Thoái hóa giác mạc là tình trạng tổn thương, biến đổi cấu trúc của giác mạc theo thời gian, có thể ảnh hưởng trực tiếp đến thị lực nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời. Bệnh thường tiến triển âm thầm với các dấu hiệu như mờ mắt, chói sáng, cộm xốn hoặc giảm thị lực. Vậy nguyên nhân nào dẫn đến thoái hóa giác mạc, cách nhận biết sớm ra sao và điều trị như thế nào để bảo tồn thị lực? Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu rõ về các loại thoái hóa giác mạc.
Thoái hóa giác mạc là tình trạng suy giảm cấu trúc hoặc lắng đọng bất thường trong giác mạc do yếu tố mắc phải như tuổi tác, viêm, chấn thương hoặc tác động môi trường.
Khác với loạn dưỡng giác mạc, thoái hóa giác mạc là tình trạng không mang tính di truyền, có thể xảy ra ở một hoặc cả hai mắt, thường liên quan đến quá trình lão hóa hoặc các bệnh lý đã có trước đó. Tổn thương thường gặp ở vùng rìa giác mạc và có thể kèm theo tân mạch giác mạc, tức sự hình thành các mạch máu mới xâm lấn vào nhu mô giác mạc. (1)
Các dạng thoái hóa giác mạc rất đa dạng, được phân loại dựa trên vị trí tổn thương, chất lắng đọng và nguyên nhân gây bệnh. Dưới đây là một số dạng thoái hóa giác mạc thường gặp trên lâm sàng, bao gồm các thể liên quan đến lão hóa, rối loạn chuyển hóa và hậu quả của các bệnh lý tại mắt hoặc toàn thân.
Thoái hóa giác mạc liên quan tuổi già là dạng thường gặp nhất, phản ánh các biến đổi tự nhiên của giác mạc theo thời gian và thường tiến triển chậm, lành tính. Các bệnh lý thoái hóa giác mạc liên quan đến lão hóa gồm có:
Thoái hoá vòng cung rìa giác mạc là tình trạng lắng đọng lipid tạo thành vòng mờ màu trắng xám ở chu vi giác mạc, thường xuất hiện ở cả hai mắt và tăng dần theo tuổi. Đây là biến đổi lành tính thường gặp ở người lớn tuổi; tuy nhiên, nếu xuất hiện ở người trẻ, cần nghĩ đến rối loạn lipid máu.
Cơ chế chủ yếu gây nên thoái hoá vòng cung rìa giác mạc ở người già liên quan đến sự thấm của lipid từ hệ mao mạch vùng rìa vào nhu mô giác mạc, đặc biệt khi nồng độ cholesterol trong máu tăng cao. (2)
Thoái hóa rìa Vogt là tình trạng xuất hiện các dải trắng hình cung nằm sát vùng rìa giác mạc. Tổn thương này thường gặp ở người lớn tuổi, tiến triển chậm và hầu như không gây triệu chứng rõ rệt.
Về bản chất, đây là sự thoái hóa của mô đàn hồi kết hợp với lắng đọng chất hyaline dưới lớp Bowman. Quá trình này chịu ảnh hưởng của lão hóa tự nhiên, đồng thời có thể liên quan đến tác động kéo dài của ánh sáng môi trường (đặc biệt là tia UV). (3)
Thoái hoá giác mạc Guttata là tình trạng xuất hiện các nốt nhỏ trên màng Descemet do sự thoái hóa của tế bào nội mô giác mạc. Đây có thể là biến đổi sinh lý thường gặp ở người lớn tuổi và thường không ảnh hưởng chức năng giác mạc.
Nguyên nhân chính gây nên thoái hóa giác mạc Guttata là sự lão hóa của tế bào nội mô, dẫn đến dày lớp sau của màng Descemet và hình thành các cấu trúc dạng giọt.
Thoái hoá giác mạc dạng da cá sấu (Crocodile shagreen) là tình trạng xuất hiện các vùng mờ hình đa giác trong nhu mô giác mạc, tạo hình ảnh giống da cá sấu. Bệnh thường lành tính, tiến triển chậm, hầu như không gây triệu chứng và ít ảnh hưởng đến thị lực.
Các tổn thương có thể phân bố rải rác hoặc lan tỏa, thường được phát hiện tình cờ khi khám mắt. Nguyên nhân chủ yếu liên quan đến sự biến đổi cấu trúc collagen trong giác mạc theo quá trình lão hóa tự nhiên.
Thoái hóa mỡ giác mạc (Lipid keratopathy) là tình trạng lắng đọng lipid trong nhu mô giác mạc, tạo các vùng đục màu vàng hoặc trắng kem, thường liên quan đến tân mạch giác mạc. Bệnh thường không di truyền, có thể xuất hiện tự phát hoặc thứ phát sau các bệnh lý tại mắt. Cơ chế gây bệnh chủ yếu do rối loạn chuyển hóa lipid hoặc lipid xâm nhập từ hệ mạch máu vào giác mạc. (4)
Dựa vào nguyên nhân, bệnh được chia thành hai thể chính: nguyên phát và thứ phát.
Thoái hoá mỡ nguyên phát là thể hiếm gặp, xảy ra tự phát mà không liên quan đến bệnh lý tại mắt hay rối loạn lipid toàn thân. Tổn thương đặc trưng là sự lắng đọng cholesterol và phospholipid trong nhu mô giác mạc, thường ở cả hai mắt và có thể ảnh hưởng đến thị lực nếu xuất hiện ở vùng trung tâm.
Thoái hoá mỡ nguyên phát không liên quan đến tăng lipid máu, nhưng có thể liên quan đến rối loạn chuyển hóa lipid tại chỗ hoặc hiếm gặp hơn là các bệnh lý chuyển hóa di truyền như sitosterolemia.
Đây là thể thoái hóa mỡ giác mạc phổ biến hơn, thường xuất hiện tại các vùng có tân mạch giác mạc và sẹo giác mạc. Lipid lắng đọng chủ yếu do rò rỉ từ các mạch máu tân sinh vào nhu mô giác mạc, tạo nên các đám đục màu vàng – trắng.
Nguyên nhân thường gặp bao gồm viêm giác mạc mạn tính, đặc biệt do virus như herpes simplex hoặc varicella zoster, chấn thương, sẹo giác mạc, hoặc các bệnh lý gây tăng sinh mạch máu kéo dài. Ngoài ra, một số rối loạn chuyển hóa lipid toàn thân (như bệnh Tangier, Fish-eye disease…) cũng có thể góp phần thúc đẩy quá trình lắng đọng.
Thoái hóa giác mạc dải băng là tình trạng lắng đọng canxi trong giác mạc, tạo thành dải ngang ở vùng giác mạc lộ ra ngoài, có thể gây các triệu chứng như cộm, đau, chói mắt và giảm thị lực.
Nguyên nhân gây thoái hóa giác mạc dải băng thường liên quan đến các bệnh lý mắt mạn tính như viêm màng bồ đào, glaucoma hoặc các rối loạn chuyển hóa toàn thân như tăng canxi máu, suy thận, cường cận giáp, cũng như tác dụng của một số thuốc hoặc hóa chất. (5)
Thoái hóa dạng nốt Salzmann là tình trạng xuất hiện các nốt gồ màu trắng hoặc xanh nhạt trên bề mặt giác mạc, có thể gây mờ mắt hoặc loạn thị nếu nằm ở trục thị giác.
Bệnh thường phát triển sau các tình trạng viêm giác mạc mạn tính, khô mắt kéo dài hoặc sẹo giác mạc, phản ánh quá trình tái cấu trúc bất thường của mô bề mặt giác mạc dưới tác động kích thích kéo dài. (6)
Các dạng thoái hóa giác mạc có thể khác nhau về vị trí, hình thái tổn thương và biểu hiện lâm sàng. Bạn có thể xem thêm bài viết thoái hóa rìa Terrien để tham khảo một dạng bệnh lý xảy ra ở vùng rìa giác mạc.
Thoái hóa giác mạc thường tiến triển âm thầm trong thời gian dài và không phải lúc nào cũng gây triệu chứng rõ ràng, đặc biệt ở giai đoạn sớm. Nhiều trường hợp chỉ được phát hiện tình cờ khi khám mắt định kỳ. Khi tổn thương tiến triển hoặc lan vào vùng trung tâm, người bệnh có thể nhận thấy một số biểu hiện như:
Thoái hóa giác mạc nhìn chung thường không nguy hiếm, tiến triển chậm và ít ảnh hưởng đến thị lực. Tuy nhiên, trong một số trường hợp nếu tổn thương lan vào vùng trung tâm giác mạc, người bệnh có thể bị mờ mắt; một số thể bệnh như thoái hóa giác mạc dải băng còn gây khó chịu hoặc đau kéo dài. Trong một số trường hợp, đây cũng có thể là dấu hiệu gợi ý rối loạn chuyển hóa hoặc bệnh lý toàn thân, và khi bệnh tiến triển nặng có thể cần can thiệp chuyên sâu, kể cả phẫu thuật.
Việc chẩn đoán thoái hóa giác mạc chủ yếu dựa vào thăm khám chuyên khoa mắt kết hợp với các phương tiện cận lâm sàng khi cần thiết. Mục tiêu là xác định loại tổn thương, mức độ và nguyên nhân liên quan:
Một số dạng thoái hóa giác mạc có thể làm thay đổi hình dạng và độ trong suốt của giác mạc. Bạn có thể xem thêm bài viết thoái hóa giác mạc rìa trong suốt để tìm hiểu cụ thể về dạng bệnh này.
Phương pháp điều trị thoái hóa giác mạc phụ thuộc vào nguyên nhân và mức độ ảnh hưởng đến thị lực, với mục tiêu kiểm soát triệu chứng và ngăn tiến triển bệnh. Các phương pháp có thể bao gồm:
Đối với các thể có tân mạch giác mạc, đặc biệt là thoái hóa mỡ thứ phát:
Ngoài ra, một số dạng như thoái hóa dải băng có thể cần can thiệp để loại bỏ lắng đọng calci, tuy nhiên vẫn có nguy cơ tái phát theo thời gian. (7)
Mặc dù không thể phòng ngừa hoàn toàn thoái hóa giác mạc, đặc biệt với các yếu tố liên quan đến tuổi tác, nhưng có thể áp dụng một số biện pháp để giảm nguy cơ và làm chậm tiến triển bệnh:
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Thoái hóa giác mạc là nhóm bệnh lý thường gặp, đặc biệt ở người lớn tuổi, với đặc điểm tiến triển chậm và đa phần lành tính. Mặc dù nhiều trường hợp không gây triệu chứng rõ rệt, một số thể bệnh vẫn có thể ảnh hưởng đến thị lực hoặc gây khó chịu nếu tiến triển nặng. Việc nhận biết sớm, theo dõi định kỳ và phân biệt với các bệnh lý giác mạc khác có ý nghĩa quan trọng trong quản lý và điều trị. Bên cạnh đó, bảo vệ mắt trước các yếu tố môi trường và duy trì chăm sóc mắt hợp lý cũng góp phần hạn chế tiến triển của bệnh.
