêm vì thế kéo dài, polyp dễ tái phát.
Một cytokine khác là TSLP, do tế bào biểu mô tiết ra, tăng đáng kể ở bệnh nhân kháng corticosteroid. TSLP làm thay đổi biểu hiện thụ thể glucocorticoid trên bạch cầu ái toan và bạch cầu trung tính, từ đó làm giảm đáp ứng thuốc.
Tỷ lệ polyp mũi mang dấu ấn viêm type 2 khoảng 80% ở châu Âu và Mỹ, khoảng 60% ở Trung Quốc, Hàn Quốc, Thái Lan. Tại Việt Nam, nghiên cứu trên 83 bệnh nhân viêm mũi xoang mạn có polyp được phẫu thuật tại Bệnh viện Tai Mũi Họng Trung ương (9/2017 đến 8/2018) ghi nhận 28 ca tăng bạch cầu ái toan trong mô polyp, khoảng một phần ba.
Các tiêu chí chỉ định thuốc sinh học hiện chủ yếu dựa trên dữ liệu châu Âu, trong khi Việt Nam chưa có nghiên cứu quy mô lớn. Do đó, theo các chuyên gia, xác định đúng người bệnh có viêm type 2 hay không là bước quan trọng trước khi chỉ định thuốc sinh học.
Theo EPOS 2020, bác sĩ có thể dựa vào bạch cầu ái toan trong mô (từ 10 tế bào/vi trường trở lên), bạch cầu ái toan trong máu hoặc IgE toàn phần để xác định viêm type 2.
Thuốc sinh học tác động vào nhiều mắt xích của chuỗi viêm type 2: TSLP ở thượng nguồn biểu mô, IL-5 và thụ thể IL-5Rα, IgE tự do, thụ thể IL-4Rα (thụ thể chung của IL-4 và IL-13). PGS Lâm dẫn một số nghiên cứu ghi nhận cải thiện từ lần đánh giá đầu tiên sau 2 tuần điều trị.
Theo thuật toán lâm sàng, PGS Lâm trình bày (theo GINA 2026), đáp ứng được đánh giá ở 6 tháng và 1 năm theo 5 tiêu chí. Mục tiêu mới là kiểm soát và lui bệnh, quyết định cùng người bệnh dựa trên lợi ích, nguy cơ và chi phí. Tuy nhiên, lưu ý không nên ngừng thuốc sớm vì triệu chứng thường quay lại, cần sử dụng dài theo đúng chỉ định để đánh giá, theo dõi chính xác.
ThS.BS.CKII Trần Thị Thúy Hằng, Trưởng khoa Tai Mũi Họng, Trung tâm Tai Mũi Họng, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM, báo cáo trực tuyến chủ đề “Cá thể hóa điều trị Viêm mũi xoang mạn có polyp mũi: Khi nào thay đổi từ chiến lược truyền thống sang điều trị đích?”, cho biết điều trị nội khoa tối ưu gồm corticoid xịt mũi dùng lâu dài, rửa mũi nước muối sinh lý, corticoid toàn thân ngắn ngày khi cần. Nếu chưa kiểm soát, người bệnh được phẫu thuật nội soi xoang để cải thiện dẫn lưu xoang và giúp thuốc tại chỗ thấm tốt hơn. Phẫu thuật không chữa khỏi hoàn toàn nên vẫn cần điều trị nội khoa duy trì sau mổ.
Người bệnh vẫn không kiểm soát được, hoặc tái phát nhiều lần, được đánh giá theo khung EPOS/EUFOREA về mức độ bệnh, kiểm soát và nguy cơ tái phát.
Thuốc sinh học là bước bổ sung (add-on), cân nhắc khi người bệnh đáp ứng từ 3/5 tiêu chí, với điều kiện nền là polyp mũi hai bên và đã phẫu thuật nội soi (trừ khi không phù hợp phẫu thuật). Năm tiêu chí gồm: bằng chứng viêm type 2, cần corticoid toàn thân, chất lượng cuộc sống giảm, mất khứu giác và hen phế quản.
Mục tiêu của liệu pháp là giảm kích thước polyp, cải thiện thông thoáng mũi, khứu giác và chất lượng cuộc sống, giảm nhu cầu corticoid toàn thân và số lần phẫu thuật lại, hướng đến kiểm soát bệnh lâu dài.
Theo bác sĩ Hằng, do bệnh thường kèm hen, dị ứng, quyết định dùng thuốc sinh học cần sự đồng thuận của nhiều chuyên khoa. Bác sĩ Tai Mũi Họng đánh giá nội soi, chỉ định phẫu thuật và theo dõi đáp ứng tại mũi xoang. Bác sĩ Hô hấp kiểm soát hen đồng mắc, tối ưu điều trị đường thở dưới. Bác sĩ Dị ứng – Miễn dịch xác định kiểu hình dị ứng, hỗ trợ giải mẫn cảm aspirin ở người có AERD.
Hội thảo cũng nhận nhiều câu hỏi của các bác sĩ tham gia. Kết hội thảo, GS Chung Thủy chia sẻ, phẫu thuật nội soi mũi xoang vẫn giữ vai trò nền tảng. Thuốc sinh học được cân nhắc khi đã tối ưu các yếu tố giúp kiểm soát bệnh, hạn chế tái phát mà người bệnh vẫn chưa kiểm soát tốt. Do thuốc có chi phí cao, khi được cấp phép lưu hành tại Việt Nam, Hội Tai Mũi Họng cũng sẽ cùng xây dựng bộ tiêu chí chỉ định phù hợp.
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
