Vaccine giải độc tố từ khi ra đời đã góp phần quan trọng trong việc ngăn ngừa và kiểm soát nhiều dịch bệnh truyền nhiễm nguy hiểm trên thế giới. Loại vắc xin này hoạt động bằng cách giúp cơ thể tự sản sinh kháng thể để chống lại độc tố của vi khuẩn, từ đó bảo vệ cơ thể khỏi những biến chứng nghiêm trọng. Vậy vaccine giải độc tố là gì? Có những loại nào đang lưu hành hiện nay? Cùng tìm hiểu trong bài viết dưới đây!
Bài viết được tư vấn y khoa bởi BS Phan Nguyễn Trường Giang – Quản lý Y khoa vùng 3 Mekong, Hệ thống Trung tâm tiêm chủng VNVC.
BS Phan Nguyễn Trường Giang – Quản lý Y khoa vùng 3 Mekong, Hệ thống Trung tâm tiêm chủng VNVC cho biết: “ Vắc xin giải độc tố đã được đưa vào sử dụng từ những năm 1920, vắc xin có thể tạo ra phản ứng miễn dịch dịch thể mạnh và có tính bảo vệ cao sau khi tiêm vắc xin lần đầu nhưng đa số cần tiêm nhắc lại nhiều lần để phát triển khả năng miễn dịch lâu dài hơn (1). Từ khi vắc xin giải độc tố ra đời, đã giúp giảm hơn 90 – 95% các ca mắc và tử vong do bệnh bạch hầu, uốn ván, ho gà trên toàn thế giới.”
Vaccine giải độc tố (hay còn gọi là toxoid vaccine) là loại vắc xin được điều chế từ độc tố do các vi khuẩn gây bệnh tiết ra những lượng độc tố của vi khuẩn có trong vắc xin đã trải qua quá trình xử lý triệt tiêu độc tính nhưng vẫn đảm bảo khả năng kháng nguyên. Thay vì chống lại vi khuẩn trực tiếp, vaccine giải độc tố giúp cơ thể hình thành miễn dịch đặc hiệu đối với độc tố mà vi khuẩn sản sinh, từ đó chủ động ngăn ngừa các bệnh nguy hiểm do độc tố gây ra.
Một số ví dụ điển hình của loại vắc xin này là vắc xin giải độc tố bạch hầu và vaccine giải độc tố uốn ván, giúp bảo vệ người tiêm khỏi những tác hại nghiêm trọng mà độc tố của các vi khuẩn này có thể gây ra.
Trước khi được sử dụng trong vaccine, độc tố vi khuẩn trải qua một quá trình tinh chế và khử độc tính bằng hóa chất hoặc nhiệt, giúp loại bỏ khả năng gây độc hại. Tuy nhiên, trong quá trình này, độc tố vẫn giữ được tính kháng nguyên, tức là khả năng kích thích hệ miễn dịch của cơ thể phản ứng và tạo ra sự bảo vệ trước các độc tố do vi khuẩn gây ra. Nhờ vậy, vắc xin có thể tạo ra miễn dịch hiệu quả mà không gây nguy hiểm cho người được tiêm.
Vắc xin giải độc tố hoạt động theo cơ chế “bắt chước” hành vi gây bệnh của độc tố vi khuẩn, giúp huấn luyện và tăng cường khả năng tự bảo vệ của cơ thể. Khi vắc xin được tiêm vào cơ thể, các thành phần kháng nguyên của độc tố vi khuẩn đã được vô hiệu hóa sẽ được hệ miễn dịch nhận diện như một tác nhân gây hại. Điều này kích thích cơ thể sản sinh kháng thể đặc hiệu, giúp tấn công và vô hiệu hóa độc tố, đồng thời loại bỏ chúng khỏi cơ thể.
Sau đó hệ miễn dịch sẽ “ghi nhớ” cách thức các độc tố gây bệnh và phản ứng của cơ thể trong quá trình bảo vệ. Nhờ cơ chế ghi nhớ miễn dịch này, hệ miễn dịch có thể chủ động nhận diện và phản ứng nhanh chóng, kháng thể đặc hiệu sẽ nhanh chóng trung hòa độc tố trước khi chúng gây tổn hại cho tế bào, từ đó ngăn ngừa bệnh phát triển nếu cơ thể tiếp xúc lại với độc tố trong tương lai, từ đó ngăn ngừa nguy cơ nhiễm trùng và các tác hại do độc tố vi khuẩn gây ra.
Thông thường, vắc xin phòng bệnh được tiêm theo một liệu trình nhiều liều trong suốt thời kỳ trẻ em và tuổi trưởng thành để đảm bảo hiệu quả bảo vệ lâu dài và có thể cần tiêm nhắc lại, đặc biệt khi đến các khu vực có nguy cơ cao như đi du lịch. So với các loại vắc xin khác, vaccine giải độc tố thường ổn định hơn và ít bị ảnh hưởng bởi các yếu tố như nhiệt độ, độ ẩm hay ánh sáng (2), giúp bảo quản và duy trì hiệu quả tốt hơn trong nhiều điều kiện.
Xem thêm: Cơ chế hoạt động của vaccine bảo vệ cơ thể như thế nào?
Quá trình sản xuất vắc xin giải độc tố bao gồm nhiều bước kỹ thuật phức tạp, nhằm đảm bảo rằng vắc xin vừa an toàn, vừa hiệu quả trong việc kích thích hệ miễn dịch. Các bước chính trong quá trình sản xuất vaccine giải độc tố thường bao gồm:
Hiện nay, có các loại vaccine giải độc tố phổ biến như:
Bạch hầu là bệnh nhiễm trùng cấp tính gây ra bởi vi khuẩn bạch hầu Corynebacterium diphtheriae. Bệnh bắt đầu với triệu chứng sốt nhẹ, ho khàn tiếng. Sau khoảng 2 – 3 ngày xuất hiện giả mạc dày dai, trắng ngà, bám chặt và lan rộng hai bên thành họng, dễ chảy máu.
Bệnh bạch hầu nếu không được xử trí và điều trị kịp thời, có thể dẫn đến các biến chứng nguy hiểm như đường hô hấp tắc nghẽn gây khó thở, viêm cơ tim, tổn thương các dây thần kinh dẫn đến tê liệt, liệt màn khẩu cái (màn hầu), bàng quang mất kiểm soát, cơ hoành bị tê liệt, nhiễm trùng phổi (suy hô hấp hoặc viêm phổi), thậm chí tử vong rất nhanh chỉ trong 6 – 10 ngày. (3)
Vắc xin bạch hầu là loại vắc xin có tác dụng chống lại nhiễm trùng bạch hầu. Việc tiêm vắc xin không chỉ giúp ngăn ngừa sự lây lan của bệnh mà còn giảm thiểu nguy cơ các biến chứng nghiêm trọng có thể xảy ra, từ đó bảo vệ sức khỏe cộng đồng và hạn chế sự bùng phát dịch bệnh.
Khoảng 95% số người được tiêm vắc xin bạch hầu sẽ phát triển khả năng miễn dịch và việc tiêm vắc xin đã giúp giảm hơn 90% số ca mắc bệnh trên toàn cầu trong giai đoạn từ năm 1980 đến năm 2000. Tại Hoa Kỳ, trong những năm 1920, có khoảng 100.000 – 200.000 ca mắc bệnh bạch hầu và 13.000 – 15.000 ca tử vong được báo cáo mỗi năm. Sau khi vắc xin chứa độc tố bạch hầu được đưa vào sử dụng vào những năm 1940, số ca mắc bệnh giảm dần xuống còn khoảng 19.000 vào năm 1945. (4)
Hiện nay, bệnh bạch hầu được chủng ngừa bằng vắc xin phối hợp có chứa thành phần giải độc tố bạch hầu như: vắc xin 6 trong 1 Hexaxim (Pháp), Infanrix Hexa (Bỉ), vắc xin 5 trong 1 Pentaxim (Pháp), vắc xin 4 trong 1 bạch hầu – ho gà – uốn ván – bại liệt Tetraxim (Pháp), vắc xin 3 trong 1 bạch hầu – ho gà – uốn ván MMR (Ấn Độ), MMR-II (Mỹ), Priorix (Bỉ), vắc xin xin 2 trong 1 Bạch hầu – Uốn ván hấp thụ Td (Việt Nam).
Uốn ván là bệnh nhiễm trùng cấp tính nặng do ngoại độc tố protein mạnh của trực khuẩn Clostridium tetani phát triển tại vết thương trong điều kiện yếm khí. Các triệu chứng của uốn ván thường được biểu hiện là những cơn co cứng cơ kèm theo đau, trước tiên sẽ là các cơ nhai, cơ mặt, cơ gáy và sau đó là cơ thân.
Bệnh uốn ván có thể gây ra nhiều biến chứng nghiêm trọng, ảnh hưởng đến sức khỏe, tính mạng của người bệnh như: co thắt hầu họng, thanh quản, làm tắc nghẽn đường thở gây ngạt, ngừng thở, sặc, trào ngược dịch dạ dày vào phổi, gây ứ đọng đờm dãi và có thể gây suy hô hấp nếu cơn co thắt kéo dài. Ngoài ra, bệnh cũng có thể gây ra nhiều biến chứng nguy hiểm khác như viêm phế quản, viêm phổi, tắc nghẽn động mạch phổi… Ngay cả khi được điều trị, khoảng 10% số người mắc bệnh uốn ván vẫn có thể tử vong.
Vắc xin giải độc tố uốn ván giúp ngăn ngừa bệnh bằng cách kích thích cơ thể sản xuất ra kháng thể chống lại độc tố uốn ván. Tiêm vaccine giải độc tố uốn ván đã làm giảm đáng kể số ca bệnh trên toàn thế giới (lên đến 95%) cũng như tỷ lệ tử vong.
Từ khi có vắc xin, số ca tử vong do uốn ván ở trẻ sơ sinh đã giảm từ 787.000 vào năm 1988 xuống còn 58.000 vào năm 2010 và 34.000 ca tử vong vào năm 2015 (giảm 96% so với năm 1988). Tại Hoa Kỳ, vào những năm 1940, trước khi có vắc xin, có khoảng 550 trường hợp uốn ván mỗi năm và con số này đã giảm xuống còn khoảng 30 trường hợp mỗi năm vào những năm 2000. (5)
Hiện nay, Việt Nam đang lưu hành 1 loại vaccine giải độc tố uốn ván (hay còn gọi là uốn ván đơn) TT (Việt Nam) cùng các loại vắc xin phối hợp khác chứa thành phần giải độc tố uốn ván như: vắc xin 6 trong 1 Hexaxim (Pháp), Infanrix Hexa (Bỉ), vắc xin 5 trong 1 Pentaxim (Pháp), vắc xin 4 trong 1 Tetraxim bạch hầu – ho gà – uốn ván – bại liệt (Pháp), vắc xin 3 trong 1 bạch hầu – ho gà – uốn ván MMR (Ấn Độ), MMR-II (Mỹ), Priorix (Bỉ), vắc xin 2 trong 1 Bạch hầu – Uốn ván hấp thụ Td (Việt Nam).
Ho gà là bệnh nhiễm trùng đường hô hấp cấp tính do vi khuẩn Bordetella Pertussis gây ra. Bệnh biểu hiện với các triệu chứng như đau họng, cảm lạnh, ho và sốt nhẹ. Đến giai đoạn kích phát, người bệnh ho kéo dài cùng tiếng rít the thé, khó thở, ngộp thở do co cứng cơ họng. Ngoài ra, một số trẻ còn có triệu chứng buồn nôn, tĩnh mạch ở cổ và da đầu nổi lên rõ ràng, vã mồ hôi nước, chảy máu cam, xuất huyết kết mạc…
Vắc xin phòng bệnh ho gà giúp hệ miễn dịch sản sinh ra kháng thể chống lại virus gây bệnh ho gà. Vắc xin phòng bệnh ho gà có trong thành phần của nhiều loại vắc xin phối hợp như: vắc xin 5 trong 1 Pentaxim (Pháp), vắc xin 6 trong 1 Infanrix Hexa (Bỉ)/Hexaxim (Pháp), vắc xin 4 trong 1 Tetraxim (Pháp), vắc xin 3 trong 1 Adacel (Canada)/ Boostrix (Bỉ), vắc xin 5 trong 1 DPT-VGB-Hib (Ấn Độ).
Vắc xin giải độc tố đã được kiểm tra nghiêm ngặt trước khi được phê duyệt sử dụng rộng rãi nên đảm bảo tính an toàn. Những loại vắc xin này, bao gồm các vắc xin giải độc tố bạch hầu, uốn ván và ho gà, đều sử dụng các độc tố đã được khử hoạt tính (toxoid) – tức là độc tố đã mất khả năng gây bệnh nhưng vẫn giữ được khả năng kích thích hệ miễn dịch. Do đó, vaccine biến độc tố không gây ra các phản ứng nguy hiểm như khi tiếp xúc trực tiếp với vi khuẩn hoặc độc tố tự nhiên.
Vắc xin giải độc tố được sản xuất thông qua các quy trình chuẩn hóa và tiệt trùng nghiêm ngặt để đảm bảo chất lượng và an toàn. Các độc tố được khử hoạt tính và kiểm tra kỹ lưỡng trước khi đưa vào vắc xin.
Tác dụng phụ khi tiêm vacxin giải độc tố thường nhẹ và tạm thời, chúng có thể bao gồm đau tại chỗ tiêm, sốt nhẹ, hoặc sưng đỏ ở vùng tiêm, nhưng những triệu chứng này thường sẽ tự khỏi sau vài ngày. Có thể thấy rõ mức độ an toàn của vaccine giải độc tố qua việc loại vắc xin này phù hợp cho trẻ em, người lớn, phụ nữ mang thai (trong trường hợp uốn ván) và cả người cao tuổi.
Bên cạnh đó, trước khi được sử dụng rộng rãi, vaccine biến độc tố phải trải qua các thử nghiệm lâm sàng nghiêm ngặt để đánh giá độ an toàn và hiệu quả. Sau đó, chúng tiếp tục được theo dõi trong quá trình sử dụng trên thực tế.
Ngoài ra, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và các cơ quan y tế quốc gia đều khuyến nghị sử dụng vắc xin giải độc tố trong chương trình tiêm chủng mở rộng vì lợi ích vượt trội so với rủi ro.
Vắc xin giải độc tố là một công cụ hữu hiệu trong việc phòng ngừa nhiều bệnh truyền nhiễm nguy hiểm. Tuy nhiên, như mọi loại vắc xin khác, chúng cũng có những ưu và nhược điểm riêng.
Mọi người đều có thể tiêm vaccine giải độc tố theo chỉ định của nhà sản xuất và chỉ định của bác sĩ cho từng loại vắc xin cụ thể. Ngay cả phụ nữ mang thai cũng có thể tiêm vắc xin giải độc tố bởi hiện tại không có bằng chứng nào cho thấy việc tiêm vacxin giải độc tố gây nguy hiểm cho thai nhi.
Mặc dù vắc xin giải độc tố rất an toàn, nhưng có một số trường hợp không nên tiêm hoặc nên hoãn lịch tiêm bao gồm:
Xem thêm: Tại sao phải tiêm vaccine phòng bệnh khi cơ thể đang khỏe mạnh.
Vắc xin giải độc tố là một chế phẩm sinh học có chứa kháng nguyên, khi tiêm vào cơ thể người có thể gây ra các phản ứng phụ thường gặp như:
Hệ thống tiêm chủng VNVC là đơn vị tiêm vắc xin giải độc tố uy tín, an toàn và chất lượng được hàng triệu Khách hàng tin tưởng lựa chọn. Là đối tác chiến lược của nhiều hãng vắc xin, dược phẩm uy tín trên thế giới, VNVC được quyền đàm phán, nhập khẩu trực tiếp các loại vaccine giải độc tố cùng nhiều loại vắc xin quan trọng, vắc xin thế hệ mới cho cả trẻ em và người lớn, đáp ứng nhu cầu tiêm chủng của người dân.
Tại VNVC, tất cả các loại vắc xin đều được bảo quản trong hệ thống kho lạnh tiêu chuẩn GSP chất lượng quốc tế, đảm bảo nhiệt độ bảo quản ổn định từ 2 – 8 độ C theo đúng yêu cầu nghiêm ngặt của nhà sản xuất. Đội ngũ bác sĩ, điều dưỡng viên và nhân viên y tế tại VNVC có trình độ chuyên môn cao, giàu kinh nghiệm và tận tâm với công việc.
Mỗi Khách hàng khi đến tiêm chủng đều được thực hiện khám sàng lọc kỹ lưỡng và tư vấn, kiểm tra sức khỏe chi tiết trước khi tiêm. Tất cả bác sĩ và điều dưỡng viên đều sở hữu chứng chỉ an toàn tiêm chủng, cam kết mang lại sự an tâm tuyệt đối cho khách hàng.
VNVC cam kết luôn bình ổn giá vắc xin, không tăng giá bất thường ngay cả trong thời điểm vắc xin khan hiếm nhất. Ngoài ra, VNVC còn triển khai nhiều chương trình ưu đãi hấp dẫn cùng giải pháp tài chính linh hoạt như “Tiêm vắc xin trước, trả chi phí sau”, hỗ trợ chia nhỏ gói thanh toán thành nhiều lần… giúp Khách hàng dễ dàng tiếp cận với vắc xin chất lượng cao cùng dịch vụ tiêm chủng cao cấp.
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Vaccine giải độc tố đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ sức khỏe cộng đồng khỏi các bệnh nhiễm khuẩn nguy hiểm do vi khuẩn sản sinh ra độc tố. Với sự tiến bộ của y học, việc tiêm chủng vaccine giải độc tố không chỉ giúp giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh mà còn góp phần vào việc kiểm soát và đẩy lùi các dịch bệnh nguy hiểm. Vì vậy, hãy luôn cập nhật thông tin và thực hiện tiêm chủng đầy đủ theo khuyến cáo để bảo vệ sức khỏe bản thân và cộng đồng.
