Trong quá trình trưởng thành, trẻ gái thường bắt đầu xuất hiện những thay đổi về thể chất và sinh lý trước trẻ trai cùng tuổi. Vậy tại sao con gái dậy thì sớm hơn con trai và sự khác biệt này chịu tác động bởi những yếu tố nào? Thời điểm bước vào giai đoạn này có liên quan đến hoạt động của hệ nội tiết, hormone sinh dục, di truyền, thành phần cơ thể và các tín hiệu chuyển hóa. Hiểu rõ những yếu tố này giúp cha mẹ theo dõi quá trình phát triển của trẻ và nhận biết những biểu hiện bất thường cần được thăm khám.
Con gái thường bắt đầu dậy thì từ 8-13 tuổi, trong khi con trai thường dậy thì muộn hơn, khoảng 9-14 tuổi. Khoảng dậy thì này được xem là bình thường theo các khuyến cáo của nhiều hiệp hội nội tiết Nhi khoa trên thế giới, mặc dù thời điểm khởi phát có thể khác nhau giữa từng trẻ do yếu tố di truyền, dinh dưỡng, sức khỏe và môi trường sống.
Ở trẻ gái, dấu hiệu đầu tiên thường là tuyến vú phát triển, sau đó xuất hiện lông mu, tăng chiều cao nhanh và có kinh nguyệt sau khoảng 2-3 năm. Trong khi đó, ở trẻ trai, biểu hiện sớm nhất là tinh hoàn và dương vật phát triển, mọc lông mu, vỡ giọng, tăng khối cơ và chiều cao.
Bên cạnh đó, trẻ gái không chỉ khởi động dậy thì sớm hơn mà còn đạt đỉnh tăng trưởng chiều cao sớm hơn khoảng 2 năm so với trẻ trai. Ngược lại, trẻ trai bước vào giai đoạn tăng trưởng mạnh muộn hơn nhưng kéo dài lâu hơn nên chiều cao trưởng thành thường vượt trội hơn. Tuy nhiên, nếu bé gái xuất hiện dấu hiệu dậy thì trước 8 tuổi hoặc bé trai trước 9 tuổi, hoặc ngược lại dậy thì quá muộn so với mốc tuổi thông thường, trẻ cần được bác sĩ chuyên khoa Nội tiết Nhi đánh giá để xác định nguyên nhân và có hướng theo dõi phù hợp.
Con gái dậy thì sớm hơn con trai chủ yếu do trục nội tiết điều hòa sinh sản thường được kích hoạt sớm hơn, dẫn đến sự gia tăng hormone sinh dục và các thay đổi cơ thể. Thời điểm dậy thì còn chịu ảnh hưởng của di truyền, dinh dưỡng, thành phần cơ thể và các yếu tố môi trường. Sự khác biệt về thời điểm dậy thì giữa hai giới là kết quả của nhiều cơ chế sinh học phối hợp, cụ thể:
Quá trình dậy thì bắt đầu khi vùng hạ đồi trong não tăng tiết hormon GnRH theo nhịp sinh học. GnRH kích thích tuyến yên sản xuất LH và FSH, từ đó thúc đẩy buồng trứng hoặc tinh hoàn hoạt động. Nhiều nghiên cứu cho thấy trục hạ đồi – tuyến yên – sinh dục ở trẻ gái thường được hoạt hóa sớm hơn khoảng 1-2 năm so với trẻ trai. Khi GnRH được tiết sớm hơn, toàn bộ quá trình sản xuất hormon sinh dục và phát triển các đặc tính sinh dục thứ phát cũng diễn ra sớm hơn. ( 1)
Buồng trứng và tinh hoàn không đáp ứng giống nhau sau khi nhận tín hiệu từ tuyến yên. Buồng trứng có xu hướng nhạy cảm hơn với LH và FSH ngay từ giai đoạn đầu của tuổi dậy thì, nhanh chóng tăng sản xuất estrogen. Trong khi đó, tinh hoàn cần thêm thời gian để phát triển mô sinh tinh và tế bào Leydig trước khi sản xuất lượng testosterone đủ lớn.
Estrogen là hormone đóng vai trò quan trọng trong quá trình phát triển xương ở cả hai giới, nhưng ở trẻ gái, hormon này tăng sớm hơn. Estrogen kích thích trẻ bước vào giai đoạn tăng trưởng chiều cao nhanh, đồng thời thúc đẩy quá trình cốt hóa và làm các sụn tăng trưởng đóng lại sớm hơn. Vì vậy, trẻ gái thường đạt đỉnh tăng trưởng chiều cao trước trẻ trai khoảng 2 năm.
Ở trẻ trai, estrogen vẫn là hormon đóng vai trò tác động lên đĩa tăng trưởng. Các hormon chuyên biệt sẽ biến đổi testosterone thành estrogen tại chỗ nhằm thực hiện vai trò này. Do đó, cần một vài năm kể từ lúc bắt đầu dậy thì, khi lượng testosterone toàn thân đủ lớn, lượng estrogen tại chỗ mới đủ để tham gia mạnh mẽ vào quá trình tăng trưởng chiều cao.
Trẻ gái thường có tỷ lệ mỡ cơ thể cao hơn trẻ trai ngay từ trước tuổi dậy thì. Mô mỡ không chỉ đóng vai trò dự trữ năng lượng mà còn tiết ra hormone leptin nhằm tham gia điều hòa hoạt động của vùng hạ đồi. Khi cơ thể tích lũy đủ năng lượng, leptin góp phần kích hoạt quá trình dậy thì. Vì vậy, trẻ gái thường đạt ngưỡng tín hiệu chuyển hóa cần thiết sớm hơn, dẫn đến con gái dậy thì sớm hơn con trai.
Từ góc độ tiến hóa, nhiều nhà khoa học cho rằng nữ giới cần đạt khả năng sinh sản sớm hơn để tối ưu hóa cơ hội duy trì nòi giống trong suốt tuổi sinh sản. Vì vậy, quá trình phát triển của hệ sinh sản nữ được lập trình để hoàn thiện sớm hơn nam giới. Đây không phải là nguyên nhân trực tiếp gây dậy thì mà là nền tảng sinh học được hình thành qua quá trình tiến hóa lâu dài của loài người.
Bên cạnh các yếu tố sinh học, nhiều thay đổi về môi trường sống và lối sống hiện đại cũng góp phần làm thay đổi thời điểm dậy thì ở trẻ, khiến con gái dậy thì sớm hơn con trai. Những yếu tố này không phải lúc nào cũng trực tiếp gây dậy thì nhưng có thể thúc đẩy quá trình hoạt hóa hệ nội tiết sớm hơn, làm gia tăng nguy cơ dậy thì sớm ở trẻ có cơ địa nhạy cảm:
Khi trẻ có nhiều yếu tố nguy cơ hoặc xuất hiện các dấu hiệu như phát triển tuyến vú, mọc lông mu, tăng chiều cao quá nhanh, có kinh nguyệt sớm ở bé gái hoặc tinh hoàn phát triển trước tuổi ở bé trai, cha mẹ nên đưa trẻ đến cơ sở y tế để được đánh giá. Tại Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh Hà Nội, bác sĩ chuyên khoa Nội tiết Nhi sẽ thăm khám, khai thác tiền sử, đánh giá tốc độ tăng trưởng và chỉ định gói tầm soát dậy thì sớm khi thực sự cần thiết, không thực hiện tầm soát đại trà.
Gói thăm khám được cá nhân hóa theo từng trường hợp cụ thể, kết hợp xét nghiệm nội tiết, đánh giá tuổi xương và chẩn đoán hình ảnh hiện đại nhằm xác định nguyên nhân, mức độ tiến triển cũng như xây dựng kế hoạch theo dõi hoặc điều trị phù hợp, giúp bảo vệ tiềm năng tăng trưởng và sức khỏe sinh sản của trẻ về lâu dài.
Nếu trẻ xuất hiện dấu hiệu dậy thì sớm, phát triển nhanh bất thường hoặc cha mẹ còn băn khoăn về quá trình tăng trưởng của con, có thể đưa trẻ đến Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh để được bác sĩ thăm khám. Tùy tình trạng, bác sĩ có thể chỉ định đánh giá tăng trưởng, tuổi xương, xét nghiệm hormone hoặc các phương pháp cận lâm sàng phù hợp nhằm xác định nguyên nhân và tư vấn hướng theo dõi, can thiệp khi cần thiết.
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Hiểu rõ tại sao con gái dậy thì sớm hơn con trai giúp cha mẹ nhận biết đây phần lớn là khác biệt sinh học tự nhiên, liên quan đến hoạt động nội tiết, hormone, di truyền và thành phần cơ thể. Tuy nhiên, thời điểm và tốc độ phát triển ở mỗi trẻ có thể khác nhau. Cha mẹ nên theo dõi các dấu hiệu dậy thì theo độ tuổi, đặc biệt khi trẻ gái xuất hiện đặc tính sinh dục thứ phát trước 8 tuổi hoặc có những thay đổi tiến triển nhanh bất thường.
