Trẻ tiếp xúc người mắc não mô cầu cần được đánh giá nguy cơ lây nhiễm, dùng kháng sinh dự phòng khi có chỉ định, theo dõi sức khỏe và kiểm tra lịch sử tiêm chủng để tiêm bổ sung phù hợp.
Não mô cầu là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm do vi khuẩn Neisseria meningitidis gây ra. Bệnh thường gặp ở trẻ nhỏ dưới 5 tuổi, thanh thiếu niên 15-24 tuổi và người suy giảm miễn dịch. Bệnh có thể khởi phát với những triệu chứng giống cúm thông thường nhưng diễn tiến nhanh, dẫn đến viêm màng não, nhiễm khuẩn huyết, sốc nhiễm trùng và tử vong chỉ trong vài giờ.
BS.CKI Bảo Đạt, khoa Nhi, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh – Quận 8 (phường Chánh Hưng, TP.HCM), cho biết vi khuẩn não mô cầu cư trú ở vùng mũi họng, lây truyền chủ yếu qua tiếp xúc gần với nước bọt hoặc dịch tiết đường hô hấp. Người mang vi khuẩn có thể không biểu hiện triệu chứng nhưng vẫn có khả năng truyền bệnh.
Khi trường học hoặc gia đình có người mắc não mô cầu, không phải tất cả trẻ từng tiếp xúc người bệnh đều cần cách ly hay uống kháng sinh. Phụ huynh nên thực hiện 5 việc sau để giảm nguy cơ lây nhiễm và phát hiện sớm những dấu hiệu nguy hiểm.
Đây là bước quan trọng để quyết định trẻ có cần sử dụng kháng sinh dự phòng.
Nhóm tiếp xúc gần gồm người sống chung nhà, trẻ sinh hoạt cùng nhóm tại nhà trẻ hoặc người tiếp xúc trực tiếp với nước bọt, dịch tiết đường hô hấp của bệnh nhân, chẳng hạn qua hành động hôn. Những tiếp xúc thoáng qua như đi ngang hoặc cùng có mặt tại một địa điểm thường không thuộc nhóm cần dự phòng.
Phụ huynh cần xác định thời điểm, hình thức tiếp xúc của trẻ với người bệnh để được nhân viên y tế đánh giá nguy cơ, hướng dẫn biện pháp phòng ngừa phù hợp. Việc xác định người tiếp xúc gần thường xem xét khoảng 7 ngày trước khi bệnh nhân khởi phát triệu chứng đến khi đã được điều trị bằng kháng sinh hiệu quả đủ thời gian theo hướng dẫn.
Trẻ không thuộc nhóm tiếp xúc gần thường không cần cách ly, trừ khi cơ quan y tế có hướng dẫn khác.
Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (CDC), người tiếp xúc gần với bệnh nhân mắc não mô cầu xâm lấn cần sử dụng kháng sinh dự phòng càng sớm càng tốt, lý tưởng trong vòng 24 giờ sau khi xác định ca bệnh.
Kháng sinh dự phòng giúp loại bỏ vi khuẩn não mô cầu có thể tồn tại ở vùng mũi họng, giảm nguy cơ phát bệnh và lây truyền.
Bác sĩ Đạt lưu ý, trẻ đã tiêm vaccine não mô cầu vẫn có thể cần kháng sinh dự phòng nếu thuộc nhóm tiếp xúc gần, bởi vaccine không bảo vệ tuyệt đối và mỗi loại chỉ phòng được những nhóm huyết thanh nhất định.
Việc dùng kháng sinh cần có chỉ định của bác sĩ dựa trên độ tuổi, tình trạng sức khỏe, nguy cơ kháng thuốc và hướng dẫn chuyên môn. Phụ huynh không tự ý mua kháng sinh cho trẻ hoặc chờ đến khi có triệu chứng mới đi khám nếu đã được xác định thuộc nhóm tiếp xúc gần.
Thời gian ủ bệnh não mô cầu thường khoảng 3-4 ngày, có thể kéo dài đến 10 ngày. Trẻ có nguy cơ phơi nhiễm cần được theo dõi trong 10 ngày kể từ lần tiếp xúc cuối cùng, kể cả khi đã dùng kháng sinh dự phòng.
Triệu chứng ban đầu có thể gồm sốt cao, đau đầu, mệt mỏi, buồn nôn, đau nhức cơ thể nên dễ nhầm với cúm hoặc sốt siêu vi. Đối với trẻ sơ sinh và nhũ nhi, dấu hiệu khởi phát đôi khi khó nhận biết hơn như bú kém hoặc bỏ bú, quấy khóc bất thường, li bì, nôn ói hoặc thóp phồng.
Bác sĩ Đạt khuyến cáo phụ huynh chú ý tình trạng ăn uống, vận động, mức độ tỉnh táo và những thay đổi bất thường của trẻ. Nếu xuất hiện sốt hoặc triệu chứng nghi ngờ sau khi tiếp xúc với ca bệnh, cần đưa trẻ đi khám ngay, không tự điều trị tại nhà.
Não mô cầu có thể gây viêm màng não và nhiễm khuẩn huyết, tiến triển nhanh đến sốc nhiễm trùng, rối loạn đông máu và suy đa cơ quan chỉ trong thời gian ngắn.
Phụ huynh cần đưa trẻ đi cấp cứu ngay nếu xuất hiện sốt kèm đau đầu dữ dội, cứng gáy, nôn liên tục, li bì, khó đánh thức, co giật; hoặc thở nhanh, tay chân lạnh, da tái, đau chân dữ dội, nổi ban xuất huyết đỏ tím không mất màu khi ấn. Ở trẻ nhỏ, bỏ bú rõ rệt, khó đánh thức hoặc thóp phồng cũng là dấu hiệu cần nhập viện ngay.
Theo bác sĩ Đạt, không phải trẻ mắc não mô cầu đều xuất hiện ban xuất huyết hoặc cứng gáy ngay từ đầu. Do đó, không nên chờ đầy đủ các triệu chứng điển hình mới đưa trẻ đến bệnh viện, nhất là khi tình trạng sức khỏe xấu đi nhanh.
Khi nhập viện, gia đình cần thông báo tiền sử tiếp xúc với người mắc não mô cầu để bác sĩ nhanh chóng đánh giá và xử trí. Trường hợp nghi ngờ bệnh não mô cầu xâm lấn, bác sĩ có thể chỉ định dùng kháng sinh ngay, không chờ kết quả xét nghiệm.
Phụ huynh nên hướng dẫn trẻ rửa tay thường xuyên, che miệng khi ho, hắt hơi, không dùng chung ly nước, bình sữa, bàn chải đánh răng và các vật dụng tiếp xúc với nước bọt.
Gia đình nên giữ không gian sinh hoạt thông thoáng và thực hiện theo hướng dẫn của cơ quan y tế về việc đi học, cách ly hay hạn chế tiếp xúc khi cần thiết.
Bên cạnh đó, phụ huynh cần kiểm tra lịch tiêm vaccine phòng não mô cầu của trẻ. Vi khuẩn có nhiều nhóm huyết thanh gây bệnh, trong đó có A, B, C, W và Y. Các loại vaccine hiện nay có phạm vi bảo vệ khác nhau, do đó trẻ cần được tư vấn tiêm chủng phù hợp với độ tuổi và tình trạng sức khỏe.
Bác sĩ Đạt nhấn mạnh, khi trường học hay gia đình xuất hiện ca não mô cầu, phụ huynh không nên hoang mang, tự ý cho trẻ uống kháng sinh hoặc yêu cầu xét nghiệm hàng loạt. Điều quan trọng là phối hợp với nhà trường và cơ quan y tế để xác định đúng nhóm tiếp xúc gần, dự phòng kịp thời và theo dõi chặt chẽ sức khỏe của trẻ theo hướng dẫn của cơ quan y tế.
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
